II FZ 651/05

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 20 października 2005 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale II Izby Finansowej zażalenia Mirosława P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 maja 2005 r. III SA/Wa 1015/04 przyznające prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i oddalające wniosek o ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie ze skargi Mirosława P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia 15 kwietnia 2004 r., (...) w przedmiocie podatku od nieruchomości postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z dnia 28 września 2004 r., III SA/Wa 1015/04 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, rozpatrując wniosek o Mirosława P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Mirosława P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia 15 kwietnia 2004 r., (...), w przedmiocie podatku od nieruchomości, zwolnił skarżącego od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego, w pozostałym zakresie wniosek oddalając. Powodem nieuwzględnienia wniosku o przyznanie pełnomocnika z urzędu było to, że zarówno z treści skargi, jak i wniosku wynika, iż wnioskodawca jest w pełni rozeznany w sprawie i może samodzielnie podejmować czynności procesowe. Sąd zauważył przy tym, iż nie mógłby odmówić przyznania pomocy, jeżeli następstwem takiego postanowienia byłoby istotne ograniczenie prawa do sądu. Powyższe postanowienie nie zostało zaskarżone. W odpowiedzi na wezwanie z dnia 1 kwietnia 2005 r. do uiszczenia opłaty kancelaryjnej w wysokości 100 zł za wydanie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem, strona złożyła ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy, wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie doradcy podatkowego. Powoływane przez niego okoliczności nie odbiegają od danych podanych w związku z poprzednim wnioskiem o przyznanie prawa pomocy - skarżący od grudnia 2001 r. pozostaje bez zatrudnienia, jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Nie posiada żadnego majątku ani oszczędności, a lokal, który zajmuje jest lokalem kwaterunkowym. W bieżącym utrzymaniu korzysta z pomocy rodziny, głównie brata, w formie rzeczowej /żywność, środki higieny, czystości itp./. Skarżący powołał się również na fakt, iż w innych sprawach, zarówno przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, jak i przed sądami gospodarczymi i cywilnymi, uzyskał zwolnienie z kosztów sądowych, a w niektórych przypadkach pomoc profesjonalisty. Jest przy tym osobą samotną, nie uzyskującą żadnych dochodów i nie posiadającą majątku. Postanowieniem z dnia 31 maja 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu powyższego wniosku, przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i oddalił wniosek w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu swego orzeczenia Sąd I instancji podkreślił, iż Sąd może ocenić stan majątkowy wnioskodawcy jedynie na podstawie przedstawionych dokumentów oraz analizy wszystkich okoliczności sprawy, mając na uwadze, że udzielenie pomocy finansowej stronie poprzez zwolnienie z obowiązku zapłaty kosztów sądowych oznacza konieczność poniesienia tych kosztów przez budżet państwa, a w praktyce przez społeczeństwo. Sąd zwrócił uwagę na to, iż toczące się postępowanie pozostaje w związku z prowadzoną przez stronę działalnością gospodarczą, a przedsiębiorca powinien uwzględnić możliwość dochodzenia swych racji na drodze sądowej, przewidzieć konieczność ponoszenia kosztów z tymi postępowaniami związanych oraz poczynić konieczne oszczędności na ten cel. W opinii Sądu fakt, że strona skarżąca prowadziła działalność gospodarczą oznacza, że posiada predyspozycje do znalezienia i podjęcia pracy umożliwiającej zapewnienie co najmniej podstawowych potrzeb życiowych. Strona w żaden sposób nie próbowała wyjaśnić, czy podjęła działania zmierzające do znalezienia pracy, a twierdzenie, że od kilku lat utrzymuje się tylko i wyłącznie dzięki pomocy rodzeństwa jest mało wiarygodne. Sąd I instancji podkreślił również, iż przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy bierze pod uwagę nie tylko wysokość obecnie uzyskiwanych przez wnioskodawcę dochodów, ale również jego możliwości zarobkowe, należało więc przyjąć, że stan majątkowy i dochody skarżącego