KO 1/53/III

SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w składzie siedmiu sędziów w sprawie Stanisława G., skazanego w postępowaniu doraźnym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 12 grudnia 1952 r. z art. 1 § 1 i 2 ustawy karnej dewizowej z dn. 28.III.1952 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 134) i art. 53 § 1 p.k.s., po wysłuchaniu wniosku Prokuratora postanowił przekazaną przez zwykły skład sędziów Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego kwestię prawną wymagającą zasadniczej wykładni ustawy:"Czy dopuszczalne jest rozpoznawanie w postępowaniu doraźnym spraw o przestępstwa skarbowe?"rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneNa tle praktyki sądowej powstało pytanie, czy sprawy o przestępstwa skarbowe mogą być rozpoznawane w postępowaniu doraźnym.Zagadnienie to nasuwa się ze względu na przepisy art. 1 ust. 1 lit. d pkt 1 i 2 oraz art. 2 i 5 dekretu z dn. 16.XI.1945 r. o postępowaniu doraźnym (Dz. U. z 1949 r. Nr 33, poz. 244) określające przestępstwa podlegające postępowaniu doraźnemu i zagrożenia karne za przestępstwa sądzone w tym postępowaniu.Do właściwości sądów doraźnych należą sprawy o przestępstwa wymienione w art. 1 ust. 1 lit. d pkt 1 i 2 dekretu częściowo taksatywnie, a częściowo rodzajowo. Ze względu na rodzaj należą tu przestępstwa na szkodę Skarbu Państwa i instytucji prawa publicznego, spółdzielni, przedsiębiorstw stanowiących własność lub pozostających pod zarządem Państwa, instytucji prawa publicznego lub spółdzielni oraz inne przestępstwa, jeżeli interesy gospodarcze Polski Ludowej zostały przez nie narażone na znaczną szkodę.Ponieważ przestępstwa skarbowe nie są wyraźnie wymienione w katalogu przestępstw zawartym w art. 1 dekretu, można by je podciągnąć tylko pod kategorię przestępstw, które naraziły na znaczną szkodę interesy gospodarcze Polski Ludowej.W praktyce mogą się zdarzyć przypadki masowego przemytu towarów z zagranicy, prowadzenie potajemnych gorzelni itp. powodujące wielkie straty dla Skarbu Państwa i narażające interesy gospodarcze Państwa na znaczną szkodę. Poddanie takiej sprawy postępowaniu doraźnemu powodowałoby zastąpienie zagrożenia karnego z ustawy karnej skarbowej karami określonymi w art. 2 dekretu. Przepis ten przewiduje za przestępstwa osądzone w tym postępowaniu więzienie terminowe od lat trzech, więzienie dożywotnie lub karę śmierci.Jednak mimo niejednokrotnie znacznej szkodliwości społecznej przestępstw skarbowych nie można rozpoznawać spraw o te przestępstwa w postępowaniu doraźnym. Widoczne to jest już z porównania art. 1 dekretu o postępowaniu doraźnym z przepisami art. 2 i 39 prawa karnego skarbowego z 1947 r. Według przepisu art. 1 dekretu o postępowaniu doraźnym, postępowaniu doraźnemu podlegają przestępstwa określone w tym artykule, nie ma tam natomiast mowy o przestępstwach skarbowych.Prawo karne skarbowe stosuje się do występków i do wykroczeń skarbowych (art. 1 p.k.s.). Występkiem skarbowym jest czyn zagrożony karami zasadniczymi więzienia, aresztu lub grzywny i polegający na naruszeniu przepisów w zakresie ceł, monopolów, akcyz pobieranych na rzecz Skarbu Państwa, obrotu papierami premiowymi, podatków bezpośrednich i opłat skarbowych. Wykroczeniem skarbowym jest czyn zagrożony karą pieniężną porządkową i polegający na naruszeniu wspomnianych przepisów w zakresie wyżej określonym.Istnieje zasadnicza różnica pomiędzy przestępstwami w rozumieniu kodeksu karnego, a przestępstwami skarbowymi określonymi w prawie karnym skarbowym. Pierwsze podlegają zasadom odpowiedzialności określonym w części ogólnej kodeksu karnego z 1932 r., drugie rodzą odpowiedzialność na zasadach określonych w przepisach ogólnych prawa karnego skarbowego. Pierwsze dzielą się na zbrodnie i występki, drugie na występki i wykroczenia.Niesposób przyjąć, by intencją ustawodawcy było poddanie spraw o wykroczenia postępowaniu doraźnemu.Przeciw rozpoznaniu spraw o przestępstwa skarbowe w postępowaniu doraźnym przemawia charakter przestępstw skarbowych i odrębny tryb postępowania określony w prawie karnym skarbowym. Motywem tym kierował się widocznie ustawodawca stanowiąc w art. 5 dekretu z 1945 r., iż postępowanie doraźne stosuje się wyłącznie do przestępstw podlegających temu postępowaniu z pominięciem wszelkich innych przestępstw zarzucanych oskarżonemu, a ściganych w innym trybie.Można by twierdzić, iż określenie "przestępstwa ścigane w innym trybie" odnosi się do wszystkich innych przestępstw nie wymienionych w katalogu przestępstw zawartych w art. 1 ust. 1 i 2 dekretu, że zatem zawiera ono przeciwstawienie tych przestępstw przestępstwom z owego katalogu.Pogląd taki nie byłby słuszny, bo przestępstwa spoza tego katalogu są ścigane w postępowaniu zwyczajnym, a nie "w innym trybie". Wskazuje na to wyraźnie treść art. 5 i art. 1 ust. 6 dekretu o postępowaniu doraźnym w zestawieniu z taksatywnym i rodzajowym wyliczeniem przestępstw, podlegających postępowaniu doraźnemu, zawartym w art. 1 ust. 1 i 2 tego dekretu.Ustawodawstwo procesowe dopuszcza ściganie niektórych przestępstw w innym trybie aniżeli w postępowaniu zwyczajnym. Do takich przestępstw zalicza się, między innymi, przestępstwa skarbowe. Sprawy o te przestępstwa są rozpoznawane przez sądy powszechne i przez władze skarbowe (art. 150 p.k.s.). Przestępstwa skarbowe nie zagrożone karą pozbawienia wolności należą w zasadzie do właściwości władz skarbowych, jednakże sądzone są wyłącznie przez sądy w następujących przypadkach:1)jeżeli przez jeden i ten sam czyn naruszono, prócz przepisów uzasadniających właściwość władz skarbowych również takie przepisy, których naruszenie podlega ściganiu przez władze administracji ogólnej lub przez sąd,2)jeżeli oskarżony w sprawie nie ukończył 17 lat,3)jeżeli zachodzą wątpliwości co do poczytalności oskarżonego,4)jeżeli sąd lub prokurator zastosował środek zapobiegawczy wobec oskarżonego,5)jeżeli władza skarbowa za zezwoleniem właściwego ministra przekaże sprawę do postępowania sądowego.Są to sprawy o przestępstwa zagrożone wyłącznie grzywną. Przejęcie tych spraw przez sąd nie zmienia zagrożenia karnego, a także nie powoduje osądzenia ich w trybie zwyczajnym.Przeciw rozciągnięciu trybu doraźnego na przestępstwa karne skarbowe przemawia konstrukcja systemu kar przewidzianych za te przestępstwa, które to kary wbrew owemu systemowi należałoby zastąpić zagrożeniami karnymi przewidzianymi dla postępowania doraźnego w art. 2 dekretu, a także odrębność postępowania w sprawach o przestępstwa skarbowe przed sądem.Przestępstwa skarbowe, godząc w interesy fiskalne państwa, z natury swej zagrożone są karami pieniężnymi wyłącznie lub kumulatywnie z karami pozbawienia wolności do lat pięciu. W razie zagrożenia tylko karą pieniężną, możną zastosować karę pozbawienia wolności tylko w warunkach określonych w art. 27 p.k.s. i tylko do lat dwóch.W miejsce tych grzywien należałoby wymierzyć w postępowaniu doraźnym karę terminowego więzienia od lat trzech, więzienia dożywotniego lub karę śmierci i to za przestępstwa, które w zasadzie podlegają rozpoznaniu władz skarbowych, a tylko w drodze wyjątku należą do właściwości sądu. Trudno przyjąć, by ustawodawca zamierzał wprowadzić za pośrednictwem postępowania doraźnego taką zmianę prawa materialnego w dziedzinie prawa karnego skarbowego. Szczególnie rażąco wypadnie to zagadnienie na tle przestępstw skarbowych zagrożonych tylko karą pieniężną. Rozpoznanie spraw o te przestępstwa należy w zasadzie do władz skarbowych, a tylko subsydiarnie do sądów (art. 150 § 1 pkt 2 i art. 151 p.k.s.).Prawo karne skarbowe przewiduje tzw. czynny żal, tj. zwolnienie od odpowiedzialności karnej w razie zawiadomienia przez sprawcę władzy skarbowej o popełnieniu występku skarbowego i dopełnienia warunków określonych w art. 6 p.k.s. W prawie karnym skarbowym znana jest również instytucja dobrowolnego poddania się karze (pieniężnej), zwalniająca sprawcę od skazania (art. 224 i nast. p.k.s.). Zamiast tej instytucji, uwzględniającej interesy Skarbu a także oskarżonego, należałoby zastosować w postępowaniu doraźnym wyłącznie kary więzienia nie niżej lat trzech lub surowsze rodzaje kary aż do kary śmierci.W interesie Skarbu Państwa wprowadzono do prawa karnego skarbowego instytucję odpowiedzialności posiłkowej. Polega ona na odpowiedzialności osób fizycznych i prawnych, zastępowanych przez sprawcę, za grzywny i koszty postępowania nałożone na sprawcę z powodu popełnienia występku skarbowego (art. 33 p.k.s.).Postępowanie w sprawach karnych skarbowych różni się również znacznie od postępowania określonego kodeksem postępowania karnego, na którym opiera się postępowanie doraźne. W postępowaniu w sprawach karnych skarbowych władza skarbowa korzysta z uprawnień prokuratora co do popierania oskarżenia łącznie z prawem zakładania środków odwoławczych. W postępowaniu tym biorą udział odpowiedzialni, o których już była mowa i interwenienci (art. 283 i nast. p.k.s.). Odpowiedzialny może zaskarżyć wyrok z powodu nałożenia na niego odpowiedzialności oraz z powodu skazania oskarżonego wówczas, jeżeli jest ono podstawą jego odpowiedzialności (art. 285 p.k.s.). Interwenient może brać udział w postępowaniu, jeżeli zgłosi roszczenie do zajętych przedmiotów. Prawo karne skarbowe przewiduje wreszcie postępowanie przeciw nieobecnym, którego nie ma w postępowaniu doraźnym (art. 288 i nast. p.k.s.).Te i inne przepisy szczególne obowiązujące w postępowaniu karnym skarbowym (art. 294 i nast. p.k.s.) nie mogłyby mieć zastosowania w postępowaniu doraźnym ze szkodą dla Skarbu Państwa i dla prawidłowego osądzenia tych spraw.Wszystkie te względy wskazują na to, iż przestępstwa skarbowe są wyłączone spod rozpoznania w trybie postępowania doraźnego.