II FZ 730/05

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2005 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale II Izby Finansowej zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 lipca 2005 r., III SA/Wa 2089/04 o odmowie dopuszczenia do udziału Dariusza H. w sprawie ze skargi Agaty H. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 7 września 2004 r. (...) w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2003 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie. Pismem z dnia 8 października 2004 r. Agata H. /zwana dalej skarżącą/ złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 7 września 2004 r. (...) w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2003 r. W skardze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji jako naruszającej prawo i uznanie na prawach strony swojego małżonka Dariusza H. Zgodnie z zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 10 grudnia 2004 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wezwał skarżącą do nadesłania - w terminie 7 dni - pełnomocnictwa do reprezentowania w postępowaniu sądowoadministracyjnym Dariusza H. lub samego wnioskodawcę /Dariusza H./ do podpisania - w tym samym terminie - wniosku o dopuszczenie do postępowania w sprawie na prawach strony, pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Powyższe wezwanie doręczono skarżącej w dniu 18 stycznia 2005 r. W dniu 23 maja 2005 r. sędzia sprawozdawca zarządził nadanie dalszego biegu sprawie i wezwanie na rozprawę Dariusza H. jako uczestnika postępowania. Sąd stwierdził bowiem, że obecny w czytelni sądu w dniu 20 stycznia 2005 r. Dariusz H., przy przeglądaniu akt sprawy, podpisał wniosek o uznanie go z stronę postępowania zawarty w skardze. Podpisy złożone pod skargą świadczą, że istotnie została one podpisana przez dwie osoby - przez skarżącą i jej małżonka. Zgodnie z zarządzeniem z dnia 7 czerwca 2005 r. na rozprawę w dniu 6 lipca 2005 r. wezwano stronę skarżącą, organ administracji publicznej oraz jako uczestnika postępowania na prawach strony Dariusza H. W dniu 5 lipca 2005 r. przewodniczący składu orzekającego w przedmiotowej sprawie zarządził jej zdjęcie z wokandy z dnia 6 lipca 2005 r. Postanowieniem z 6 lipca 2005 r., III SA/Wa 2089/04 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił dopuszczenia do udziału w sprawie Dariusza H. W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że wniosek Dariusza H. o dopuszczenie go do udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie sądu administracyjnego w sprawie brak jest przepisu prawa materialnego, który pozwalałby na stwierdzenie, że Dariusz H. ma interes prawny w rozstrzygnięciu w przedmiocie określenia jego małżonce zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2003 r., a w konsekwencji na jego uczestnictwo w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Zdaniem sądu małżonek skarżącej może wykazać się jedynie interesem faktycznym. Powyższe postanowienie doręczono Dariuszowi H. w dniu 19 lipca 2005 r. W dniu 26 lipca 2005 r. - z dochowaniem terminu ustawowego - Dariusz H. złożył zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 lipca 2005 r. W uzasadnieniu zażalenia Dariusz H. wyjaśnił, że w postępowaniu sądowym pragnie dowieść, że przysługiwało mu prawo do wspólnego opodatkowania z żoną na podstawie art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych /t.j. Dz.U. 2000 nr 14 poz. 176 ze zm./. Autor zażalenia podniósł, że postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 lipca 2005 r. rozstrzyga sprawę co do istoty jeszcze przed jej rozpoznaniem i zamyka mu drogę do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Przepisy dotyczące stron i uczestników postępowania /sądowoadministracyjnego/ uregulowane są w Rozdziale 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./. Stosownie do treści art. 33 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi osoba, która brała udział w postępowaniu administracyjnym, a nie wniosła skargi, jeżeli wynik postępowania sądowego dotyczy jej interesu prawnego, jest uczestnikiem tego