I FZ 43/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Maria Dożynkiewicz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 12 lutego 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 listopada 2007 r. sygn. akt III SA/Wa 2888/05 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 12 sierpnia 2005 r. nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty w podatku od towarów i usług postanawia oddalić zażalenie. Przedmiotem zażalenia jest postanowienie z 30 listopada 2007 r., sygn. akt III SA/Wa 2888/05, którym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił A. S. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z 12 sierpnia 2005 r. nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty w podatku od towarów i usług. Zaskarżone postanowienie zostało wydane w wyniku złożenia sprzeciwu skarżącego na postanowienie referendarza sądowego odmawiające przyznania prawa pomocy, przy czym rozstrzygnięcie dotyczy kolejnego już wniosku strony o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że skarżący będąc zobowiązanym do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 1218 zł, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Argumentując ten wniosek skarżący wskazał na dramatyczną sytuację materialną, brak stałego źródła dochodów, bardzo niskie zarobki z pracy dorywczej (ok. 2700 zł za cały rok 2006), brak oszczędności i majątku. Skarżący przyznał, że wpis od skargi udało mu się uiścić dzięki żonie, z którą ma rozdzielność majątkową i która ma na utrzymaniu troje dzieci. Nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Ponadto skarżący podniósł, iż nie jest zarejestrowany w opiece społecznej. Natomiast skargę kasacyjną sporządziła nieodpłatnie pełnomocnik skarżącego doradca podatkowy A. W. Sąd pierwszej instancji wzywał skarżącego o doręczenie dokumentów potwierdzających jego sytuację majątkową, finansową i rodzinną, w tym zwłaszcza dokumentów dotyczących dochodów żony podatnika. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalając wniosek skarżącego uznał, że niedostarczenie wymaganych dokumentów uniemożliwiło sądowi ocenę, czy spełnił przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych i przyznania pełnomocnika z urzędu. Podkreślił także, iż przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zobowiązują małżonków do wzajemnej pomocy niezależnie od łączącego ich ustroju majątkowego małżeńskiego, z czego nie zwalnia ich nieprowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego. Dalej Sąd pierwszej instancji wskazał na niekonsekwencję i nieścisłości w kolejnych wnioskach o przyznanie prawa pomocy, składanych przez stronę. Podkreślił także, iż jego orzeczenie nie może się różnić od poprzednich rozstrzygnięć wydanych w zakresie prawa pomocy w niniejszej sprawie, skoro nie zachodzą istotne zmiany okoliczności, a w każdym razie strona ich nie uprawdopodobniła. W kwestii przyznania pełnomocnika z urzędu WSA wskazał na pełnomocnictwo dla A. W., znajdujące się w aktach sprawy, mocą którego mogła ona sporządzić i wnieść skargę kasacyjną w imieniu skarżącego. Pełnomocnictwo to uniemożliwiło przyznanie prawa pomocy w tym zakresie. Skarżący złożył zażalenie na powyższe postanowienie. Skarżący powołał się na swoją sytuację finansową, twierdząc, iż nie stać go na wynajęcie profesjonalnego pełnomocnika, natomiast doradca podatkowy A. W. sporządziła bezpłatnie skargę kasacyjną w imieniu skarżącego, po czym zobowiązała się cofnąć swoje pełnomocnictwo. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Z art. 243 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) wynika, że prawo pomocy może być przyznane na każdym etapie postępowania i nie ogranicza prawa strony do jednokrotnego wystąpienia z wnioskiem. Złożenie ponownego wniosku może być spowodowane znaczną zmianą sytuacji finansowej skarżącego, która nastąpiła po rozpoznaniu przez sąd poprzedniego wniosku (vide postanowienie NSA z 28 czerwca 2005 r., sygn. akt II OZ 542/05). W tej samej sprawie wydano już prawomocne orzeczenia odmawiające przyznania prawa pomocy. Jak wynika z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Zmiany okoliczności, o jakich mowa w tym przepisie, uzasadniać mogą zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. Zgodnie z doktryną i orzecznictwem w tym przedmiocie ponowny wniosek złożony po uprawomocnieniu się postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych podlega merytorycznemu rozpoznaniu, jednak w przypadku braku zmiany okoliczności powinien być oddalony (vide: orzeczenie Sądu Najwyższego z 31 października 1935 r., C.I. 1775/35, PREiS 1936, nr 2, s. 370; J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2006, wyd. 2.). Stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w powołanym wyżej orzeczeniu Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela. Unormowania instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, jak i możliwość uchylenia lub zmiany prawomocnych postanowień niekończących postępowania w sprawie są bowiem podobne do unormowań, na tle których został wyrażony pogląd przez Sąd Najwyższy. Z tego względu przyznanie prawa pomocy na podstawie ponownego wniosku byłoby możliwe, gdyby zmieniła się sytuacja majątkowa, rodzinna lub finansowa strony i w nowym stanie faktycznym byłyby spełnione przesłanki z art. 246 § 1 p.p.s.a. W przeciwnym razie, czyli wobec braku istotnych zmian okoliczności sprawy sąd nie może zmienić lub uchylić swego postanowienia, nawet gdyby doszedł do wniosku, że jego poprzednia ocena okoliczności była błędna (vide postanowienie Sądu Najwyższego z 12 marca 1970 r. II CZ 139/70, OSPiKA 1971, z. 10). W przedmiotowej sprawie skarżący składając kolejny wniosek nie tylko nie wykazał zaistnienia zmiany w sytuacji materialnej czy rodzinnej, ale ograniczył się do złożenia oświadczeń w tym przedmiocie o niemal identycznym brzmieniu, jak we wcześniejszych wnioskach. Stąd słuszne jest stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż nie jest możliwe orzeczenie przyznające prawo pomocy w takiej sytuacji. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Z kolei art. 246 § 3 p.p.s.a. uniemożliwia przyznanie profesjonalnego pełnomocnika stronie, która zatrudnia lub pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Nie dotyczy to pełnomocników ustanowionych na podstawie przepisów o prawie pomocy. Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a. spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej, finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. skorzystał Sąd pierwszej instancji, wzywając skarżącego o doręczenie dokumentów źródłowych uprawdopodabniających okoliczności powoływane przez skarżącego we wniosku. Dokumenty te umożliwiłyby ocenę, czy nastąpiła zmiana sytuacji finansowej skarżącego uzasadniająca zmianę pierwotnego rozstrzygnięcia. Skarżący nie wykonał wezwania Sądu, bowiem nie dostarczył wymaganych dokumentów źródłowych, słusznie zatem WSA uznał, iż nie ma możliwości zbadania, czy nastąpiła zmiana okoliczności w stosunku do poprzednio wydanych postanowień. Wprawdzie stanowisko Sądu pierwszej instancji, że niedopuszczalne jest przyznanie w tym przypadku prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu nie jest trafne, bowiem jak wynika z treści pełnomocnictwa zostało ono udzielone jedynie do sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej, to jednak okoliczność ta nie ma większego znaczenia dla oceny prawidłowości zaskarżonego postanowienia. Z uwagi na powyższe oraz na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.