III SA/Po 1010/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Kwiecińska Sędziowie WSA Beata Sokołowska WSA Mirella Ławniczak ( spr.) Protokolant: sekr. sąd. Janusz Maciaszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 marca 2007r. przy udziale sprawy ze skargi F.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...]r. Nr. [...] I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...]r. Nr [...] , II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę [...] złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/M. Ławniczak /-/M. Kwiecińska /-/B. Sokołowska Decyzją z dnia [...]r., Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, na podstawie art. 156 § 1 pkt 2, art. 157 § 1 i 2, art. 158 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) w związku z art. 16 ust. 1 (dawniej art. 9 ust. 1) ustawy z dnia 12 marca 1958r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. z 1989r. Nr 58, poz. 348 ze zm.) odmówiło stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...]r., Nr [...]. utrzymującego w mocy orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...]r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia na własność Skarbu Państwa nieruchomości rolnej T. i L. małż. W., położonej w S., w powiecie cz. o pow. [...] ha, oznaczona w KW [...] tom [...], wykaz [...]. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że w dniu [...] roku na wniosek F.B. wszczęto postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności wskazanego wyżej orzeczenia, odnośnie którego decyzją z dnia [...] roku Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odmówił stwierdzenia nieważności wskazując, iż Państwo władało opisaną wyżej nieruchomością w dacie [...]r., a przepis art. 9 ust. 1 (później art. 16 ust. 1) ustawy z dnia 12 marca 1958r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (tekst jednolity Dz. U. z 1989r. Nr 58, poz. 348), zezwalał na przejmowanie na rzecz Państwa bez odszkodowania i bez względu na obszar, nieruchomości rolnych i leśnych będących we władaniu Państwa do dnia 5 kwietnia 1958r. (tj. do daty wejścia w życie ww. ustawy) i pozostających nadal w jego władaniu w chwili wydania decyzji lub przekazanych przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. W tym stanie faktycznym Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że Prezydium Powiatowej Rady Narodowej orzeczeniem z dnia [...]r. prawidłowo zastosowało przepisy ww. ustawy i przejęło tę nieruchomość na rzecz Państwa. Na decyzję tę F.B. wniosła odwołanie, zarzucając, że w uzasadnieniu decyzji świadomie i celowo potwierdzono nieprawdę, co nie pozwoliło na obiektywne prześledzenie ówczesnego procesu decyzyjnego. Decyzją dnia [...]r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...]r. Jednakże na skutek wniesionej skargi na powyższą decyzję Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił ją, uznając, że została wydana z naruszeniem przepisów prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Sąd ustalił bowiem, że w postępowaniu prowadzonym przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie brały udziału wszystkie osoby, którym przysługiwał przymiot strony, w tym w szczególności spadkobiercy po zmarłych właścicielach przedmiotowej nieruchomości, jak też aktualni jej użytkownicy. W związku z powyższym wyrokiem, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją dnia [...] r. umorzył postępowanie, a następnie postanowieniem z dnia [...]r. przekazał wniosek F.B. do rozpatrzenia Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu, ponieważ zgodnie z orzecznictwem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie organem właściwym rzeczowo i miejscowo do rozpatrzenia przedmiotowego wniosku jest Samorządowe Kolegium Odwoławcze. Po wszczęciu postępowania w niniejszej sprawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze ustaliło krąg spadkobierców po zmarłych dzieciach T. i L. W., tj. po L.W. i F.W. i zawiadomiło ich o toczącym się postępowaniu. Żadna ze stron postępowania, poza wnioskodawczynią, nie złożyła wniosków dowodowych ani wyjaśnień w sprawie. F.B. podtrzymała prezentowane stanowisko, iż bezprawne przejęcie nieruchomości jej rodziców przez Skarb Państwa winno skutkować stwierdzeniem nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniosek F.B. nie mógł zostać uwzględniony, ponieważ przedmiotowa nieruchomość została przejęta na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13) z uwagi na odstępstwo od narodowości polskiej jej właściciela T.W.. Organ administracji wskazał, że wprawdzie postanowieniem Sądu Grodzkiego nr [...] z dnia [...] T.W. został zrehabilitowany, a nieruchomość została zwolniona spod dozoru zarządu i zajęcia, to jednak nie zwrócono przedmiotowej nieruchomości jej właścicielowi. W kolejnych latach jak i w dacie 5 kwietnia 1958r. pozostawała ona nadal we władaniu Państwa, bowiem od zakończenia wojny do wskazanej wyżej daty, w imieniu Państwa nieruchomością władali użytkownicy m.in. K. P., A. S. oraz J.B. i w związku z tym na podstawie art. 9 ust. 1 (obecnie art. 16 ust. 1) ustawy z dnia 12 marca 1958r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (tekst jednolity Dz. U. z 1989r. Nr 58, poz. 348) nieruchomość ta przejęta została na własność Skarbu Państwa. Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego, aby stwierdzić nieważność orzeczenia wydanego przez Wojewódzką Radę Narodową z dnia [...]r. należałoby uznać, iż wydane ono zostało z rażącym naruszeniem prawa, a zgodnie z dotychczasową wykładnią przepisu art. 16 ust. 1 (dawniej art. 9 ust. 1) cytowanej ustawy warunkiem wystarczającym dla przejęcia na jego podstawie nieruchomości był fakt objęcia tej nieruchomości we władanie Państwa przed 5 kwietnia 1958r. i pozostawanie w tej dacie we władaniu Państwa. Organ administracji podkreślił, że wykładnia powyższego przepisu została dokonana przez Trybunał Konstytucyjny uchwałą z dnia 20 lutego 1991r. (Dz. U. Nr 20, poz. 88) We wniosku o ponowne rozparzenie sprawy F. B. zarzuciła, iż sprawa została rozpatrzona w sposób nierzetelny i powierzchowny, z pominięciem faktu, że od października 1946r. przedmiotowa nieruchomość nie była we władaniu Państwa, lecz została przez Państwo bezprawnie zagrabiona. Decyzją z dnia [...]r., Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, na podstawie art. 127 § 3, art. 138 § 1 pkt 1, art. 156 § 1 pkt 2, art. 157 § 1 i 2, art. 158 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) w związku z art. 16 ust. 1 (dawniej art. 9 ust. 1) ustawy z dnia 12 marca 1958r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. z 1989r., Nr 58, poz. 348 ze zm.) utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ administracji wskazał, że nie kwestionuje twierdzeń wnioskodawczyni, iż przejęcie przez Państwo w 1946r. nieruchomości należącej do L. i T. W. nastąpiło z naruszeniem prawa, gdyż potwierdzają to dokumenty znajdujące się w aktach sprawy. Jednakże niesporne jest, że przedmiotowa nieruchomość znajdowała się we władaniu Państwa od 1946 r. i pozostawała w nim także w dniu 5 kwietnia 1958r., a wiec w dacie wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (tekst jednolity Dz. U. z 1989r. Nr 58, poz. 348). Przepisy tej ustawy jednoznacznie określały, iż wszelkie nieruchomości objęte we władanie Państwa, niezależnie w jaki sposób (więc także z naruszeniem prawa) i pozostające w tym władaniu w dniu wejścia w życie ustawy przechodzą na własność Państwa. W skardze na powyższą decyzję F.B. podniosła argumenty tożsame jak te w odwołaniu, a ponadto zarzuciła, iż w treści art. 9 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (tekst jednolity Dz. U. z 1989r. Nr 58, poz. 348) nie ma żadnej wzmianki, że przejęcie na własność Państwa dotyczy również nieruchomości rolnych, które znalazły się w posiadaniu Państwa w wyniku naruszenia prawa. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie, aczkolwiek nie z powodów w niej wskazanych. W świetle art. 16 (dawniej art. 9) ustawy z dnia 12 marca 1958 roku o sprzedaży nieruchomości z Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U z 1989 roku .Nr 58 poz 348 , z 1990 r. Nr 34, poz.198) - o przejęciu na własność Państwa nieruchomości rolnych i leśnych decydują wyłącznie przesłanki wymienione w powołanym przepisie, a mianowicie objęcie nieruchomości we władanie Państwa do dnia wejścia w życie ustawy , czyli do dnia 5 kwietnia 1958 roku oraz pozostawanie tych nieruchomości we władaniu Państwa lub przekazanie ich w użytkowanie innym osobom fizycznym i prawnym. Zasadnie organ powołał się na Uchwałę z dnia 20 lutego 1991 roku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie wykładni art. 16 cytowanej ustawy, która to wyjaśniła, iż poza wskazanymi w treści tegoż przepisu przesłankami do przejęcia na własność Państwa nieruchomości rolnych i leśnych dochodzi bez względu na okoliczności, w jakich doszło do objęcia nieruchomości przez Państwo. Jest poza sporem, iż stosownie do dyspozycji art.2 ust. 1 zdanie ostatnie dekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej wszystkie nieruchomości ziemskie przeznaczone na cele reformy rolnej, o których mowa jest w art.2 ust.1 lit. b-e dekretu, przechodziły na rzecz Skarbu Państwa bezzwłocznie (ex lege) i bez żadnego wynagrodzenia w całości, z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 tego dekretu. W związku z powyższym oraz w nawiązaniu do uchwały Trybunału Konstytucyjnego poza oceną Sądu pozostaje fakt objęcia nieruchomości we władanie przez Państwo na mocy przepisów o reformie rolnej. Natomiast wymaganym było ustalenie czy spełniona została przesłanka pozostawania nieruchomości nadal we władaniu Państwa lub przekazania jej w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Stwierdzenie przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej zaświadczeniem z dnia 15 stycznia 1957 roku, iż nieruchomość przeznaczona była na cele reformy rolnej nie miało charakteru decyzji administracyjnej, ale wyłącznie "zaświadczenia "rozumianego jako wymagane przez przepisy prawa dokonanie przez właściwy organ administracyjny urzędowego potwierdzenia istnienia określonego stanu prawnego w odniesieniu do przedmiotowej nieruchomości. Wpis dokonany w księdze wieczystej przy uwzględnieniu wszystkich formalnych warunków wymaganych art. 1 prawa o księgach wieczystych z 1946 roku (Dz. U Nr 39 poz 233 ze zmianami) jest jedynie wpisem dokonanym prawidłowo i wywoływał wszystkie skutki prawne prawem przewidziane, ale nie oznacza to wcale, iż w każdym wypadku wpis taki był zgodny z rzeczywistym stanem prawnym. Dlatego wymaganym było ustalenie w toku postępowania administracyjnego okoliczności związanych z faktem władania, bądź użytkowania nieruchomości przez Państwo, zwłaszcza w aspekcie dokonanej w wykładni przepisu stanowiącego podstawę wydania decyzji, której stwierdzenia nieważności żąda skarżąca. Treść art. 9 ustawy nie stanowiła podstawy do przejęcia na własność Państwa gruntów, które zostały przekazane innym osobom na własność. Zwrot "objęte we władanie" i "pozostające nadal we władaniu" pozwala sądzić, iż chodzi o władanie o charakterze władania (posiadania) samoistnego, o którym mowa w art. 336 kodeksu cywilnego. Natomiast z dokumentu nadania ziemi A. S. z dnia [...] roku wynika , iż otrzymał on na własność nadział ziemi o obszarze [...] ha wraz z polową domu mieszkalnego i innym dobytkiem. Przyznanie prawa własności nastąpiło przez wydanie dokumentu nadania ziemi z dnia [...] roku, dokument ten wraz z odpisem wykonalnej decyzji właściwej władzy w przedmiocie klasyfikacji i szacunku otrzymanych przez nabywcę nieruchomości stanowił tytuł do wpisania na rzecz nabywcy w księdze wieczystej prawa własności nadanej działki. Z treści art. 2 ust 1 i 2 obowiązującego wówczas Dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 roku – o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej-przedmiotowy dokument winien być tytułem do wpisania w księdze wieczystej własności A. S.. Jak wynika z zaświadczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] roku wpisu takiego nie dokonano. Natomiast na mocy orzeczenia Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] roku przejęto na własność Państwa nieruchomość stanowiącą hipoteczną własność A. S.. Orzeczenie to oparto na treści art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 roku o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 roku o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reforma rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U Nr 39, poz174). Artykuł ten stanowił, iż gospodarstwa rolne i działki, jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu 28 kwietnia 1955 roku mogą być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania, a o przejęciu orzekał właściwy do spraw rolnych organ prezydium Powiatowej Rady Narodowej. Tym samym, jak to wynika z treści cytowanego przepisu oraz orzeczenia z dnia [...] roku nieruchomość stanowiąca własność A.S. była jego własnością także w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 roku. Brak także dowodów dla przyjęcia, iż przedmiotowa nieruchomość w dacie 5 kwietnia 1958 roku znajdowała się w użytkowaniu innych osób fizycznych czy prawnych. Wprawdzie, jak to wynika z uchwały Powiatowej Komisji Ziemskiej z dnia 20 marca 1952 roku przyjęto rezygnację A.S. z działki o nr [...] o obszarze [...]ha i oddano ją w dzierżawę J. B.. Niemniej z umowy dzierżawy z dnia [...] roku wynika, iż wydzierżawiona ona była na okres 3 lat , tj do [...] roku. Skoro decyzja odbierająca własność ziemi A. S. zapadła po dniu 5 kwietnia 1958 roku, a w samym jej uzasadnieniu wskazano, iż " obecnie z tego gospodarstwa Państwowy Fundusz Ziemi wydzierżawił zięciowi odwołującego się J. B. [...] gruntu oraz budynki a resztę gruntów oddał w użytkowanie drobnym dzierżawcom"- to tym samym nie sposób jednoznacznie przesądzić, czy w momencie wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 roku była ona we władaniu Państwa czy też w użytkowaniu innych osób. Zwłaszcza, iż umowa dzierżawy z dnia [...] roku dotyczyła J.B. , a nie J., jak to wskazano w decyzji z dnia [...] roku. Wątpliwości Sądu zrodziły się również w odniesieniu do tej części nieruchomości T. W., którą użytkował drugi repatriant-K. P.. W aktach brak jest Dokumentu Nadania Ziemi temu repatriantowi, znajduje się jedynie decyzja w przedmiocie klasyfikacji i szacunku gospodarstwa nadanego K.P.. Zgodnie z treścią art. 2 cytowanego wyżej Dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 roku – o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej- tytułem wpisania w księdze hipotecznej prawa własności jest dokument nadania wraz z odpisem wykonalnej decyzji właściwej władzy w przedmiocie klasyfikacji i szacunku działki łącznie z oszacowaniem przydzielonego nabywcy inwentarza. Skoro na podstawie cytowanego przepisu nie sposób jednoznacznie przesądzić, czy K.P. stał się formalnym właścicielem nadanego gospodarstwa - to tym bardziej wątpliwości natury faktycznej i prawnej budzić musi decyzja z dnia [...] roku o przejęciu na własność Skarbu Państwa nieruchomości o powierzchni [...] ha stanowiącą własność K.P.. Jako podstawę materialnoprawną tej decyzji wskazano art.15 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 roku o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reforma rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U Nr 18 poz 107). Z treści tegoż przepisu wynika, iż z mocy prawa przechodzą na własność Państwa gospodarstwa "nabyte na podstawie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej", a w punkcie 2 tegoż artykułu, iż "przejście gospodarstwa na własność Państwa stwierdza Prezydium Powiatowej Rady Narodowej". Z akt sprawy wynika, iż decyzję taką organ wydal dopiero w dniu [...] roku, a więc nie tylko po wejściu w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 roku , ale także po dacie decyzji z dnia [...] roku o przejęciu na własność Państwa całej nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha. W tym miejscu podkreślenia wymaga fakt, iż na cele reformy rolnej w dniu [...] roku przekazano gospodarstwo T. W. o powierzchni [...] ha. Z zaświadczenia z dnia [...] roku Państwowego Urzędu Repatriacyjnego wynika , iż P.A. przekazano gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha, a na mocy decyzji z dnia [...] państwo przejęło na własność gospodarstwo o obszarze [...] ha, podobnie na mocy orzeczenia z dnia 17 listopada 1958 roku Państwo przejęło na własność gospodarstwo stanowiące własność A. S. o powierzchni [...] ha. Tym samym ponownego rozważenia wymaga ta część orzeczenia z dnia [...] o przejęciu na własność Państwa nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha, skoro od momentu jej rozparcelowania obszar przejętej przez Państwo nieruchomości zmniejszył się. Nie bez znaczenia w tym zakresie jest też fakt, iż z przedmiotowej decyzji wynika, że sporna nieruchomość oddana była w użytkowanie drobnym dzierżawcom, jednakże bez wskazania daty i obszaru, natomiast wypada zauważyć w tym miejscu, iż już w toku postępowania administracyjnego skarżąca wskazywała na okoliczność, iż określona część nieruchomości była w użytkowaniu Państwowego Gospodarstwa Rolnego, a nadto, iż były właściciel T. W. zamieszkiwał przez cały czas wraz z rodziną na terenie gospodarstwa. Reasumując stwierdzić należy, iż bez jednoznacznego wskazania czy sporna nieruchomość w dacie wejścia w życie przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 roku znajdowała się nadal we władaniu Państwa lub czy też została przekazana w użytkowanie innym osobom fizycznym i prawnym nie sposób jednoznacznie rozstrzygnąć o prawidłowości podstawy prawnej decyzji, której stwierdzenia nieważności żąda skarżąca. Zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zapadła więc przedwcześnie z naruszeniem przepisów art.77 , 80 i 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Organ rozpatrując materiał dowodowy nie może pominąć jakiegokolwiek przeprowadzonego dowodu, może natomiast zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów odmówić dowodowi wiarygodności, ale wówczas obowiązany jest to uzasadnić, z jakiej robi to przyczyny. Pominięcie oceny określonych dowodów musi budzić uzasadnione wątpliwości co do trafności oceny innych środków dowodowych, może bowiem prowadzić do wadliwej ich oceny. Sąd w tym miejscu pragnie pokreślić, iż rozważeniu organu w trakcie prowadzonego postępowania winna podlegać kwestia negatywnych przesłanek stwierdzenia nieważności w postaci nieodwracalnych skutków prawnych, ocenianych stosownie do właściwości i kompetencji administracyjnego. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art.145 §1pkt 1 lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zmianami) – Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu orzekł jak w sentencji. O wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152 cytowanej Ustawy. /-/M. Ławniczak /-/M. Kwiecińska /-/B. Sokołowska