II SA/Wa 387/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędziowie sędzia WSA Joanna Kube (spr.), sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Protokolant Marcin Błach, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 kwietnia 2006 r. sprawy ze skargi S. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenie w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2006 r. nr [...] utrzymał w mocy wcześniejszą decyzję z dnia [...] listopada 2005 r. nr [...], którą, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) - powoływanej nadal jako ustawa o emeryturach i rentach, odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku S. J. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Oceniając wniosek S. J. Prezes ZUS uznał, że w sprawie brak jest szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia uniemożliwiających nabycie uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie ustawowym. Prezes ZUS ustalił, że S. J. mając 56 lat życia w dacie powstania całkowitej niezdolności do pracy posiadał udowodniony okres ubezpieczenia wynoszący 18 lat, 3 miesiące i 6 dni. Organ przyjmując, że przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia, stwierdził, że wykazany okres ubezpieczenia wnioskodawcy jest nieadekwatny w stosunku do wieku. W dziesięcioleciu ocenianym do uprawnień ustawowych na wymagane 5 lat, był ubezpieczony tylko przez 7 miesięcy i 20 dni. Ponadto organ zwrócił uwagę, że w wykazanym stażu ubezpieczeniowym występuje nieuzasadniona przerwa w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, mimo braku przeciwwskazań do podjęcia zatrudnienia w okresie od 1 sierpnia 1998 r. do 31 października 2002 r. Ostatnio udowodniony okres składkowy przypada na dzień 30 listopada 2002 r. a lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] maja 2005 r. orzekł o całkowitej niezdolności do pracy od 9 lutego 2005 r. Wyjaśniono, że zgodnie z art. 14 ust. 1 powoływanej ustawy orzeczenie lekarza orzecznika ZUS jest wiążące zarówno dla organu rentowego jak i dla Prezesa ZUS, co oznacza, że ocena stanu zdrowia z punktu widzenia zdolności do pracy nie podlega uznaniu administracyjnemu. Organ uznał, że przerwa w ubezpieczeniu, bez wskazania wiarygodnych przyczyn bezczynności zawodowej, nie mieści się w pojęciu szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Organ powołując się na orzecznictwo Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (por. wyrok 19 kwietnia 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 2345/04) podał, że sytuacja na rynku pracy (duża skala bezrobocia i trudności w znalezieniu pracy) nie jest szczególną okolicznością w rozumieniu art. 83 ustawy emerytalnej. W skardze do Sądu S. J. zakwestionował zaskarżoną decyzję, wskazując, że organ rozpatrzył jego wniosek niestarannie. Skarżący wskazał, że spełnia przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ jego okres zatrudnienia wynosi 25 lat, jest całkowicie niezdolny do pracy, nie posiada niezbędnych środków utrzymania (jego rodzina, żona i syn, utrzymuje się z emerytury żony w wysokości 900 zł) oraz występują szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia rentowego. Wyjaśnił, że w okresie ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku, tj. od 31 maja 1995 r. do 30 maja 2005 r., zgłaszał się do PUP w C. w celu podjęcia zatrudnienia i był gotowy do wykonywania pracy. Przedstawia na tę okoliczność zaświadczenie o rejestracji w charakterze bezrobotnego oraz okresach pobierania zasiłków dla bezrobotnych. Podnosi swoją trudną sytuację zdrowotną wskazując, że musi poddać się zabiegom chirurgicznym. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do zarzutów skargi podkreślono, że Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS i nie może ustalić innej daty powstania niezdolności do pracy niż ustalona w orzeczeniu lekarza lub komisji lekarskiej ZUS. Wyjaśniono, że okresy pobierania zasiłków dla bezrobotnych zostały zaliczone skarżącemu do stażu ubezpieczeniowego. Wyliczony staż w wymiarze 18 lat, 3 miesięcy i 6 dni obejmuje wszystkie udowodnione i możliwe do zaliczenia okresy ubezpieczenia. Okres rejestracji w urzędzie pracy bez prawa do zasiłku nie jest okresem składkowym jak i też nieskładkowym i nie ma wpływu na łączny okresu ubezpieczenia. Fakt, że istniejąca od lutego 2005 r. niezdolność do pracy pozostaje w związku z urazem, jakiego skarżący doznał jako uczeń nie zmienia faktu, że lekarz orzecznik nie uznał aby ten uraz wcześniej spowodował niezdolność do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać je w drodze wyjątku", co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Warunkiem przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach jest wykazanie istnienia okoliczności szczególnych, które uniemożliwiły wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach (...). Na potrzeby stosowania wskazanego przepisu, za taką okoliczność należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00 - LEX nr 537884). Materiały sprawy niniejszej nie pozwalają przyjąć, że zachodziły szczególne okoliczności uniemożliwiające skarżącemu wypracowanie prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Niewątpliwie niewykonywanie przez 4 lata i 4 miesiące zatrudnienia w wymaganym pięcioletnim okresie przypadającym w dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy (przepis art. 58 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach (...) nie wynikało ze stanu zdrowia, bowiem w tym czasie nie została stwierdzona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy, a tylko takie orzeczenie ma wiążący charakter dla organu orzekającego - Prezesa ZUS - w sprawie o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W aktach sprawy nie ma również dowodów mogących wskazywać, że skarżący nie podejmował w tym czasie zatrudnienia z powodów innych niż zdrowotne, które zasługiwałyby na uznanie ich za szczególne i uniemożliwiające zatrudnienie i pracę. Należy zwrócić uwagę, że skarżący od sierpnia 1998 roku do lutego 2005 r., kiedy to stał się całkowicie niezdolny do pracy, podjął zatrudnienie podlegające ubezpieczeniu jedynie w miesiącu listopadzie 2002 r. Zdaniem Sądu należy uznać za zasadne stanowisko organu, że powoływanie się na trudności w znalezieniu pracy spowodowane bezrobociem nie jest wystarczającym argumentem dla usprawiedliwienia niepodejmowania w tak długich odstępach czasowych zatrudnienia podlegającego ubezpieczeniu. Należy stwierdzić, że samo powoływanie się na fakt pozostawania przez ubezpieczonego osobą bezrobotną nie może być oceniane na płaszczyźnie szczególnych okoliczności. Fakt ten nie odzwierciedla, bowiem rzeczywistej aktywności osoby w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców pozwalają na uznanie okresu bezowocnych poszukiwań pracy jako okresu przerwy w zatrudnieniu spowodowanej szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od woli. Tymczasem takich dowodów w sprawie nie przedstawiono. Zdaniem Sądu należy uznać za zasadne stanowisko organu, że powoływanie się na trudne warunki materialne nie jest wystarczającym argumentem dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku, gdyż nie jest to świadczenie socjalne, przyznawane stosownie do potrzeb wnioskodawcy. W ocenie Sądu, kwestia długości stażu pracy skarżącego, w szczególności, jeśli chodzi o okres od 15 stycznia 1974 r. do 10 marca 1975 r., oraz okresu pracy w gospodarstwie rolnym ojca, zdaniem Sądu, pozostaje bez wpływu na wynik postępowania w przedmiocie odmowy przyznania przez Prezesa ZUS świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując, w opisanych wyżej okolicznościach faktycznych analizowanych na tle art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, zaskarżonej decyzji, podjętej w ramach administracyjnego uznania, nie można zarzucić dowolności. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) w zw. z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, orzekł jak w sentencji.