III SA/Łd 186/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Irena Krzemieniewska, Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Łuczyńska (spr.),, Sędzia NSA Janusz Nowacki, Protokolant Asystent sędziego Tomasz Naraziński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 lipca 2006 roku sprawy ze skargi K. P. na decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Ł. z [...] w przedmiocie choroby zawodowej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Ł. nr [...] z dnia [...] III SA/Łd 186/06 UZASADNIENIE Decyzją Nr [...] z dnia [...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Ł., działając na podstawie art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 14 marca 1985 roku o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (t.j. Dz.U. Nr 90 poz. 575 z 1998r. ze zm.) i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 roku w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach (Dz.U. Nr 132 poz. 1115) oraz art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po analizie zgromadzonej dokumentacji i rozpatrzeniu odwołania K. P. od decyzji nr [...] Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Ł. z dnia [...], który nie stwierdził u K.P. choroby zawodowej pod postacią "przewlekłej choroby narządu głosu spowodowanej nadmiernym wysiłkiem głosowym, trwającym co najmniej 15 lat" – utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Ł. wydając decyzję stwierdził, że w przypadku skarżącej nie miało miejsce narażenie na występowanie nadmiernego wysiłku głosowego w środowisku pracy, trwającego co najmniej 15 lat, bowiem od 1981 roku do chwili zakończenia zatrudnienia tj do 30 listopada 2003 skarżąca będąc dyrektorem przedszkola pracowała w niepełnym wymiarze godzin dydaktycznych i była to praca niezwiązana z nadmiernym wysiłkiem głosowym. PPIS w Ł. uwzględnił ponadto wyniki orzeczeń lekarskich dwóch specjalistycznych uprawnionych do orzekania o chorobach zawodowych jednostek orzeczniczych tj. Przychodni Konsultacyjno Diagnostycznej WOMP w Ł., która stwierdziła brak podstaw do rozpoznania choroby zawodowej i Instytutu Medycyny Pracy w Ł., gdzie potwierdzono brak klinicznego rozpoznania cech przewlekłej choroby narządu głosu związanej z nadmiernym wysiłkiem głosowym. Rozpoznany u skarżącej rak krtani nie jest w ocenie organu chorobą zawodową spowodowaną nadmiernym, wysiłkiem głosowym, a obserwowany u skarżącej polipowaty przerost fałdu głosowego nastąpił z powodu rozwoju zmiany nowotworowej, a nie z powodu narażenia na wysiłek głosowy. Od powyższej decyzji odwołała się K. P. kwestionując zasadność ustaleń organu inspekcji sanitarnej w zakresie stwierdzenia, że praca dyrektora przedszkola nie była pracą w narażeniu na nadmierny wysiłek głosowy Podniosła również, że nie zgadza się z treścią orzeczeń lekarskich, że zdiagnozowany u niej , polipowaty przerost lewego fałdu głosowego był zmianą nowotworową, a nie wynikiem wieloletniej pracy w nadmiernym wysiłku głosowym. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Ł. po rozpoznaniu odwołania i przeanalizowaniu dokumentacji lekarskiej zgromadzonej w sprawie utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu organ odwoławczy stwierdził, że podstawą materialnoprawną rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie są przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 roku w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach. W świetle § 2 ust. 1 tego rozporządzenia przy zgłaszaniu podejrzenia, rozpoznawaniu i stwierdzaniu chorób zawodowych uwzględnia się choroby ujęte w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że choroba została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanej dalej "narażeniem zawodowym". Pod pozycja 15 wykazu zostały wymienione choroby spowodowane stałym i długotrwałym wysiłkiem głosowym, do których zaliczono