I SA/Kr 1625/00

Podwyższenie wartości nominalnej akcji spółki w wyniku przeniesienia środków z kapitału zapasowego do kapitału akcyjnego wywołuje obowiązek podatkowy w podatku dochodowym u akcjonariuszy będących osobami prawnymi, stosownie do przepisów art. 7 ust. 1, art. 10 ust. 1 i art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych /Dz.U. 1993 nr 106 poz. 482 ze zm./, a u akcjonariuszy będących osobami fizycznymi, stosownie do przepisów art. 9 ust. 1, art. 17 pkt 1 i art. 24 ust. 5 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych /Dz.U. 1993 nr 90 poz. 416 ze zm./ - tylko wówczas, gdy kapitał zapasowy przeniesiony do kapitału akcyjnego pochodził z nierozdzielonych w latach poprzednich zysków. W 1999 r. spółka akcyjna /której akcje znajdują się w publicznym obrocie papierami wartościowymi oraz w obrocie giełdowym/ dwukrotnie podwyższała swój kapitał akcyjny poprzez zwiększenie wartości nominalnej akcji; podwyższenia te finansowane były ze środków własnych spółki zgromadzonych w kapitale zapasowym. Istotne jest przy tym, że struktura kapitału zapasowego spółki była taka, iż znacząca część tego kapitału została zasilona środkami pochodzącymi z nadwyżki ceny emisyjnej akcji spółki nad wartością nominalną akcji, a tylko niewielka część kapitału zapasowego pochodziła z niepodzielonych zysków za lata ubiegłe. W powyższej sytuacji spółka - kierując się względami ostrożności - zapłaciła podatek dochodowy /jako płatnik/ od całej wartości dokonanego wewnętrznego transferu kapitałowego /przeniesienia środków z kapitału zapasowego na akcyjny/, a jednocześnie wystąpiła o zwrot nadpłaty podatku dochodowego, argumentując, że w świetle art. 10 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych i art. 24 ust. 5 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, brak jest podstaw do opodatkowania wewnętrznych transferów kapitałowych, jeżeli środki zgromadzone w kapitale zapasowym, a teraz przenoszone do kapitału akcyjnego, pochodziły z tzw. agio emisyjnego, a nie ze skumulowanych w kapitale zapasowym niepodzielonych zysków spółki. Organy podatkowe obu instancji nie podzieliły argumentacji spółki i przyjęły, że dla określenia prawidłowej wysokości dochodu do opodatkowania bez znaczenia pozostaje kwestia źródeł zasilenia kapitału zapasowego, z którego środki są przeznaczane na podwyższenie kapitału akcyjnego spółki. W szczególności podkreślały, że wykładnia prezentowana przez spółkę jest nie do pogodzenia z treścią stosownych przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych i ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych wynikającą z nowelizacji ustaw podatkowych, wprowadzonej w życie 1 stycznia 1997 r. Organy podatkowe byłyby zatem skłonne podzielić stanowisko spółki, gdyby chodziło o zdarzenia gospodarcze mające miejsce do końca 1996 r., skoro jednak w sprawie idzie o podwyższenie kapitału akcyjnego spółki ze środków własnych dokonane w 1999 r., to brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku o zwrot nadpłaty podatku, który spółka uiściła jako płatnik. Decyzja izby skarbowej, którą utrzymano w mocy niekorzystną dla spółki decyzję urzędu skarbowego, została zaskarżona przez spółkę do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ten, wyrokiem z dnia 5 lipca 2002 r. /I SA/Kr 1625/00/, uchylił obie decyzje w części odmawiającej zwrotu nadpłaty podatku dochodowego. W uzasadnieniu wyroku NSA wyraził tezę przedstawioną na wstępie niniejszego omówienia. Komentarz Przytoczony powyżej wyrok NSA zasługuje w pełni na aprobatę. Pogląd prawny organów podatkowych opierał się bowiem