IV SA/Po 352/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bożena Popowska (spr.) Sędziowie NSA Paweł Miładowski As.sąd. Izabela Kucznerowicz Protokolant sekr. sąd. Marta Kmieciak po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 21 czerwca 2007 r. sprawy ze skargi U.S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego 1.uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] 2.zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz adw. T.K. zwrot kosztów postępowania sądowego w kwocie [...] zł (słownie [...]) /-/ I. Kucznerowicz /-/ B. Popowska /-/ P. Miładowski Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2004 r. U.S. zwróciła się o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r., nr 87, poz. 395 ze zm., dalej jako: ustawa o świadczeniu pieniężnym). Decyzją nr [...] z dnia [...] maja 2005 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej jako: KUdSKiOR) w oparciu o art. 1 ust. 1, art. 2 i art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ wskazał, że z zebranego materiału dowodowego wynika, iż Strona doznała, we wnioskowanym okresie, prześladowań nie objętych przepisami ustawy o świadczeniu pieniężnym. Od powyższego rozstrzygnięcia U.S. wniosła w ustawowym terminie wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, w którym podniosła, że urodziła się w dniu [...] sierpnia 1943 r. na terenie Niemiec, jako córka deportowanych na terytorium III Rzeszy do prac przymusowych, a od urodzenia jest obywatelką polską. Strona powołała się także na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 sierpnia 2004 r., OSK 135/04 (ONSAiWSA 2005/1/15), gdzie Sąd wskazał, iż "o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a/ ustawy o świadczeniu pieniężnym, można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót". Dodatkowo Strona zarzuciła KUdSKiOR, iż uzasadnienie wydanej w sprawie decyzji jest niepełne, gdyż nie wyjaśnia przyczyn, dla których KUdSKiOR uznał, iż Strona nie spełnia wymogów przepisanych ustawą. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, KUdSKiOR decyzją nr [...] z dnia [...] listopada 2005 r. utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję. W uzasadnieniu, organ oprócz powołanych wcześniej argumentów, wskazał na art. 5 ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. R.P. z 1920 r., nr 7, poz. 44, dalej jako: ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego), który stanowi, że "przez urodzenie dzieci nieślubne nabywają obywatelstwo matki". Organ uznał, iż wobec brzmienia wskazanego przepisu i faktu, że matka Strony w chwili Jej urodzenia miała obywatelstwo radzieckie i nie pozostawała z ojcem Strony w związku małżeńskim, Strona w okresie podlegania represjom nie miała obywatelstwa polskiego, a co za tym idzie, nie przysługują Jej uprawnienia określone w ustawie o świadczeniu pieniężnym. Na powyższą decyzję U.S. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę, opierając ją na wcześniej podnoszonych argumentach, a ponadto zarzucając organowi naruszenie art. 10 § 1 kpa. W szczególności, Skarżąca podniosła, iż w trakcie trwania związku rodziców Skarżącej, w dacie jej urodzenia, zawarcie związku małżeńskiego było niemożliwe ze względu na trwającą wojnę i warunki deportacji. Strona skarżąca dodała, iż niesłuszne jest stanowisko, iż świadczenie nie przysługuje dziecku pozamałżeńskiemu. Strona skarżąca stwierdziła, iż nie sposób zaakceptować skutku w postaci różnicowania prawa do świadczenia zależnie od tego, które z rodziców – ojciec czy matka – posiadało obywatelstwo polskie w dacie urodzenia dziecka. Odpowiadając na skargę, KUdSKiOR wniósł o jej oddalenie, wskazując ponownie na tę kwestię, że obywatelstwo polskie matka Skarżącej nabyła dopiero w dacie zawarcia związku małżeńskiego po wojnie – w dniu [...] września 1945 r. Ponadto organ ponownie podniósł, że matka Skarżącej wywieziona została na tereny III Rzeszy z terytorium ZSRR. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1269, dalej jako: usa) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej jako: ppsa), Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 usa. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Kwestią istotną w niniejszej sprawie jest zagadnienie obywatelstwa, jakie posiadała Skarżąca w okresie przebywania na terytorium III Rzeszy. Ze zgromadzonego w aktach materiału dowodowego wynika – co też w sposób prawidłowy ustalił i przyjął organ – że matka Skarżącej została wywieziona do III Rzeszy nie z terytorium Rzeczypospolitej w jej granicach sprzed [...] września 1939 r., ale z obszaru ZSRR. Warunek deportacji określonej w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym spełniał natomiast ojciec Skarżącej, był bowiem obywatelem polskim wywiezionym z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. Ponadto – co również jest prawidłowym ustaleniem organu, wynikającym wprost z dokumentów zgromadzonych w