guzki głosowe twarde, wtórne zmiany przerostowe fałdów głosowych, niedowład mięśni przywodzących i napinających fałdy głosowe z niedomykalnością fonacyjną głośni i trwałą dysfonią. Tymczasem u skarżącej w wyniku wykonanych lekarskich badań specjalistycznych nie stwierdzono schorzeń wymienionych w wykazie chorób zawodowych. Orzeczenia lekarskie (WOMP Nr [...] z dnia [...] roku oraz orzeczenie IMP Nr [...] dnia [...]) potwierdzają zaś ustalenia o braku podstaw do rozpoznania stwierdzonego raka krtani jako choroby zawodowej pod postacią przewlekłej choroby narządu głosu spowodowanej nadmiernym wysiłkiem głosowym.. Wobec powyższych faktów inspektor sanitarny nie mógł przyjąć zaistniałych schorzeń krtani jako skutku narażenia zawodowego i stwierdzić choroby zawodowej. W ocenie PWIS w Ł. w sprawie nie zostały spełnione przesłanki wynikające z § 2 ust. 1 cytowanego rozporządzenia, a więc odwołanie skarżącej nie mogło zostać uwzględnione. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skarżąca K.P. podniosła, że w 2000 roku podczas badań profilaktycznych stwierdzono u niej zmiany na lewej strunie głosowej. W lutym 2003 roku po kolejnym badaniu profilaktycznym została skierowana do szpitala, a w wyniku badania histopatologicznego wycinka pobranego z lewej struny głosowej stwierdzono polip. Zalecono jego usunięcie. Badanie histopatologiczne wykazało, że w części struny głosowej jest to już nowotwór. Skarżąca podkreśliła, że żaden lekarz podczas badań w kierunku choroby zawodowej nie pytał jej o to , ani też nie brano pod uwagę zmiany na lewej strunie głosowej, która była pierwotnie polipem. W ocenie skarżącej pierwotna polipowata zmiana lewej struny głosowej była spowodowana nadmiernym wysiłkiem głosowym. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Ł. w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 4 lipca 2006 roku skarżąca wyjaśniła, że podczas badań w 2003 roku zgłaszała, że pierwsze objawy choroby wystąpiły u niej w 2000 roku, ale lekarze nie żądali od niej dokumentacji lekarskiej z tamtego okresu. W dniu 15 listopada 2003 roku, kiedy zapoznawała się z całością materiału dowodowego, w aktach sprawy nie było dokumentacji lekarskiej z 2000 roku. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Stosownie do treści art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153 poz. 1269) obowiązującej od 1 stycznia 2004r. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. W myśl zaś art. 1 § 2 wymienionej ustawy kontrola, o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./ sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie: 1 uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi: a/ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b/ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c/ inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy; 2/ stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach; 3/ stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach. Z wymienionych przepisów wynika, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami, wnioskami i podstawą prawną skargi (art. 134 § 1 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Szczegółowa analiza akt niniejszej sprawy wykazała, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, które to naruszenie stanowi - zgodnie z art. 145 § 1 pkt. 4 k.p.a.- podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. W postępowaniu nie brały bowiem udziału – bez swej winy –wszystkie strony tego postępowania. Podkreślić należy, iż przez “brak udziału" należy rozumieć zarówno sytuację, w której strona w ogóle nie brała udziału w postępowaniu jak również taką, gdy nie brała udziału w istotnych czynnościach podejmowanych na etapie postępowania wyjaśniającego ale też i w czynnościach decydujących, który jest realizowany przez doręczenie stronie decyzji. Skonkretyzowana w treści art. 10 §1 k.p.a. zasada czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym nakłada na organ to postępowanie prowadzący obowiązek zapewnienia stronie prawnych możliwości podejmowania przez podmiot wszelkich czynności, które mogą przyczynić się do obrony jej interesów (Sąd podziela w tym zakresie pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 czerwca 1998 r. sygnatura akt I SA/Lu 652/97, LEX nr 34721). W myśl bowiem art. 10 § 1 k.p.a. organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Wyrazem tej zasady jest m.in. konieczność zawiadomienia stron o wszczęciu postępowania (art. 61 § 4 k.p.a.), doręczenia wydanej w sprawie decyzji (art. 109 § 1 k.p.a.) oraz zawiadomienie stron o wniesieniu odwołania (art. 131 k.p.a.). Niedoręczenie któregokolwiek z powyższych pism prowadzi nieuchronnie do pozbawienia strony postępowania prawa do czynnego w nim udziału. Ustalenie natomiast, że strona bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu prowadzi do stwierdzenia, że miało miejsce naruszenie prawa dające podstawę do jego wznowienia (art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a.). Również przepisy obowiązującego rozporządzenia z dnia 30 lipca 2002 roku przewidują konieczność powiadomienia pracodawcy o wszczęciu postępowania w sprawie choroby zawodowej (§4) oraz doręczenia mu decyzji (§ 8 ust. 3 pkt 2). Zaskarżona decyzja utrzymywała w mocy decyzję o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej wymienionej w poz. 15 wykazu chorób zawodowych u K.P.. Z akt administracyjnych niniejszej sprawy wynika, iż pracodawcy skarżącej , tj, Miejskiemu Przedszkolu Nr [...] w Ł., ul. A 68 nie doręczono ani zawiadomienia o wszczęciu postępowania w sprawie choroby zawodowej, ani decyzji PWIS w Ł. Nr [...] z dnia [...]. Pracodawcy nie zawiadomiono również zgodnie z art. 131 k.p.a. o wniesieniu przez skarżącą odwołania. Wskazane wyżej uchybienie procesowe nie może zostać w żaden sposób konwalidowane, prowadzenie postępowania przy niezawinionym braku udziału strony stanowi bezwarunkową podstawę wznowienia tego postępowania i to niezależnie od tego, czy to naruszenie procedury ma wpływ na treść decyzji czy też nie (Sąd podziela w tym zakresie pogląd wyrażony m.in. w wyroku NSA z dnia 1 lipca 1999 r. sygn. akt IV SA 595/99, LEX nr 47888.). W ocenie Sądu zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w P. naruszają również przepisy postępowania w szczególności art. 7, 75, 77 i 80 jak również przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznania i stwierdzenia chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach (Dz. U. Nr 132, poz. 1115). w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stosownie do § 8 ust. 1 przywołanego powyżej rozporządzenia Rady Ministrów właściwy państwowy inspektor sanitarny wydaje decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo decyzję o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej na podstawie materiału dowodowego, a w szczególności danych zawartych w orzeczeniu lekarskim, o którym mowa w § 6 ust. 1, oraz oceny narażenia zawodowego pracownika. Orzeczenie lekarskie o rozpoznaniu choroby zawodowej lub o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej, jak wynika z § 6 ust. 1 rozporządzenia, wydawane jest na podstawie: wyników przeprowadzonych badań lekarskich, wyników badań pomocniczych ,dokumentacji medycznej pracownika, dokumentacji przebiegu zatrudnienia oraz oceny narażenia zawodowego. Ponieważ jest ono dowodem w sprawie, organ administracji - ma obowiązek ustalenia czy przy jego wydaniu uwzględnione i rozważone zostały wszystkie wymienione w przepisie elementy, a także dokonania oceny czy wydane orzeczenie jest spójne , logiczne przekonujące i wyważone. Jeżeli inspektor sanitarny po dokonaniu takiej oceny uzna , że materiał dowodowy jest niewystarczający do wydania