II SA/Wa 722/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Ewa Grochowska - Jung, Sędziowie sędzia WSA Stanisław Marek Pietras, sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant apl. prok. Joanna Adamkiewicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 października 2006 r. sprawy ze skargi B. Z. - przedstawicielki ustawowej małoletniego M. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2006 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1) oddala skargę 2) przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata J. K. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści) oraz kwotę 52,80 zł (pięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) stanowiącą 22% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2006 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku B. Z. - przedstawicielki ustawowej małoletniego M. W. - utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] stycznia 2006 r. nr [...], odmawiającą przyznania dziecku renty rodzinnej w drodze wyjątku po jego zmarłym ojcu M. W. W uzasadnieniu podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, przewidzianego w art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), muszą być spełnione wszystkie przesłanki w nim określone. Wyjaśnił jednocześnie, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby tej osobie. Również przesłanka szczególnych okoliczności, zawarta w omawianym przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Powołany przepis art. 83 nie daje podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku w oderwaniu od przepracowania przez osobę zainteresowaną dostatecznie długiego okresu pracy, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na ogólnych zasadach, ponieważ renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego powiązanym z odprowadzaniem składek na to ubezpieczenie. Zdaniem organu, powoływanie się przez wnioskodawczynię na nadużywanie alkoholu przez zmarłego jako przyczynę niewykonywania zatrudnienia nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową. Negatywnych skutków alkoholizmu ojciec dziecka mógł bowiem uniknąć w drodze skutecznego leczenia odwykowego. Dostrzegając bardzo trudną sytuację materialną rodziny, Prezes Zakładu wskazał, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione i nie może stanowić wyłącznej podstawy do jego przyznania. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie B. Z. wniosła o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] stycznia 2006 r., a nadto o przyznanie renty rodzinnej małoletniemu M. W. i zwolnienie z kosztów sądowych. Zarzuciła decyzji naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż wbrew twierdzeniom organu, małoletni spełnia warunki do przyznania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, o jakich mowa w ww. przepisie. Przede wszystkim sytuacja rodzinna i materialna wnioskodawczyni i jej syna jest beznadziejna i nie ma widoków na jej poprawę, natomiast organ, rozstrzygając w przedmiocie wniosku o świadczenie w drodze wyjątku, winien z jednej strony brać pod uwagę interesy finansowe całego systemu ubezpieczeń społecznych, z drugiej zaś interes indywidualny wnioskodawcy. Skarżąca nie zgodziła się ze stanowiskiem Prezesa ZUS, iż główną negatywną przesłanką odmowy przyznania świadczenia jest krótki okres składkowy i nieskładkowy zmarłego. Tymczasem oczywistym jest, w jej ocenie, że gdyby posiadał on odpowiedni okres ubezpieczenia, to renta rodzinna przysługiwałaby dziecku na zasadach ogólnych, bez potrzeby powoływania się na regulację art. 83 ustawy emerytalno-rentowej. Skarżąca podała ponadto, że jej syn nie jest winien temu, iż jego ojciec był alkoholikiem i zmarł z powodu choroby alkoholowej. Podniosła też, że syn jest dzieckiem specjalnej troski i wymaga stałej opieki, co uniemożliwia jej podjęcie pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu wniósł o jej oddalenie z powołaniem się na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Odnosząc się do zarzutów skargi, podał, że alkoholizm nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy emerytalno-rentowej, gdyż zmarły mógł uniknąć jego skutków, podejmując leczenie odwykowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczonych - przyszłych świadczeniobiorców - przewidziano w art. 83 ust. 1 regulację szczególną. Pozwala ona na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają wymogów do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia określone w cyt. przepisie są świadczeniami wyjątkowymi także z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nadto nie mają one charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając rozstrzygnięcie w tym zakresie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Wzmiankowana uznaniowość nie oznacza jednak zupełnej dowolności organu przy przyznawaniu (bądź odmowie ich przyznania) świadczeń tego rodzaju. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia i wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania, przy czym przesłanki zawarte w tym przepisie muszą być spełnione łącznie. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki, zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który w sposób należyty rozpatrzył sprawę, a swoje rozstrzygnięcie uzasadnił wystarczająco skonkretyzowanymi przesłankami. Organ zasadnie wskazał, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałby tej osobie. Potwierdzeniem tego stanowiska jest utrwalone orzecznictwo sądów administracyjnych, zgodnie z którym w przypadku wniosku o świadczenie po osobie ubezpieczonej przesłankę niespełnienia warunków do uzyskania renty zwykłej wskutek szczególnych okoliczności należy badać w stosunku do tej osoby (por. wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2002 r. sygn. akt II SA 2321/01, Lex nr 82810). Za szczególną okoliczność zaś, na potrzeby stosowania art. 83 usta. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uznaje się z wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00). Tym samym, okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie bądź trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli tej osoby. Nie sposób zatem za wspomnianą okoliczność szczególną uznać choroby alkoholowej ojca dziecka, na którą powołała się skarżąca w skardze i skutkiem której było nienabycie przez zmarłego uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie oraz jego śmierć. Negatywnych skutków alkoholizmu mógł on bowiem uniknąć, podejmując leczenie odwykowe, wobec tego nie można uznać, że były one niemożliwe do przezwyciężenia, a to z kolei uniemożliwia potraktowanie ich jako okoliczności usprawiedliwiającej bezczynność zawodową ojca dziecka. Poza sporem jest w niniejszej sprawie, że M. W. jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z względu na wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania, spełnione są zatem pozostałe przesłanki warunkujące możliwość uzyskania świadczenia w drodze wyjątku. Jednakże żadna z powyższych przesłanek samodzielnie, a nawet wszystkie razem, nie mogą uzasadniać przyznania takiego świadczenia wobec braku szczególnych okoliczności, wskutek których zmarły ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. W szczególności należy podkreślić, że świadczenie przewidziane w art. 83 ustawy emerytalno-rentowej jest świadczeniem typu ubezpieczeniowego, o czym świadczy chociażby konieczny warunek bycia osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, jako przesłanki ubiegania się o nie, a także zamieszczenie omawianego przepisu w ustawie regulującej świadczenia Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest więc świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione, jak trafnie wskazał Prezes Zakładu. Skoro zatem zaskarżoną decyzję, utrzymującą w mocy decyzję o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletniego syna skarżącej, po jego zmarłym ojcu, organ prawidłowo uzasadnił brakiem jednej z koniecznych przesłanek, umożliwiających przyznanie świadczenia, skargę jako nieuzasadnioną należało oddalić. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielanej z urzędu orzeczono w oparciu o art. 250 powołanej ustawy.