aktach – matka Skarżącej w chwili jego narodzin miała obywatelstwo radzieckie i nie pozostawała w związku małżeńskim z ojcem Skarżącej, który był obywatelstwa polskiego. Na gruncie takich ustaleń faktycznych organ odwołał się poprzez przepis art. 1 ust. 1 o świadczeniu pieniężnym, który stanowi, że: "świadczenie pieniężne, zwane dalej "świadczeniem", przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej", do przepisów ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Uregulowania zawarte w art. 5 tej ustawy wskazywały, że przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne - obywatelstwo matki. W tym miejscu rozważań Sąd uznał za konieczne odwołać się do stanowiska organu wyrażonego w decyzji nr [...] z [...] czerwca 2006 r., wydanej w oparciu o zbliżony stan faktyczny i prawny, w sprawie ze skargi Z.M. (zarejestrowanej przez tutejszy Sąd pod sygnaturą IV SA/Po 521/06). We wskazanej decyzji organ przyznał Stronie skarżącej uprawnienie do świadczenia pieniężnego uznając, że skoro art. 63 § 1 dekretu z 22 stycznia 1946 r. prawo rodzinne (Dz. U. z 1946 r., nr 6, poz. 52, dalej jako: prawo rodzinne) zrównywał status dzieci pozamałżeńskich ze statusem dzieci urodzonych z małżeństwa, to w efekcie nieślubne dziecko urodzone na deportacji winno być traktowane jak ślubne, nabywając tym samym obywatelstwo ojca zgodnie z art. 5 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. We wskazanej sprawie, prowadzonej pod sygn. akt IV SA/Po 521/06, organ powołał się także na orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 9 stycznia 2006 r., sygn. akt II SA/Łd 1064/05 i z dnia 18 kwietnia 2006 r., sygn. akt II SA/Łd 156/06. Zasadne jest zwłaszcza powołanie wywodów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, poczynionych w uzasadnieniu do wyroku sygn. akt II SA/Łd 156/06. Otóż słusznie zauważono, że przy restrykcyjnej wykładni językowej ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, mogłoby się okazać, że Skarżąca w ogóle nie nabyła obywatelstwa polskiego. Stąd też zasadne jest twierdzenie, że Skarżąca w myśl prawa rodzinnego i art. XXIII § 1 dekretu z dnia 22 stycznia 1946 r. (przepisy wprowadzające prawo rodzinne, Dz. U. z 1946 r., nr 6, poz. 53), który stanowił, że stanowisko prawne dzieci pozamałżeńskich, urodzonych przed dniem wejścia w życie prawa rodzinnego, ocenia się według przepisów tego prawa, miała obywatelstwo polskie w chwili urodzenia. W ocenie Sądu, rozstrzygnięcia podjęte przez organ w niniejszej sprawie, stoją w wyraźnej sprzeczności ze stanowiskiem prezentowanym w sprawie sygn. akt IV SA/Po 521/06, które zostało powołane powyżej. Mimo zbieżności stanu faktycznego i prawnego rozpatrywanych przez organ spraw, zapadły w nich odmienne decyzje. Takie postępowanie organu należy zakwalifikować jako naruszenie wyrażonych w art. 7 i 8 kpa zasad - zasady praworządności i podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, jak również naruszenie zasady zobowiązującej organ administracji publicznej do prowadzenia postępowania w taki sposób, aby pogłębiać zaufanie obywateli do organów Państwa. Rozbieżność podejmowanych decyzji, w sytuacji, gdy organ nie wyjaśnia podstaw odmiennego rozstrzygania, a które nie wynikają z różnych stanów faktycznych czy prawnych, daje podstawę do wyeliminowania orzeczeń administracyjnych sprzecznych z dotychczasowymi zapatrywaniami wyrażanymi przez organ i orzecznictwo sądów administracyjnych. Odnosząc się merytorycznie do problematyki obywatelstwa polskiego na tle przepisów ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, Sąd stwierdza, że zawarte tam uregulowania różnicujące nabywanie przez dziecko obywatelstwa, w zależności od tego czy jest ślubne czy nie, należy interpretować możliwie najmniej restrykcyjnie. Wskazane przepisy obowiązywały w chwili narodzin Skarżącej, jednak należy zwrócić uwagę, że ustawodawca, uchwalając te normy prawne, nie mógł przewidzieć, że będą one miały zastosowanie w ekstremalnych warunkach, jakie panowały podczas wojny, a wynikały z ideologii nazistowskiej i polityki wynaradawiania. Należy mieć na uwadze, że niemiecki aparat administracyjny szeregiem metod zmierzał do zmniejszenia stanu liczebnego narodu polskiego, w tym przez zabronienie udzielania ślubu kościelnego Polakom, utrudnień a następnie uniemożliwiania Polakom zawierania cywilnych związków małżeńskich ( fakty powszechnie znane – art. 77 par. 4 kpa; art. 106 par. 3 i 4 ppsa; Czesław Łuczak; "Polscy robotnicy przymusowi w Trzeciej Rzeszy podczas II wojny światowej", Wyd. Poznańskie 1974, str. 161 – 167). Siłą rzeczy, wyjątkowe okoliczności spowodowane okresem wojennym, zostały uwzględnione przez ustawodawcę dopiero w aktach prawnych wydanych po 1945 r. i dopiero one odzwierciedlają wolę ustawodawcy w przedmiocie uregulowania sytuacji prawnej osób urodzonych w latach wojny. Przykładem takim jest art. 63 § 1 dekretu z 22 stycznia 1946 