na błędnej wykładni przepisów art. 10 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych i analogicznego w treści art. 24 ust. 5 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Organy podatkowe rozstrzygnięcia swe oparły na stanowisku Ministerstwa Finansów wyrażonym w piśmie z 10 marca 1997 r. /PO 4/As 822-112/97 - Biuletyn Skarbowy 1997 nr 3/. W piśmie tym stwierdzono, że art. 10 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych /analogicznie art. 24 ust. 5 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych/ - w brzmieniu po nowelizacji, która weszła w życie 1 stycznia 1997 r. - pozwala na opodatkowanie podatkiem dochodowym każdego przesunięcia środków z kapitału zapasowego lub funduszu rezerwowego spółki na jej kapitał akcyjny, niezależnie od tego, czy kapitał zapasowy bądź fundusze rezerwowe zostały zbudowane w oparciu o zysk spółki przeznaczony do podziału, czy też pochodzą z innych źródeł. Jako podstawę takiej interpretacji wskazuje się zawarte w art. 10 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych i art. 24 ust. 5 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych sformułowanie: "dochodem z udziału w zyskach osób prawnych jest dochód faktycznie uzyskany z tego udziału, w tym także (...) dochód stanowiący równowartość kwot przekazanych na ten kapitał /kapitał akcyjny, zakładowy - dop. W.O., M.R./ z innych kapitałów osoby prawnej". Powyższy pogląd Ministerstwa Finansów nie ma umocowania w przepisach ustaw podatkowych. Z uwagi na analogiczność zapisów obu ustaw podatkowych, dalszy wywód odnosić się będzie do art. 10 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych. Celem ustawodawcy było zdefiniowanie w art. 10 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych pojęcia dochodu z udziału w zyskach osób prawnych. Zamiar taki musi budzić pewne zdziwienie w konfrontacji z treścią art. 7 ust. 1 ustawy, który stanowi, że: "przedmiotem opodatkowania podatkiem dochodowym jest dochód bez względu na rodzaj źródeł przychodów, z jakich dochód ten został osiągnięty; w wypadkach, o których mowa w art. 21 i art. 22, przedmiotem opodatkowania jest przychód". Artykuł 22 mówi zaś o podatku dochodowym od dochodów z dywidend oraz innych przychodów z udziałów w zyskach osób prawnych. Z prostego zestawienia powołanych wyżej przepisów, przy zastosowaniu metody wykładni językowej wynika, że przedmiotem opodatkowania w razie uzyskiwania przychodów z udziałów w zyskach osób prawnych jest właśnie przychód z takiego udziału. Zatem definiowanie w ustawie pojęcia dochodu z udziału w zyskach osób prawnych nie powinno mieć żadnego znaczenia normatywnego, ponieważ dochód taki nie jest w ogóle przedmiotem zainteresowania ustawodawcy i wobec tego art. 10 ust. 1 ustawy nie może decydować o zakresie opodatkowania podatkiem dochodowym. Jeżeli natomiast pominąć wskazaną wyżej niekonsekwencję i przyjąć, że art. 10 ust. 1 ustawy stanowi definicję przedmiotu opodatkowania przychodów z udziału w zyskach osób prawnych, to posługując się wykładnią językową i systemową sformułować można następujące wnioski: 1. Jako udział w zysku osób prawnych opodatkowany jest "dochód faktycznie uzyskany z tego udziału", czyli część zysku osoby prawnej przypadająca podatnikowi na podstawie tytułu prawnego, przeniesiona na rzecz danego podatnika /faktycznie otrzymana/. Przepis nie obejmuje bowiem swym zakresem tych przychodów, które nie pozostają w związku z prawem do otrzymania udziału w zyskach. Podkreślić należy, że opisane wyżej określenie udziału w zyskach zostało wysunięte jakby "przed nawias", zakreślając granice pojęciowe definiowania podstawy opodatkowania przychodów z udziału w zyskach osób prawnych. Zabieg taki miał na celu wyraźne wskazanie, że przedmiotem opodatkowania są te przychody, które stanowią przejaw partycypacji w zyskach osób prawnych. 