II OSK 125/05

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Alicja Plucińska-Filipowicz, Sędziowie NSA Krystyna Borkowska, Tomasz Zbrojewski (spr.), Protokolant Dorota Korybut - Orłowska, po rozpoznaniu w dniu 25 października 2005 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. S. od wyroku Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Krakowie z dnia 20 października 2004r., sygn. akt II SA/Kr 2740/01 w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie zmiany nazwiska 1) oddala skargę kasacyjną 2) przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie radcy prawnemu K. B. kwotę 120 złotych (sto dwadzieścia) tytułem nieopłaconych kosztów zastępstwa procesowego radcy prawnego ustanowionego z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, wyrokiem z dnia 20 października 2004r., sygn. akt II SA/Kr 2740/01 oddalił skargę A. S. na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie zmiany nazwiska. Wskazanym rozstrzygnięciem organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...], Nr [...] odmawiającą zmiany nazwiska A. S. na nazwisko "M.". Sąd I instancji w uzasadnieniu wyroku powołał się na treść art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (Dz. U. z 1963 r. Nr 59, poz. 328 ze zm.) wskazując, iż ustawodawca posłużył się w nim niezdefiniowanym pojęciem "ważne względy". Mając to na uwadze, Sąd uznał za konieczne rozważenie, czy dokonana przez organ ocena okoliczności sprawy nie nosi cech dowolności lub też czy nie przekroczyła granic swobodnej oceny dowodów. Rozpoznając sprawę pod tym kątem skład orzekający stwierdził, iż w ustalonym stanie faktycznym sprawy nie zachodzi żaden ze szczególnych powodów, świadczących o zasadności zmiany nazwiska, a opisanych w art. 2 ust. 2 pkt 1-3 ustawy. Takiego powodu nie podaje też sam wnioskodawca. Nie można bowiem przyjąć, że A. S. chciał zmienić nazwisko na "M.", gdyż używał je przez wiele lat, skoro nazwiskiem S. posługiwał się od momentu narodzin do chwili zawarcia małżeństwa z J. M., natomiast nazwiskiem M. tylko przez trzy lata w okresie trwania małżeństwa. Przesłanką zmiany nazwiska nie mogą być również względy finansowe. Skarżący jako pensjonariusz Domu Pomocy Społecznej może przecież skorzystać ze zwolnień od opłat za otrzymanie nowych dokumentów. Taką okolicznością nie może być także fakt, że A. S. dobrze czuje się z nazwiskiem "M.", skoro niczym nie tłumaczy tego "dobrego samopoczucia". Nie wskazuje na żadne więzi rodzinne, uczuciowe, czy inne, które łączyłby go z tym nazwiskiem. Co więcej fakt, że skarżący zdecydował o powrocie do nazwiska "S." po rozwodzie, a po 20 dniach wystąpił z wnioskiem o powrót do nazwiska "M." z uwagi na to, że jego plany małżeńskie nie powiodły się, świadczy w ocenie Sądu o działaniu pod wpływem emocji, przekory bądź kaprysu. Wobec powyższego Sąd uznał, iż organy obu instancji odmawiając A. S. zmiany nazwiska nie przekroczyły dopuszczalnej granicy swobodnej oceny określenia "ważne względy", a wniosek skarżącego o zmianę nazwiska jest nieuzasadniony. Podniósł również, że w ustalonym stanie faktycznym, bez znaczenia dla sprawy było ewentualne badanie istnienia negatywnej przesłanki, o której stanowi art. 3 pkt 1 powołanej wyżej ustawy. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł działający przez pełnomocnika A. S., żądając uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania lub uchylenia zaskarżonej decyzji w całości i rozpoznania skargi oraz zasądzenia kosztów postępowania sądowego. Skarga kasacyjna oparta została na następujących podstawach: naruszeniu prawa materialnego - art. 2 ust. 1 ustawy o zmianie imion i nazwisk poprzez jego niewłaściwą interpretację i uznanie, iż w sprawie nie zachodzą ważne względy obligujące organ administracji do uwzględnienia wniosku skarżącego o zmianę nazwiska oraz art. 2 ust. 2 również poprzez jego niewłaściwą wykładnię i przyjęcie, iż przykładowe wyliczenie przesłanek w nim zawartych jest katalogiem zamkniętym, a fakt używania danego nazwiska przez okres 3 lat wyklucza uznanie, iż pozwany używał nazwiska przez wiele lat w rozumieniu tego przepisu. Jako drugą podstawę skargi kasacyjnej wymieniono naruszenie prawa procesowego, a mianowicie art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi polegające na zaniechaniu ustalenia czy w sprawie występowała negatywna przesłanka z art. 3 pkt 1 ustawy o zmianie imion i nazwisk, mimo że organ odwoławczy podkreślił, iż fakt wcześniejszego skazania skarżącego w znacznym stopniu rzutował na treść decyzji organów orzekających w sprawie. Zarzucono również przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, co w rezultacie doprowadziło do przyjęcia, że wniosek o zmianę nazwiska złożony został pod wpływem kaprysu lub przekory. W uzasadnieniu skargi stwierdzono, iż powrót do nazwiska rodowego był impulsem, z pewnością jednak takim impulsem nie była chęć powrotu do nazwiska "M.". A. S. przyjmując bowiem nazwisko żony zamierzał posługiwać się tym nazwiskiem do końca życia. Według skarżącego, pojęcie "używanie nazwiska od wielu lat" należy rozumieć w ten sposób, że posługiwanie się danym nazwiskiem ma mieć charakter uprzedni w stosunku do wniosku o zmianę dotychczas używanego i ma być na tyle długotrwałe, aby można było wykluczyć element kaprysu lub przekory jako motyw wniosku o jego zmianę. Co do zasady chodzi tu o sytuacje, gdy wnioskodawca używa i jest bardziej znany pod nazwiskiem nieformalnym używanym niejako równolegle z nazwiskiem widniejącym w dokumentach urzędowych. Autor skargi dodał również, że sam fakt skazania prawomocnym wyrokiem nie wyklucza możliwości zmiany nazwiska. Gdyby tak, bowiem było to przepis stanowiłby, że wniosek nie podlega uwzględnieniu w przypadku osoby uprzednio karanej. Dlatego też organ powołując się na taką przesłankę miał obowiązek wywieść, na czym opiera swoje twierdzenia o uzasadnionej obawie, że wnioskodawca ubiega się o zmianę nazwiska z zamiarem ułatwienia sobie działalności przestępczej albo uchylania się od odpowiedzialności cywilnej lub karnej. Podkreślił także, że okoliczność stanowiąca podstawę wydania decyzji przez organ I i II instancji odpadła, ponieważ skazanie uległo zatarciu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, co oznacza, że Sąd jest związany wskazanymi w niej podstawami i wnioskami. Z urzędu mogą być brane pod uwagę tylko przesłanki stwierdzenia nieważność postępowania, które w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły. Odnosząc się do podniesionych zarzutów, przede wszystkim stwierdzić trzeba, iż zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (Dz. U. z 1963 r. Nr 59, poz. 328 ze zm.) nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd I instancji rozpoznając przedmiotową sprawę trafnie zauważył, iż w obu ustępach tego przepisu ustawodawca posłużył się prawnie niezdefiniowanym pojęciem "ważne względy". W związku z powyższym ograniczył kontrolę legalności zaskarżonej decyzji do rozważenia, czy dokonana przez organ administracji publicznej ocena okoliczności sprawy nie nosi cech dowolności i czy nie przekroczyła dopuszczalnej granicy swobody interpretacji pojęć nieostrych na tle konkretnego stanu faktycznego. W motywach wyroku szczegółowo przeanalizował poszczególne etapy rozumowania, przesłanki faktyczne i interpretacyjne wnioskowania organu orzekającego, zasadnie przyjmując za organem administracji, iż zła sytuacja finansowa skarżącego, posługiwanie się nazwiskiem "M." przez 3 lata, posiadanie wszystkich dokumentów na to nazwisko, czy też fakt dobrego samopoczucia w związku z używaniem takiego nazwiska przez skarżącego, nie mogą stanowić w myśl art. 2 ustawy o zmianie imion i nazwisk "ważnych względów", do zmiany nazwiska. Podkreślić w tym miejscu trzeba, iż uzasadnienie przez autora skargi omawianego zarzutu sprowadza się do polemiki z rozważaniami Sądu I instancji i próby wykazania, że zaistniałe w sprawie okoliczności są na tyle istotne, że winny stanowić podstawę do zmiany nazwiska skarżącego. Wydaje się, że skarżący nie dostrzega faktu, iż nazwisko jest najważniejszym elementem służącym do ustalenia tożsamości danej osoby zarówno w rodzinie jak i w społeczeństwie. Jest więc elementem porządku publicznego, który należy chronić przed destabilizacją zwłaszcza