postępowania na prawach strony /par. 1/. Udział w charakterze uczestnika może zgłosić również osoba, która nie brała udziału w postępowaniu, jeżeli wynik tego postępowania dotyczy jej interesu prawnego, a także organizacja społeczna, o której mowa w art. 25 par. 4 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w sprawach innych osób, jeżeli sprawa dotyczy zakresu jej statutowej działalności /zdanie pierwsze par. 2/. Z powyższej regulacji można wyprowadzić klasyfikację szczególnej kategorii podmiotów biorących w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jakimi są uczestnicy postępowania. Ustawodawca do kategorii uczestników postępowania /sądowoadministracyjnego/ zaliczył: a/ uczestników na prawach strony, czyli osoby, które brały udział w postępowaniu administracyjnym, a nie wniosły skargi, jeżeli wynik postępowania sądowego dotyczy ich interesu prawnego; b/ pozostałych uczestników, czyli: - osoby, które nie brały w udziału w postępowaniu administracyjnym, jeżeli wynik tego postępowania dotyczy ich interesu prawnego oraz - organizacje społeczne posiadające zdolność sądową, w sprawach innych osób, jeżeli sprawa dotyczy ich statutowej działalności. W myśl art. 12 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi obie kategorii uczestników postępowania traktuje się tak jak strony. Różnica w ich uprawnieniach dotyczy sposobu dopuszczenia do udziału w postępowania, w stosunku do uczestników na prawach strony - z mocy prawa, wobec pozostałych uczestników - na wniosek /zob. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, str. 85/. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że sąd administracyjny I instancji wykazał się pewną niekonsekwencją nie tylko w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, ale także w trakcie podejmowania innych czynności w sprawie. Mianowicie sąd ten pierwotnie uznał Dariusza H. jako uczestnika postępowania i wezwał go na rozprawę w dniu 6 lipca 2005 r. (...), by następnie na dzień przed terminem rozprawy zdjąć wyznaczoną sprawę z wokandy i rozpoznać jego wniosek o dopuszczenie do udziału w postępowaniu. Przechodząc do oceny zaskarżonego postanowienia sąd kasacyjny stwierdził, że narusza ono przepisy prawa. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego sąd administracyjny I instancji w przedmiotowym postanowieniu dokonał błędnej subsumcji art. 33 par. 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zgodnie z tym przepisem udział w charakterze uczestnika może zgłosić osoba, która nie brała udziału w postępowaniu, jeżeli wynik tego postępowania dotyczy jej interesu prawnego. Analiza akt sprawy dowodzi, że istotnie Dariusz H. nie brał udziału w postępowaniu /administracyjnym/, zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powinien był ocenić czy wynik tego postępowania dotyczy jego interesu prawnego. Mając na uwadze, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że żalący posiada jedynie interes faktyczny w rozstrzygnięciu organów podatkowych, konieczne jest poczynienie kilku uwag natury ogólnej celem rozgraniczenia pojęć interesu faktycznego i interesu prawnego. Nie sposób wyjaśnić pojęcia interesu prawnego, jeśli najpierw nie dokona się omówienia pojęcia interesu faktycznego, ponieważ jest to jedyny sposób, by w pełni ukazać cechy tego pierwszego. W literaturze przedmiotu przyjmuje się, że interes faktyczny to interes indywidualny, który nie został w żaden wyraźny sposób wzięty pod ochronę przez obowiązujące prawo /W. Jakimowicz, Publiczne prawa podmiotowe, Zakamycze 2000, str. 126/. Precyzując pojęcie interesu faktycznego, wskazano w orzecznictwie, iż jako interes faktyczny należy kwalifikować taki stan, w którym obywatel wprawdzie jest bezpośrednio zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, jak w przypadku interesu prawnego, nie może jednak tego zainteresowania poprzeć przepisami prawa powszechnie obowiązującego, mającego stanowić podstawę skutecznego żądania stosownych czynności organu administracji /zob. wyrok NSA z dnia 22 lutego 1984 r., I SA 1748/83 - E. Smoktunowicz, Kodeks