2. Użyte dalej przez ustawodawcę w tym przepisie sformułowanie: "w tym także" precyzuje zakres pojęciowy owego dość niejasnego "faktycznego uzyskania". Skoro ustawodawca posłużył się słowami: "w tym", wskazującymi na zawieranie się tego co po nich następuje w granicach znaczeniowych wcześniejszej ogólnej definicji, to jego wolą nie było rozszerzenie tej definicji udziału w zyskach, lecz tylko jej doprecyzowanie. Sformułowania zamieszczone po słowach: "w tym także" nie mogą więc prowadzić do rozciągnięcia obowiązku podatkowego na przychody nie pochodzące z zysku osoby prawnej. 3. Dlatego też sformułowanie: "w tym także" rozumieć należy jako odnoszące się do terminu: "faktycznie uzyskany", co w szczególności oznacza, że faktycznie otrzymane są także te świadczenia stanowiące partycypację w zysku osoby prawnej, które stanowią równowartość kwot przekazanych z innych kapitałów osoby prawnej na jej kapitał akcyjny /na gruncie terminologii Kodeksu spółek handlowych: kapitał zakładowy/. 4. Ponieważ ustawodawca posłużył się w tym przypadku terminem "dochód" i nie uchylił ww. zasady ogólnej rozciągającej obowiązek podatkowy wyłącznie na przychody z tytułu partycypacji w zyskach osób prawnych, wywodzić stąd należy, że opodatkowaniu podlega tylko ta część kwot przekazanych z innych kapitałów osoby prawnej na kapitał akcyjny, którą określić można jako "zysk" lub "dochód" takiej osoby prawnej. Nie można przyjąć, że ustawodawca chciał zdefiniować pojęcie dochodu akcjonariusza jako dochodu akcjonariusza, oznaczałoby to bowiem błąd logiczny idem per idem. Co więcej, użycie obok siebie dwóch bliskoznacznych określeń: "zysk osób prawnych" i "dochód stanowiący równowartość kwot przekazanych z innych kapitałów osoby prawnej" wskazuje, że chodzi o tę samą kategorię pojęciową. Pojęcie zysku z art. 347 par. 1 Ksh /dawniej art. 355 par. 1 Kh/ jest ekonomicznie równoznaczne z pojęciem dochodu osoby prawnej z art. 7 ust. 2 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych. Tak więc, obecne brzmienie przepisu art. 10 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych /analogicznie art. 24 ust. 5 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych/ nie daje podstawy do opodatkowania środków przekazywanych z kapitału zapasowego lub rezerwowego spółki akcyjnej na kapitał zakładowy /na gruncie Kh - akcyjny/ w części, która nie stanowi zysku tej osoby i zgromadzona została na przykład z tzw. agio emisyjnego /nadwyżka ceny emisyjnej nad wartością nominalną akcji/ lub z dopłat uiszczanych przez akcjonariuszy w zamian za przyznanie im nadzwyczajnych uprawnień. W sposób oczywisty takie przeniesienie środków nie prowadzi do partycypacji akcjonariusza w zysku spółki, a jedynie do odmiennego rachunkowego zakwalifikowania środków wniesionych przez akcjonariuszy do spółki. Jeżeli zaś ustawodawca chciałby objąć obowiązkiem podatkowym także taki transfer środków, to zamiast słów: "w tym także", wyrażających zawieranie się w szerszym pojęciu, użyłby słowa: "również" lub słów: "a nadto" itp., a zamiast określenia: "dochód stanowiący równowartość kwot przekazanych (...)" posłużyłby się sformułowaniem: "środki przekazane z (...)". Skoro ustawa nie zawiera takich sformułowań, to postulat racjonalnego ustawodawcy nakazuje przyjąć, że jego zamiarem nie było opodatkowanie podatkiem dochodowym środków przenoszonych