decyzji, może żądać od lekarza, który wydał orzeczenie lekarskie, uzupełnienia orzeczenia lub wystąpić do jednostki orzeczniczej drugiego stopnia o dodatkową konsultację oraz podjąć inne czynności niezbędne do uzupełnienia materiału dowodowego (§ 8 ust. 2 przywołanego rozporządzenia Rady Ministrów). Realizacja uprawnień, o których mowa powyżej, ma na celu uzyskanie opinii lekarskich tej jakości, iżby z nich wynikało w sposób oczywisty i czytelny, zarówno dla zainteresowanego jak i organów sanitarnych oraz Sądu, czy choroba stwierdzona u pracownika ujęta jest w wykazie chorób zawodowych i czy została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy. W tym kontekście w pierwszej kolejności należy podkreślić, że zgodnie z załączonym do akt administracyjnych skierowaniem na badania lekarskie, zostało ono wystosowane według rozpoznania wynikającego z orzeczenia laryngologa z dnia 20 lutego 2003 roku . Sąd stwierdza, że orzeczenia tego nie ma w aktach administracyjnych. Nie ma więc możliwości stwierdzenia z jakim rozpoznaniem skarżąca została skierowana na badania lekarskie. Z orzeczenia WOMP Nr [...] z dnia [...] wynika, że ustalenia kliniczne dotyczące choroby , w stosunku do której prowadzono postępowanie obejmowały raka krtani, zaś ustalenia kliniczne dotyczące choroby w stosunku do której prowadził postępowanie IMP w Ł. obejmowały obserwację negatywną w kierunku przewlekłej choroby narządu głosu związanej z nadmiernym wysiłkiem głosowym. Z opinii obu jednostek orzeczniczych nie wynika czy i w jakim zakresie uwzględniano dokumentację medyczną pracownika sprzed 2003 roku, skoro skarżąca twierdzi, że pierwsze zmiany na lewej strunie głosowej stwierdzono u niej podczas badań profilaktycznych w 2000 roku. Z uzasadnienia orzeczenia WOMP nie wynika w ogóle jaka dokumentacja była analizowana, a z uzasadnienia orzeczenia IMP w Ł. wynika, że orzeczenie uwzględnia dokumentację lekarską WOMP w Ł. (orzeczenie [...] z dnia [...]), dokumentację z leczenia w Oddziale Laryngologicznym Szpitala im. [...] w Ł., Klinice Laryngologii AM w Ł., wyniki przeprowadzonego przez lekarza laryngologa i specjalistę medycyny pracy, badania specjalistycznego z dnia 3 sierpnia 2005 roku. Skarżąca wyjaśniła, że nikt nie był zainteresowany wynikami badań profilaktycznych z 2000 roku i dokumentacja ta nie była załączona do akt sprawy z którymi skarżąca się zapoznawała. W ocenie Sądu niejednoznaczne i budzące wątpliwości jest natomiast stwierdzenie zawarte w piśmie IMP w Ł. z dnia 12.10.2005 roku, że "polipowaty przerost fałdu głosowego może mieć również etiologię pozazawodową i nastąpić z powodu rozwoju zmiany nowotworowej" W opinii Sądu użycie sformułowania "również etiologię pozazawodową" sugeruje możliwość powstania polipowatego przerostu fałdu głosowego z przyczyn zawodowych. W takiej sytuacji należało udzielić odpowiedzi na pytanie, czy zmiany polipowate (stwierdzone w badaniu z dnia 7 kwietnia 2003 roku) nie powstały w warunkach narażenia zawodowego na nadmierny wysiłek głosowy, a następnie na skutek rozwoju choroby i osłabienia organizmu nie przekształciły się w zmianę nowotworową jak sugeruje skarżąca. Oceny takiego stanowiska strony nie zawiera orzeczenie IMP w Ł., próby wyjaśnienia skarżącej jej poglądu nie podjął się również organ orzekający. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ administracji szczególnie podkreślał, że nie ma podstawy do stwierdzenia choroby zawodowej, jeżeli właściwa placówka orzecznicza nie dokonała takiego rozpoznania. W tym zakresie należy wskazać, że w dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego powszechnie przyjmowany był pogląd o związaniu organów inspekcji sanitarnej rozpoznaniem podanym w orzeczeniu lekarskim i braku podstaw do samodzielnej oceny dokumentacji lekarskiej, prowadzącej do odmiennego rozpoznania schorzenia (np. wyrok NSA z 9.07.1998 r II SA 634/98 – Pr. Pracy 1998/12/38, wyrok NSA z 24.02.1998 r I S.A. 1520/97 - ONSA 1998/4/150). Także orzeczenie o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej uznawano za wiążące dla organów inspekcji sanitarnej, co prowadziło do odmowy stwierdzenia choroby ( wyrok NSA z 24.05.2001 r. I SA 1801/00 – nie publikowany). Pogląd ten jest w ocenie Sądu aktualny, gdyż niewątpliwie do rozpoznania choroby i oceny, czy jest ona wymieniona w Wykazie Chorób Zawodowych stanowiącym załącznik do rozporządzenia wymagane są wiadomości specjalne, które posiadają lekarze spełniający jeszcze dodatkowe wymagania kwalifikacyjne z § 5 rozporządzenia . Równocześnie jednak organ musi mieć na uwadze to , że te orzeczenia lekarskie są opiniami w rozumieniu art. 84 § 1 k.p.a. i jako opinie biegłych podlegają ocenie organu wydającego decyzję w granicach wskazanych w art. 80 k.p.a. Wydanie decyzji administracyjnej o stwierdzeniu choroby zawodowej lub odmowie stwierdzenia takiej choroby, na podstawie całego zgromadzonego materiału dowodowego ( w tym orzeczenia lekarskiego ) należy już bowiem do właściwego inspektora sanitarnego. Ponieważ orzeczenia zakładów służby zdrowia właściwych do rozpoznawania chorób zawodowych są traktowane w postępowaniu w sprawie chorób zawodowych jak opinie biegłych, muszą być one umotywowane w sposób zrozumiały dla stron, organów orzekających, a także dla Sądu, który nie posiada wiedzy medycznej, a obowiązany jest ocenić, czy wydane na podstawie takich orzeczeń decyzje są zgodne z prawem ( wyrok NSA z 15.04.1998 r I S.A. 2074/97 – nie publikowany). Pogląd wyrażony we wskazanym wyroku zachowuje aktualność także na gruncie obecnie obowiązującego wskazanego już wyżej rozporządzenia RM z dnia 30 lipca 2002 r. W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Inspektor Sanitarny wydając zaskarżoną decyzję bez wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy naruszył wskazane na wstępie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego regulujące postępowanie dowodowe oraz korespondujący z tymi normami § 8 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002r. Konsekwencją nieprawidłowości w zakresie postępowania dowodowego i braków w ustaleniach stanu faktycznego sprawy jest wadliwe uzasadnienie zaskarżonej decyzji, (ograniczające się w zasadzie do zrelacjonowania przebiegu zatrudnienia skarżącej oraz przepisania w całości opinii jednostek orzeczniczych) niespełniające wymogów, o których mowa w art. 107 Kodeksu postępowania administracyjnego. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organy sanitarne winny zatem uzupełnić postępowanie dowodowe, ustalając w sposób jednoznaczny wszelkie okoliczności mające znaczenie w sprawie. Przede wszystkim uzupełnić dokumentację lekarską i wyjaśnić jakie pochodzenie i jaki charakter miały zmiany na lewej strunie głosowej stwierdzone u skarżącej w 2000 roku jak również dokonać oceny przyczyn powstania przerostowych zmian polipowatych lewego fałdu głosowego stwierdzonych badaniem z dnia 7 kwietnia 2003 roku i uzasadnić w sposób zrozumiały dla strony i sądu dlaczego stwierdzona zmiana nie została uznana za powstałą na skutek narażenia zawodowego i czy taka zmiana mogła przekształcić się w zmianę nowotworową. Organ winien także zadbać o to aby akta administracyjne zawierały wszystkie dokumenty ( lub ich kserokopie) mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i umożliwiające ocenę zgromadzonych dowodów i dopiero wtedy dokonać oceny całości materiału . Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 b i c oraz art. 135 wskazanej wcześniej ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu sanitarnego I instancji. Z uwagi na brak przymiotu wykonalności zaskarżonej decyzji, orzekanie w trybie art. 152 p.p.s.a. o wstrzymaniu wykonania tej decyzji Sąd uznał za bezprzedmiotowe.