postępowania administracyjnego w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyjnego, Warszawa 1995, str. 109/. Z kolei interes prawny to taki, który został wzięty przez prawo w ochronę polegającą na możliwości żądania od organu administracji podjęcia określonych czynności mających na celu zrealizowanie interesu lub usunięcie zaistniałego zagrożenia. Pojęcie to określa relację pomiędzy oczekiwaniami jakiegoś podmiotu w stosunku do organów stosujących prawo a kompetencjami i możliwościami tych organów, jakimi dysponują wobec danego podmiotu. Pojęcia interesu prawnego zaczęto używać w doktrynie na określenie pewnej korzystnej sytuacji jednostki wobec państwa, nie dającej jej wprawdzie roszczenia o czynność określonej treści, ale silniejszej od interesu faktycznego, nie uprawniającego do żadnego żądania /W. Jakimowicz, op. cit., str. 130/. Interesem prawnym można też nazwać prawo jednostki do określonego postępowania zmierzającego do wydania decyzji, umiejscowione między prawem podmiotowym a interesem faktycznym. Interes prawny, aby mógł zostać zaspokojony przez administrację, musi być osobisty, własny, indywidualny, znajdujący swoją podstawę w przepisach prawa materialnego oraz potwierdzenie w okolicznościach faktycznych /zob. J. Borkowski [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, wyd. 7 uzupełnione i rozszerzone, Warszawa 2005, str. 224 i n/. Należy podkreślić, że interes prawny jest zarazem kategorią ściśle związaną z przedmiotem postępowania, ze względu na fakt, że dotyczy sfery normatywnej, mającej swoje źródło w przepisach regulujących sposób załatwienia sprawy. Można ująć go też, jako potrzebę ochrony sfery prawnej obywatela wyznaczającą zakres jego działań lub subiektywnie odczuwaną potrzebę utrzymania istniejącego, lub spowodowania takiego stanu rzeczy, jaki dany podmiot uważa za korzystny, przy czym korzyść ta musi mieć swoje źródło w prawie /zob. J. Klimkowicz, Interwencja uboczna w według Kpc, Warszawa 1972, str. 50/. Zaznaczyć należy, iż w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczącym wykładni pojęcia interesu prawnego, słusznie nie wprowadza się nadmiernych ograniczeń, dążąc do zapewnienia ochrony prawnej możliwie najszerszemu kręgowi osób zainteresowanych rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej. Przykładowo w wyroku NSA z dnia 3 stycznia 1986 r., I SA 875/85 /ONSA 1986 Nr 1 poz. 2/, uznano interes prawny każdego z małżonków w postępowaniu w sprawie lokalu przydzielonego jednemu z nich w związku z pełnieniem funkcji dozorcy, chociaż tylko jedno z nich jest zatrudnione w tym charakterze /zob. też inne [w] J. P. Tarno, Naczelny Sąd Administracyjny a wykładnia prawa administracyjnego, Difin, Warszawa 1999, str. 109/. Przechodząc na grunt rozpatrywanej sprawy Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonał wadliwej oceny legitymacji Dariusza H. do udziału w postępowaniu poprzez przyjęcie, że posiada on jedynie interes faktyczny. Sąd administracyjny nie uwzględnił ścisłego związku interesu małżonka skarżącej z przedmiotem postępowania. Interes prawny małżonka skarżącej ma swoje źródło w normie prawa materialnego - tj. w przepisie art. 6 ust. 2 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Poza sporem jest bowiem, że postępowanie podatkowe w sprawie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2003 r. było następstwem zakwestionowania przez organy podatkowe wspólnego zeznania małżonków o wysokości osiągniętego dochodu w 2003 r. /PIT-37/. Interes prawny żalącego wynika zatem z potrzeby utrzymania istniejącego stanu rzeczy, jaki uznał on za korzystny składając wspólne z małżonką zeznanie podatkowe, przy czym korzyść ta ma swoje źródło w wyżej wymienionym przepisie prawa materialnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego interes prawny Dariusza H. w przedmiotowej sprawie jest interesem osobistym, własnym, indywidualnym, konkretnym, dającym się obiektywnie stwierdzić oraz aktualnym, a nie ewentualnym. To w toczącym się przed sądem administracyjnym postępowaniu rozstrzygnie się spór czy organ prawidłowo przeprowadził postępowanie podatkowe i w sposób właściwy zastosował przepisy prawa materialnego. W tym względzie za zasadny uznać należy zarzut żalącego się, że sąd I instancji rozpoznając wniosek o dopuszczenie go do udziału w postępowaniu, w istocie dokonał rozstrzygnięcia w sprawie. Takie działanie uznać należy za niedopuszczalne. Rekapitulując tę część rozważań Naczelny Sąd Administracyjny wyraża pogląd, że tylko wykładnia art. 33 par. 