na kapitał zakładowy /akcyjny/ z kapitału zapasowego lub funduszu rezerwowego w części utworzonej z innych źródeł aniżeli dochód danej spółki. Za zaprezentowaną wyżej argumentacją przemawiają również względy funkcjonalne. Z mocy przepisów Ksh /dawniej Kh/ kapitał zapasowy zasilany jest z agio emisyjnego, a z art. 16 ust. 1 pkt 8 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych wynika, że wydatki na objęcie akcji pokrywane są z zysku po opodatkowaniu. Tym samym agio emisyjne także tworzone jest ze środków stanowiących zysk po opodatkowaniu. Obłożenie tych samych środków podatkiem dochodowym na skutek ich przesunięcia na kapitał zakładowy /akcyjny/ prowadziłoby w efekcie do podwójnego opodatkowania tych samych dochodów. Należy także zauważyć, że z mocy art. 26 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych płatnikiem podatku byłaby spółka, która przeprowadza wewnętrzne podwyższenie kapitału zakładowego /akcyjnego/. Z art. 8 ordynacji podatkowej wynika, że płatnik winien obliczyć kwotę podatku i pobrać ją od podatnika, którym w tym wypadku jest akcjonariusz /osoba fizyczna albo osoba prawna/ oraz wpłacić organowi podatkowemu. Obowiązek płatnika w tym zakresie precyzuje art. 26 ust. 2 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, wyznaczając 14 dniowy termin do pobrania podatku, licząc od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu rejestrowego o dokonaniu wpisu o podwyższeniu kapitału zakładowego /akcyjnego/. Problem polega na tym, że w przypadku spółek akcyjnych, które wydały akcje na okaziciela, a zwłaszcza tych, których akcje wprowadzono do publicznego obrotu papierami wartościowymi, spółka nie posiada i nie może posiadać informacji o aktualnym składzie akcjonariatu. Wynika to zarówno z charakteru akcji na okaziciela, jak i z tajemnicy maklerskiej obowiązującej w publicznym obrocie papierami wartościowymi, oraz z faktu, że akcje znajdują się w codziennym obrocie na Giełdzie Papierów Wartościowych. W konsekwencji realizacja przez spółkę-płatnika obowiązku pobrania kwoty podatku będzie niewykonalna. Nawet jeżeli spółce uda się pomimo tzw. anonimowości akcjonariatu ustalić dane personalne akcjonariuszy, to duże rozproszenie tego akcjonariatu w przypadku spółek publicznych, czyni pobieranie od nich kwoty podatku nieegzekwowalnym. Dlatego też, mając na uwadze opisane wyżej ograniczenia, jedynym sposobem zadośćuczynienia obowiązkom podatkowym staje się dokonanie przez spółkę świadczenia obejmującego zarówno równowartość akcji emisji gratisowej /względnie podwyższenia wartości nominalnej już istniejących akcji/, jak i związanej z tym kwoty podatku. W konsekwencji więc zastosowanie art. 10 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych /art. 24 ust. 5 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych/ do przenoszenia na kapitał zakładowy /akcyjny/ środków z innych kapitałów osób prawnych, powoduje w istocie dodatkowy i nieuzasadniony transfer środków finansowych ze spółek do jej akcjonariuszy. Spółka akcyjna musi bowiem, planując wewnętrzne podwyższenie kapitału zakładowego /akcyjnego/, rozwiązać kapitał zapasowy lub rezerwowy w wysokości wyższej od planowanej podwyżki kapitału zakładowego /akcyjnego/, tj. o kwotę podatku, i następnie - jako płatnik - przelać ten podatek do urzędu skarbowego. Z kolei akcjonariusze-osoby prawne w następstwie przelania podatku przez spółkę obniżą odpowiednio kwoty wpłacane na poczet swojego podatku dochodowego od osób prawnych, na zasadzie art. 23 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, tj. o kwotę wpłaconą za nich przez spółkę-płatnika. W efekcie więc rzeczywistym podatnikiem okaże się być w wielu przypadkach spółka, zaś jej akcjonariusze będący polskimi osobami prawnymi, uzyskają przysporzenie poprzez wykorzystanie uprawnienia do obniżenia swojego podatku dochodowego. Dodać należy, że na skutek działania mechanizmu opisanego powyżej, przychody budżetu są nieznaczne i pochodzą wyłącznie od zagranicznych akcjonariuszy polskich spółek oraz od osób fizycznych. Takie rozłożenie obciążeń podatkowych powoduje, że ze strony tych ostatnich za zasadny należałoby uznać zarzut nierównego traktowania podatników w analogicznej sytuacji. Należy także zauważyć, że przesunięcie środków pomiędzy kapitałami spółki akcyjnej trudno z ekonomicznego punktu widzenia traktować jako przychód po stronie akcjonariusza, który nie otrzymuje żadnej nowej wartości wymiernej rynkowo. Twierdzenie to dotyczy w szczególności spółek, których akcje są wyceniane przez rynek w związku z obrotem na Giełdzie Papierów Wartościowych. Wartość nominalna akcji w przypadku spółek tego rodzaju ma wyłącznie charakter ewidencyjny i nie pozostaje w żadnym związku z wartością rynkową akcji, wyznaczaną przez wskaźniki ekonomiczne oraz /nie/równowagę popytu i podaży. Także w przypadku spółek pozostających poza publicznym obrotem przesunięcie środków pomiędzy kapitałem zapasowym czy funduszem rezerwowym a kapitałem zakładowym /akcyjnym/ nie ma dla akcjonariusza większego znaczenia ekonomicznego. Nie otrzymuje on bowiem z tego tytułu żadnego realnego przychodu. Posiada dalej jednostki uczestnictwa w tej samej spółce, o tej samej łącznej wartości księgowej i tym samym łącznym potencjale ekonomicznym. Na skutek przesunięcia pomiędzy kapitałami własnymi, akcjonariusz nie dostanie w końcu więcej pieniędzy, które mógłby wydać na inne cele, zaś wartość posiadanych przez niego jednostek uczestnictwa w spółce także nie może wzrosnąć na skutek takiej operacji. Przeciwnie, przesunięcie środków z kapitału zapasowego lub funduszu rezerwowego na kapitał zakładowy /akcyjny/ ma ten skutek, że poddaje tę część majątku spółki bardziej restrykcyjnemu reżimowi prawnemu, służącemu realizacji funkcji gwarancyjnej kapitału zakładowego /akcyjnego/, zaś wprowadzenie do obrotu emisji akcji gratisowych powoduje spadek a nie wzrost ceny rynkowej danego waloru. Wprowadzenie opodatkowania takich wewnętrznych transferów kapitałowych oznacza w istocie obłożenie obowiązkiem podatkowym nie tyle zysku akcjonariusza, co działalności inwestycyjnej spółki służącej zwiększeniu jej wiarygodności i konkurencyjności na rynku. Dobrze się zatem stało, że NSA potwierdził swoim autorytetem wyżej przedstawioną wykładnię, ograniczającą opodatkowanie wewnętrznych transferów kapitałowych wyłącznie do przypadku, gdy dla celów dokonania takiego transferu wykorzystuje się środki nie-podzielonego zysku za lata ubiegłe. Tym samym NSA opowiedział się za stanowiskiem /Por. R. Kubacki, J. Zubrzycki, Leksykon podatku dochodowego od osób fizycznych 2002 r., Wrocław 2002 r., str. 207; M. Goszczyk, Podwyższenie kapitału akcyjnego ze środków kapitału zapasowego spółki, "Prawo Spółek" nr 6 z 1997 r., str. 31-37.; W. Oleś, M. Rodzynkiewicz, Fuzje spółek akcyjnych - podstawowe aspekty prawne. Koncentracja i przekształcenia podmiotów gospodarczych - zagadnienia wybrane. Część I, Warszawa 1998, str. 28-32.; W Oleś, M. Rodzynkiewicz, Wątpliwa interpretacja ministerialna, Rzeczpospolita z 8 grudnia 1997 r., nr 285; W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, Bydgoszcz 1998, str. 486-487/, prezentowanym już od jakiegoś czasu w doktrynie prawniczej.