są takie, jakie miałby, gdyby w pełni wykorzystał swoje możliwości zarobkowe. Zdaniem Sądu całościowa ocena sprawy prowadzi do wniosku, że informacje dotyczące sytuacji finansowej strony nie zostały przedstawione rzetelnie, a występujące w sprawie okoliczności wskazują, że sytuacja strony nie uzasadnia udzielenia pomocy finansowej poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżący, o ile jest przekonany o słuszności swoich żądań wobec organów skarbowych, może ponieść część kosztów związanych z toczącym się postępowaniem sądowym bądź samodzielnie bądź uzyskując pomoc finansową rodziny. W zażaleniu na powyższe postanowienie Mirosław P. zaskarżył je w części dotyczącej odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika procesowego do sporządzenia oraz wniesienia skargi kasacyjnej w sprawie, wnosząc o zmianę orzeczenia w tym zakresie i orzeczenie zgodnie z wnioskiem z dnia 30 marca 2005 r. Skarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 w związku z treścią art. 245 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, naruszenie przepisów Konstytucji RP w zakresie jego praw do sądu, naruszenie art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz naruszenie art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez jego pominięcie w sprawie o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na pominięty w rozważaniach Sądu I instancji przepis art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270/, który stanowi, iż postanowienia niekończące postępowania w sprawach mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przepis ten znajduje zastosowanie w sprawie, gdyż w dniu 28 września 2004 r. zapadło postanowienie rozstrzygające poprzedni wniosek skarżącego o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sytuacja majątkowa skarżącego wydała się nie ulec w tym czasie zmianie, a podanie informacji o zajmowaniu mieszkania kwaterunkowego i pomocy rzeczowej uzyskiwanej ze strony rodziny /brata/ zdają się być raczej uszczegółowieniem informacji, których zabrakło w poprzednim wniosku o przyznanie prawa pomocy, a nie "zmianą okoliczności sprawy". Należy jednakże zwrócić uwagę na fragment uzasadnienia postanowienia z dnia 28 września 2004 r. zapadłego w niniejszej sprawie, które motywuje odmowę ustanowienia dla strony profesjonalnego pełnomocnika pełnym rozeznaniem strony w sprawie i możliwością samodzielnego podejmowania przez stronę czynności procesowych - Sąd zauważył przy tym, iż "nie będzie mógł odmówić przyznania prawa pomocy, jeżeli następstwem takiego postanowienia byłoby istotne ograniczenie prawa do sądu." Biorąc pod uwagę powyższe oraz stan sprawy należy stwierdzić, iż nastąpiła zmiana okoliczności sprawy, gdyż w niniejszej sprawie zapadł wyrok Sądu I instancji, a ponowny wniosek strony o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym umotywowany został chęcią złożenia skargi kasacyjnej od tego wyroku. Tym samym argument z postanowienia z dnia 28 września 2004 r. nie może się ostać, gdyż rozeznanie skarżącego w sprawie nie ma znaczenia w sytuacji, gdy art. 175 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przewiduje obligatoryjne sporządzenie skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika /tzw. przymus adwokacki/. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji nie rozważył dostatecznie w zaskarżonym postanowieniu kwestii prawa skarżącego do sądu, a jego ocena sytuacji majątkowej strony była przedwczesna i zbyt pobieżna z punktu widzenia konstytucyjnego prawa strony do rozpatrzenia jej sprawy. Argumentacja Sądu I instancji opiera się przede wszystkim na fakcie, iż zobowiązanie podatkowe dotyczy prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej, dlatego też skarżący powinien zgromadzić odpowiednie oszczędności w celu dochodzenia roszczeń związanych z tą działalnością. Sąd nie wziął jednakże pod uwagę faktu, iż skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej w 2001 roku /od grudnia 2001 r. jest bezrobotny/, jego działalność ze względu na swój charakter /stanowisko handlowe na Pl. D. w W./ nie osiągnęła znacznych rozmiarów, które umożliwiłyby posiadanie środków finansowych z niej płynących po tak długim okresie od zaprzestania jej prowadzenia, a z oświadczenia wnioskodawcy wynika, iż nie posiada on żadnego innego majątku /np. mieszkania własnościowego/, którego wartość uzasadniałaby możliwość poniesienia przez niego kosztów wynajęcia profesjonalnego pełnomocnika. Sąd I instancji powziął także wątpliwości co do wiarygodności i rzetelności powołanych przez wnioskodawcę danych - zwłaszcza co do utrzymywania się dzięki pomocy rodziny /brata/, stwierdził także, iż dzięki swoim predyspozycjom skarżący powinien być w stanie podjąć zatrudnienie, dzięki któremu zaspokajałby swoje podstawowe potrzeby życiowe. Odnosząc się do tego fragmentu uzasadnienia stwierdzić należy, iż w opinii Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji w sposób nieuzasadniony nie wyczerpał danych mu przez ustawodawcę możliwości - zwłaszcza w przypadku, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku było niewystarczające lub budziło wątpliwości, Sąd powinien zobowiązać stronę do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jest stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego /art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi/. Nieskorzystanie przez Sąd I instancji z tej możliwości spowodowało, iż - jeśli rzeczywiście sytuacja finansowa strony uniemożliwia jej opłacenie pełnomocnika - zostaje zamknięta droga skarżącego do zaskarżenia zapadłego w sprawie wyroku, a tym samym zostanie naruszone jej prawo do sądu. Sąd bowiem nie może odmówić przyznania prawa pomocy, jeżeli następstwem takiego rozstrzygnięcia byłoby istotne ograniczenie prawa strony do sądu, zwłaszcza poprzez uniemożliwienie złożenia skargi kasacyjnej ze względu na obligatoryjne jej sporządzenie przez profesjonalnego pełnomocnika. Nie można się zgodzić z twierdzeniem Sądu, iż skarżący powinien ponieść koszty związane ze sporządzeniem skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika korzystając z pomocy rodziny. Zgodnie z oświadczeniem skarżącego pomocy w formie rzeczowej dostarcza mu głównie brat - jest to osoba obarczona co prawda w myśl art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązkiem alimentacyjnym względem wnioskodawcy, jednakże zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego pomoc finansowa związana z prowadzeniem sprawy sądowej nie mieści się w zakresie dostarczania środków utrzymania z tego przepisu, które Sąd Najwyższy definiuje jako obowiązek zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb osoby uprawnionej potrzebującej alimentacji; obowiązek ten może polegać również na dostarczeniu osobie znajdującej się w niedostatku mieszkania, opieki lekarskiej i domowej /wyrok z dnia 6 maja 1967 r., III CR 422/66/. W niniejszej sprawie należy również zwrócić uwagę na wewnętrzną sprzeczność dającą się zauważyć w podejściu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego do sytuacji majątkowej strony. Sąd I instancji uznał bowiem sytuację strony za wystarczająco trudną, by zwolnić ją od ponoszenia kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wyniosłyby 200 zł /100 zł opłaty kancelaryjnej i 100 zł wpisu od skargi kasacyjnej/, a identyczna sytuacja skarżącego we wrześniu 2004 r. skutkowała zwolnieniem go z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 100 zł. W związku z powyższym stanowiska Sądu, iż skarżący powinien liczyć się ze zgromadzeniem odpowiednich środków na wynagrodzenie pełnomocnika, ponieważ, o ile jest przekonany o słuszności swoich żądań wobec organów skarbowych, może ponieść część kosztów związanych z toczącym się postępowaniem sądowym nie sposób uznać na prawidłowe. Zważywszy, iż stawka minimalnego wynagrodzenia doradcy podatkowego za sporządzenie skargi kasacyjnej w niniejszej sprawie - zgodnie z par. 2 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 grudnia 2003 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz szczegółowych zasad ponoszenia kosztów pomocy prawnej udzielonej przed doradcę podatkowego z urzędu /Dz.U. nr 212 poz. 2075 ze zm./ - wynosi 120 zł, to zwolnienie skarżącego w postanowieniu z dnia 28 września 2004 r. z obowiązku uiszczenia 100 zł, a twierdzenie - przy jego niezmienionej sytuacji majątkowej, iż jest on w stanie uiścić sumę wyższą w związku z wynagrodzeniem pełnomocnika, jest niekonsekwentne i nie zasługuje na aprobatę. Z tych względów, stosownie do art. 185 w związku z art. 197 par. 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd orzekł jak w sentencji.