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zapewniająca szeroki dostęp do procesowej pozycji uczestnika postępowania, a tym samym możliwość korzystania - na podstawie art. 12 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - zasadniczo ze służących stronie uprawnień procesowych, urzeczywistnia konstytucyjne zasady: demokratycznego państwa prawnego /art. 2 Konstytucji RP/ i prawa do sądu /art. 45 Konstytucji RP/. Na marginesie powyższych rozważań Naczelny Sąd Administracyjny uznał za niezbędne odniesienie się do formalnych uchybień zaskarżonego postanowienia. Potrzeba poczynienia poniższych wywodów jest ściśle związana z zarzutem podniesionym przez żalącego się o przedwczesnym rozstrzygnięciu sprawy głównej, czyli sprawy w przedmiocie określenia skarżącej zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2003 r. W tej materii sąd kasacyjny stwierdził, że sąd I instancji nieprawidłowo sformułował sentencję przedmiotowego postanowienia, co nie tylko rodzi wątpliwości co do samego rozstrzygnięcia, ale i statusu żalącego w postępowaniu sądowoadministracyjnym. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że sentencja wyroku /postanowienia/ składa się z części wstępnej /tzw. rubrum lub komparycji/ oraz z rozstrzygnięcia o żądaniach stron /tzw. tenor lub formuła sentencji/ /zob. B. Bladowski, Czynności sądowe w sprawach cywilnych - Wzory i komentarz. Część pierwsza - Proces., Wydawnictwo Prawnicze 1991, str. 15/. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że sąd I instancji nieprawidłowo sformułował obie części sentencji postanowienia. Podkreślić należy, że w dniu 6 lipca 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie rozpoznawał sprawy ze skargi Agaty H. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 7 września 2004 r., lecz wniosek Dariusza H. o dopuszczenie do udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym toczącym się w związku z wniesieniem przedmiotowej skargi. Konsekwentnie zatem sąd administracyjny winien był w sposób wyraźny wskazać przedmiot posiedzenia niejawnego. Nadto Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził nieprawidłowości w samej formule sentencji wyrażające się brakiem wskazania przez sąd I instancji w jakim charakterze odmówił dopuszczenia Dariuszowi H. do udziału w sprawie. Przypomnieć należy, że rozstrzygnięcie jest najważniejszym elementem wyroku czy postanowienia. Powinno zatem zostać sformułowane w sposób jasny, aby jego wykonanie nie nastręczało trudności, a także kategoryczne, nie jest bowiem dopuszczalne żadne rozstrzygnięcie warunkowe czy alternatywne /zob. B. Bladowski, op. cit., str. 16/. W formule sentencji zaskarżonego postanowienia widoczny jest brak precyzji. Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu wskazał, że "postanawia odmówić dopuszczenia do udziału w sprawie Dariusza H.". Tak określona formuła sentencji jest wadliwa, ponieważ nie wskazuje, w jakim charakterze sąd ten odmawia Dariuszowi H. dopuszczenia do udziału w sprawie, czy odmawia mu udziału w charakterze uczestnika na prawach strony, uczestnika czy też pełnomocnika strony skarżącej. Kategorycznie stwierdzić należy, że adresat orzeczenia sądowego nie może domyślać się intencji sądu w zakresie rozstrzygnięcia. Mając na uwadze całokształt przedstawionych okoliczności, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że w sprawie niniejszej doszło do naruszenia przepisów postępowania przy rozpatrywaniu wniosku o dopuszczenie do udziału w postępowaniu i w konsekwencji, stosownie do treści art. 185 par. 1 w zw. z art. 197 par. 1 i par. 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji.