II SA/Wa 2116/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung, Sędziowie Sędzia WSA Bronisław Szydło, Asesor WSA Agnieszka Miernik (spr.), Protokolant Dorota Kwiatkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 kwietnia 2007 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2006 r., nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości; 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata A. K. z Kancelarii Adwokackiej w W., ul. [...] kwotę 240 zł ( słownie dwieście czterdzieści) oraz kwotę 52,80 zł (słownie pięćdziesiąt dwa zł 80/100) stanowiącą 22% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2006 r., nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku E.K. o ponowne rozpoznanie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] lutego 2006 r., nr [...] o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wniosek o przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) został wniesiony przez E. K. działająca w imieniu małoletnich dzieci: S. i G. K.. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ podał, że sprawa przyznania świadczenia w drodze wyjątku małoletnim S. i G. K. była już przedmiotem orzekania przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a decyzje w tej sprawie zostały uchylone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 26 października 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 1562/05. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń wskazał, że w niniejszej sprawie nie występuje druga z przesłanek wymienionych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to znaczy brak jest szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły ubezpieczonemu spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Organ podał, że udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy ojca dzieci, zmarłego w wieku [...] lat, łącznie wynosi 29 lat, 4 miesiące i 19 dni. W okresie od [...] września 1998 r. do dnia zgonu, tj. [...] maja 2004 r., czyli przez 5 lat, 8 miesięcy i 11 dni nie został udokumentowany jakikolwiek okres zatrudnienia, za który opłacano składki na ubezpieczenie społeczne. W latach 1990 – 1991 oraz 1993 – 1998 zmarły ojciec dzieci podlegał ubezpieczeniu w bardzo krótkich okresach. We wskazanych okresach ww. był osobą zdolną do zatrudnienia i w takim przypadku – zdaniem organu – nie można uznać, że niewykonywanie zatrudnienia w powyższych okresach nastąpiło na skutek okoliczności niezależnych od woli ubezpieczonego. Organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: 1. jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3. nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4. nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że ustawa nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich występowanie w odniesieniu do każdego przypadku należy rozpatrywać indywidualnie. Do szczególnych okoliczności należy zaliczyć takie sytuacje, które są niezawinione przez osobę, w stosunku do której bada się ich istnienie, a spowodowane one być muszą ważnymi względami (sygn. akt: II S.A./Wa 1784/04). Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego w tym zakresie organ wskazał, że wnioskodawczyni nie wykazała, aby niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia ustawowego spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy wynika, że przede wszystkim konieczne jest wykazanie, iż osoba ubezpieczona, której praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia, nie wypracowała prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na skutek szczególnych okoliczności. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że świadome podejmowanie zatrudnienia w okresie od ustania zatrudnienia w dniu [...].09.1998 r. do [...].05.2004 r., tj. do dnia zgonu, bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Osoba decydująca się na taką formułę pracy winna bowiem liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczenia społecznego (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 05.04.2002 r., sygn. akt: USA. 3741/01). Organ orzekający wskazał również, że podstawą przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie mogą być okoliczności dotyczące trudnej sytuacji na rynku pracy. Wśród okoliczności wymienionych w art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, które uzasadniałyby przyznanie takiego świadczenia, ustawodawca nie wymienił trudnej sytuacji panującej na rynku pracy. W warunkach poważnego bezrobocia w kraju znaczna liczba osób nieposiadających stałego zatrudnienia mogłaby w trybie art. 83 tej ustawy domagać się przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przyjęcie takiego punktu widzenia musiałoby prowadzić do zupełnie niemożliwego do zaakceptowania poglądu, iż tysiące ludzi może otrzymać świadczenie przyznane w szczególnym trybie przez Prezesa Zakładu, bowiem znajdują się bez środków do życia. W takiej sytuacji, wbrew tytułowi działu VI ustawy emerytalnej: "Świadczenia przyznawane w szczególnym trybie", tryb ten stałby się nie trybem szczególnym, ale trybem powszechnym w zakresie przyznawania świadczeń. Powyższe stanowisko znajduje odzwierciedlenie m. in. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23.09.2005r, sygn. akt: I OSK 92/05. Reasumując, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie można przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, uniemożliwiające nabycie przez ubezpieczonego prawa do świadczenia ustawowego. Skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 206 r. wniosła E. K. działając w imieniu synów G. i S. K.. Pismem z dnia 26 stycznia 2007 r. wniesionym przez pełnomocnika skarżącej - adwokata A.K. stanowisko skarżącej zostało dodatkowo sprecyzowane. W skardze zakwestionowano ustalenia organu, że w sytuacji rodzinnej skarżącej nie zaistniały szczególne okoliczności, o których mowa w przepisie stanowiącym podstawę prawną rozstrzygnięcia. Wskazano, że zmarły wykonywał pracę, jeżeli były tylko takie możliwości. W latach 2001 – 2004 wykonywał pracę w oparciu o umowę o dzieło, ponieważ tylko taka była możliwość zatrudnienia. W skardze podniesiono także, że organ orzekający nie uwzględnił wskazań co do dalszego postępowania zawartych w wyroku w Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego z dnia 26 października 2005 r. Ponadto – zdaniem skarżącej - ocenie powinien podlegać nie sam fakt niepłacenia składek na ubezpieczenie społeczne, ale przyczyny niepłacenia tych składek. Natomiast w tym zakresie organ rentowy nie dokonał wyjaśnień. Podobnie jak nie oceniono sytuacji życiowej ubezpieczonego. W skardze podniesiono także okoliczność podejmowania pracy przez zmarłego na podstawie umowy o dzieło i wskazano, że nie powinno to dyskredytować ubezpieczonego w kontekście przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy, a raczej świadczy to o determinacji w poszukiwaniu pracy. Zauważono, że na terenie miejsca zamieszkania zmarłego - w L. występował wysoki wskaźnik bezrobocia - przewyższający prawie dwukrotnie średnią krajową. Za gołosłowne uznano twierdzenia organu, iż zmarły miał swobodę kształtowania swego stosunku z pracodawcą, a nieopłacanie składek na ubezpieczenie społeczne było wyrazem braku zainteresowania tą kwestią. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.). Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że skargę należało uwzględnić. W zaskarżonej decyzji jak również w decyzji ją poprzedzającej nie uwzględniono oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego z dnia 26 października 2005 r. W wyroku tym Sąd stwierdził, że w aktach sprawy nie ma informacji na temat wykształcenia czy zawodu zmarłego, a także stanu zdrowia – co uniemożliwia ocenę, czy ojciec miał świadomość, że w czasie zatrudnienia na podstawie umowy o dzieło nie były opłacone składki. Wskazano też, że w aktach sprawy brak jest dowodów na to, że zmarły świadomie zrezygnował z ubezpieczenia społecznego zawierając umowę o dzieło. W ocenie Sądu zmarły ojciec przejawiał aktywność zawodową, o czym świadczy łączny okres składkowy i nieskładkowy wynoszący prawie 30 lat. Jest to adekwatny okres zatrudnienia dla [...] mężczyzny w dacie zgonu. Zdaniem sądu okoliczność, iż wykonywał pracę na podstawie umowy o dzieło świadczy o aktywności zawodowej zmarłego, gdyż w okresie bezrobocia i trudności w znalezieniu pracy, podejmował takie zatrudnienie, jakie udało mu się znaleźć dla utrzymania swojej bardzo licznej rodziny (jedenaścioro dzieci). Sąd stwierdził, że okoliczności powyższe nie zostały ocenione pod kątem wystąpienia szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy – uniemożliwiających uzyskanie uprawnień do renty na zasadach ogólnych. Prowadząc ponownie postępowanie w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku dzieciom zmarłego E. K. organ orzekający w ogóle nie ustalił, ani nie zbadał okoliczności wskazanych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Organ nie poczynił ustaleń na temat wykształcenia, zawodu zmarłego, a także jego stanu zdrowia. Organ przyjął jako okoliczność ustaloną, iż podejmowanie zatrudnienia przez zmarłego bez zgłoszenia do ubezpieczenia i bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne było działaniem świadomym, a w związku z tym nie mogła to być szczególna okoliczność, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Za okoliczność szczególną, w ocenie organu, nie może być również uznana trudna sytuacja na rynku pracy. Zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) ocena prawna i wskazanie co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Ocena prawna wyrażona w orzeczeniu sądu administracyjnego jest wiążąca w sprawie zarówno, gdy dotyczy zastosowania przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania administracyjnego. Oznacza to, że organ administracji jest obowiązany rozpatrzyć sprawę ponownie, stosując się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach. Nawet w wypadku sporu co do oceny prawnej lub odmiennej interpretacji prawa albo nawet możliwości niezgodności oceny sądu z prawem obowiązującym, zapatrywania prawne wynikające z oceny prawnej sądu mają moc wiążącą do czasu, aż wyrok zostanie wzruszony w przewidzianym do tego trybie. Odmienna ocena materiału dowodowego stanowi prawnie niedopuszczalną polemikę z prawomocnym wyrokiem sądu administracyjnego. Przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy na uwagę zasługuje uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r. sygn. akt IUPZ 5/05, w której zajęto stanowisko, że renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), bez potrzeby wykazania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Niezależnie od powyższego, wskazać należy, że decyzja wydana po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy została wydana w wyniku wadliwie przeprowadzonego postępowania. Skarżąca wystąpiła o uzyskanie świadczenia działając w imieniu synów jako ich przedstawiciel ustawowy. Przy czym uwadze organu umknęło to, że w toku postępowania administracyjnego syn skarżącej – G. K. stał się pełnoletni. W aktach sprawy brak jest dokumentu zawierającego pełnomocnictwo dla matki E. K. do działania w imieniu G. K., w tym do wniesienia o ponowne rozpoznanie sprawy. Jeżeli nie ma umocowania do działania w imieniu reprezentowanego czynność procesową zastępcy trzeba uznać za definitywnie bezskuteczną. Przy czym zauważyć należy, że w przypadku podjęcia czynności w postępowaniu przez pełnomocnika, bez doręczenia organowi pełnomocnictwa, na organie spoczywa obowiązek wezwania do usunięcia braku formalnego czynności ze wskazaniem terminu i z pouczeniem o skutkach niewykonania wymaganej czynności. A zatem należy uznać, że decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2006 r. i [...] lutego 2006 r. odmawiające przyznania świadczenia w drodze wyjątku, naruszają prawo. Z powyższych względów Sąd uznał skargę za zasadną i działając na podstawie przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c, art. 152 i art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnym (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.