w ramach aktów stanu cywilnego i ewidencji ludności. Dlatego też dobre samopoczucie z danym nazwiskiem, jak również względy emocjonalne, na które wskazuje pełnomocnik A. S. w skardze kasacyjnej nie mogą decydować o zmianie nazwiska. W sytuacji, gdyby takie przyczyny uzasadniały zmianę nazwiska, to praktycznie każdy mógłby je zmienić powołując się na własne subiektywne odczucia. Z powyższego można zatem wywieść wniosek, iż podstawą do zmiany nazwiska winny być okoliczności szczególne, a nawet można by stwierdzić nadzwyczajne w okolicznościach danej sprawy. Takie stanowisko wynika również z dotychczasowego orzecznictwa sądów administracyjnych. Tak na przykład w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 marca 2001 r. przyjęto, iż złożenie zeznań w charakterze świadka w sprawie karnej i obawa przed zemstą z tego powodu lub trudności w znalezieniu pracy po odbyciu kary pozbawienia wolności nie mieszczą się w katalogu ustawowych przesłanek zmiany imienia i nazwiska z ważnych względów (V SA 1121/00, nie publikowany). Podobnie w wyroku z dnia 11 kwietnia 2000 r. NSA uznał, iż nie jest taką okolicznością nieumiejętne, niewłaściwe lub nawet złośliwe odczytywanie nazwiska przez osoby trzecie w sposób zmieniający jego brzmienie, a w konsekwencji także znaczenie słowa (II SA/Gd 685/98, nie publikowany). Skoro jednak w rozpoznawanej sprawie takie szczególnie ważne okoliczności nie zaistniały, to jak zasadnie uznał Sąd I instancji brak było podstaw do zmiany nazwiska A. S. na "M.". Błędny jest również zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia przez Sąd I instancji art. 2 ust. 2 ustawy o zmianie imion i nazwisk poprzez przyjęcie, iż katalog przesłanek wymienionych w punktach 1- 3 ma charakter zamknięty. Przede wszystkim podnieść trzeba, iż w motywach orzeczenia brak jest jakiegokolwiek zdania na ten temat. Natomiast z dokładnej lektury uzasadnienia wyroku wywieść można, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zupełnie odmienny wniosek. Należy bowiem zwrócić uwagę na następujący fragment: "Słusznie - zdaniem Sądu- organy administracyjne zwróciły uwagę, że w niniejszej sprawie nie zachodzi żaden ze szczególnych powodów opisanych w art. 2 ust. 2 pkt 1 -3 cyt. ustawy i że na taki nie wskazuje sam A. S.". Tak sformułowane stanowisko wyraźnie wyklucza, by Sąd I instancji wyraził pogląd, co do enumeratywnego wyliczenia przesłanek zmiany nazwiska. Wskazuje natomiast, iż przedmiotem kontroli Sądu była, jak to już wcześniej zostało powiedziane, dokonana przez organ orzekający ocena, czy istniały bądź nie istniały przesłanki opisane w powołanej wyżej normie prawnej, jak również jeszcze inne okoliczności, gdyby takie w trakcie postępowania administracyjnego zostały wskazane przez A. S. Badając zaskarżony wyrok pod kątem drugiej z przytoczonych podstaw kasacyjnych, Naczelny Sąd Administracyjny uznał za chybiony zarzut naruszenia art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przez zaniechanie obowiązku ustalenia przez Sąd I instancji, czy w rozpoznawanej sprawie występowała przesłanka negatywna zmiany nazwiska, o której stanowi art. 3 pkt 1 omawianej ustawy. Sądu I instancji trafnie przyjął, iż w ustalonym stanie faktycznym, wystąpienie przesłanki negatywnej z art. 3 nie miałoby znaczenia dla wyniku sprawy. O trafności takiego stanowiska decyduje fakt, iż w przepisie art. 3 ustawy o zmianie imion i nazwisk ustawodawca określił przesłanki negatywne zmiany nazwiska. Wystąpienie choćby jednej takiej przesłanki, musi skutkować odmową uwzględnienia przez organ administracji publicznej wniosku o zmianę nazwiska. Natomiast w art. 2 zawarto przesłanki, których wystąpienie decyduje o zmianie nazwiska. Przy czym, stwierdzenie braku przesłanek wymienionych w art. 2 jest już wystarczającą i samodzielną podstawą do odmowy zmiany nazwiska. Z taką sytuacją mieliśmy właśnie do czynienia w przedmiotowej sprawie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. O kosztach zastępstwa procesowego orzeczono na podstawie § 14 ust. 2 pkt 2 w zw. z § 15 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2002 r. Nr 163 poz. 1349 ze zm.).