r. prawo rodzinne, który zrównywał status dzieci pozamałżeńskich ze statusem dzieci urodzonych z małżeństwa, i w efekcie wskazywał, iż nieślubne dziecko urodzone na deportacji winno być traktowane jak ślubne. Powołany przepis stanowi przejaw dążenia do harmonizacji oraz ujednolicenia i zrównania praw i obowiązków osób, które ze względu na politykę władz III Rzeszy, w czasie przebywania na robotach przymusowych zabraniano zawierać związków małżeńskich. Reasumując wywody dotyczące obywatelstwa, Sąd uznał za konieczne podkreślenie dwóch kwestii istotnych z punktu widzenia wykładni przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym. Po pierwsze, organ dekodując normę prawną zawartą w przepisach art. 1 ust. 1 wskazanej ustawy nie może opierać się bezpośrednio jedynie na językowej wykładni przepisów ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Należy zwrócić uwagę, że różnicowanie uprawnień dzieci ślubnych i nieślubnych aktualne na gruncie tamtej ustawy, straciło rację bytu ze względu na konsekwentne zmiany ustawodawstwa zrównujące uprawnienia dzieci pochodzących z małżeństwa i pozamałżeńskich. Ustawa o świadczeniu pieniężnym uchwalona w dniu 31 maja 1996 r. funkcjonuje w systemie norm prawnych tak odmiennym od sytemu, w którym obowiązywała ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego, że nie sposób sprzęgać w sposób bezpośredni tych dwóch ustaw do oceny uprawnień osób ubiegających o przyznanie świadczenia pieniężnego. Drugą kwestią, która jest istotna dla wykładni przepisów zarówno ustawy o świadczeniu pieniężnym, jak i ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, jest fakt uchwalenia i obowiązywania Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 12 kwietnia 1997 r. oraz przyjęcie z chwilą wstąpienia do Unii Europejskiej, całego dorobku prawa wspólnotowego. W ocenie składu orzekającego zasady wynikające ze wskazanych uregulowań, wykluczają wykładnię prowadzącą do różnicowania statusu obywatelstwa dziecka ze względu na fakt urodzenia w związku małżeńskim lub poza nim. Obok powyższych rozważań dotyczących obywatelstwa Skarżącej, od chwili Jej narodzin, Sąd uznał za konieczne odniesienie się do kwestii deportacji, jako warunku przyznania świadczenia pieniężnego. Zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i odpowiedzi na skargę organ podnosi, że w przypadku Skarżącej nie można mówić o deportacji albowiem Jej matka była obywatelką radziecką wywiezioną z terytorium ZSRR, a nie Rzeczypospolitej Polskiej w granicach sprzed [...] września 1939 r. Na poparcie swojego stanowiska organ powołał wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 kwietnia 2005 r., sygn. akt II SA/Łd 730/04, twierdząc, że Stronę można uznać za osobę represjonowaną, o ile deportacja matki nastąpiła z terytorium państwa w jego granicach sprzed dnia [...] września 1939 r. Należy stwierdzić, że takie stanowisko jest nieuzasadnione, w świetle utrwalonego już orzecznictwa sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: wyrok NSA z 19 sierpnia 2004 r., sygn. akt OSK 135/04, ONSAiWSA 2005/1/15). W uzasadnieniu powołanego orzeczenia Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a/ ustawy o świadczeniu pieniężnym, można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela ten pogląd i uznaje, że skoro chociaż jedno z rodziców Skarżącej zostało wywiezione z terytorium Rzeczypospolitej w granicach sprzed [...] września 1939 r., a Skarżąca urodziła się w miejscu wykonywania robót przymusowych, to brak jest przesłanek aby uznać Ją za nieuprawnioną do świadczenia w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym. Przedstawione powyżej stanowiska w obu kwestiach były wcześniej przyjmowane także przez inne składy orzekające WSA Poznaniu, min. w wyroku z 14 marca 2007 r. (sygn, akt IV SA/Po 360/06). Zdaniem Sądu, zasadny był także zarzut naruszenia przez organ art. 10 kpa, gdyż nie dochował on zasady czynnego udziału Strony w postępowaniu, bowiem nie zapewnił odpowiednich warunków realizacji przez Stronę jej uprawnień do podejmowania czynności procesowych, szczególnie na gruncie prowadzonego postępowania wyjaśniającego. Skarżąca nie miała możliwości wypowiadać się na temat przeprowadzanych dowodów i nie została nawet wezwana do zapoznania się z materiałami sprawy. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że wydając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję nr [...] z dnia [...] maja 2005 r. KUdSKiOR naruszył przepisy prawa materialnego - art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 2 lit a/ ustawy o świadczeniu pieniężnym, jak również przepisy postępowania, wobec czego w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ w zw. z art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako: ppsa) orzekł jak w sentencji. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 ppsa. /-/ P. Miładowski /-/ B. Popowska /-/ I. Kucznerowicz M.K./