II FSK 1883/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Grzegorz Krzymień, Sędziowie NSA Włodzimierz Kubiak (sprawozdawca), Jerzy Rypina, Protokolant Justyna Nawrocka, po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2009 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 września 2007 r. sygn. akt I SA/Po 984/07 w sprawie ze skargi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 16 marca 2007 r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu, 2) zasądza od Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. na rzecz Dyrektora Izby Skarbowej w P. kwotę 280 (dwieście osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z dnia 14 września 2007 r., sygn. akt I SA/Po 984/07, w sprawie ze skargi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 16 marca 2007 r. oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego P. z dnia 27 grudnia 2006 r. w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w kwocie 221,40 zł i orzekł o wstrzymaniu wykonania powyższych postanowień do czasu uprawomocnienia się wyroku. W uzasadnieniu orzeczenia wskazano, że postanowieniem z dnia 16 marca 2007 r. Dyrektor Izby Skarbowej w P. utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego P. z dnia 27 grudnia 2006 r. obciążające skarżącego jako wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie stosownych tytułów wykonawczych wobec zobowiązanego A. P. Dyrektor Izby Skarbowej w P. wskazał, że organ egzekucyjny - na podstawie art. 59 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, 151 ze zm.) - umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec A. P., z uwagi na stwierdzenie, że w postępowaniu tym nie będzie możliwe uzyskanie kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. W konsekwencji niemożliwe było również wyegzekwowanie od zobowiązanego kosztów egzekucyjnych, które w takiej sytuacji powinny obciążać wierzyciela, zgodnie z art. 64c § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W skardze do sądu administracyjnego Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. domagał się uchylenia powyższego postanowienia. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej w P. wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uznał, że w toku postępowania nie wykazano przesłanek warunkujących obciążenie wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, w myśl art. 64c § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Postanowienie organu pierwszej instancji, poza przytoczeniem treści art. 64c § 4 powołanej ustawy i przedstawieniem kosztów egzekucyjnych, nie zawiera jakichkolwiek innych ustaleń pozwalających na odstąpienie od podstawowej zasady obciążenia zobowiązanego kosztami egzekucyjnymi. Działanie takie stanowi – zdaniem Sądu - naruszenie art. 124 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 30, poz. 168 ze zm.) w związku z art. 17 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Postanowienie, na które służy zażalenie powinno bowiem zawierać również uzasadnienie faktyczne i prawne rozstrzygnięcia. Postanowienie organu odwoławczego powołuje się zaś wyłącznie na postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z przyczyn określonych w art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W świetle powyższego Sąd stanął na stanowisku, że organ egzekucyjny nie udowodnił, iż koszty nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego. W ocenie Sądu, strona skarżąca trafnie zwróciła uwagę, że w aktach sprawy znajduje się "protokół o stanie majątkowym zobowiązanego", z którego wynika, iż uzyskuje on z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej dochód miesięczny w kwocie 1200 zł. Posiadał trzypokojowe mieszkanie o powierzchni 89 m². Z tytułu najmu czynsz wynosił 900 zł. Sąd podkreślił, że w sprawie nie ustalono, czy i gdzie zobowiązany przeprowadził się i jakie posiada inne nieruchomości poza tymi, które "pocięto na opał". W skardze kasacyjnej Dyrektor Izby Skarbowej w P. wniósł o uchylenie powyższego wyroku w całości oraz oddalenie skargi, ewentualnie uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu, a ponadto zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono: 1/ na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 64c § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji i przyjęcie przez skład orzekający, że umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie stanowi wystarczającej przesłanki do obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, 2/ na podstawie art. 174 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), art. 145 § 1 pkt 1 lit. c), art. 141 § 4 oraz art. 151 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez uwzględnienie skargi, chociaż postępowanie prowadzone przed organami administracji nie było dotknięte żadną z wad wskazanych przez Sąd w zaskarżonym wyroku. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że umorzenie postępowania egzekucyjnego, w trybie art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, oznacza zakaz prowadzenia administracyjnego postępowania egzekucyjnego, a tym samym pozbawia organ egzekucyjny uprawnienia do ściągnięcia kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego. Zdaniem Dyrektora Izby Skarbowej w P., unormowania zawarte w art. 64c § 4 - § 6 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji wykluczają uznanie, że po zakończeniu postępowania egzekucyjnego dotyczącego należności pieniężnej organ egzekucyjny posiada w stosunku do zobowiązanego wierzytelność o zapłatę kosztów egzekucyjnych. Wierzytelność taka wobec zobowiązanego istnieje bowiem w toku postępowania egzekucyjnego i ma podstawę w tytule wykonawczym wystawionym przez wierzyciela. Po zakończeniu postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny nie ma już podstaw do ściągnięcia kosztów od zobowiązanego, stąd zobligowanym do ich pokrycia jest jedynie wierzyciel. Autor skargi kasacyjnej zwrócił uwagę, że art. 64c § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji – wbrew twierdzeniom Sądu - znajduje zastosowanie nie tylko wówczas, gdy w trakcie postępowania nastąpi zubożenie zobowiązanego w taki sposób, że nie będzie on w stanie pokryć kosztów egzekucyjnych, ale także w przypadku, gdy ściągnięcie kosztów od zobowiązanego z innych przyczyn byłoby nieuzasadnione. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna znajduje usprawiedliwione podstawy. W myśl art. 183 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Z cytowanego unormowania wynika, że dla zakresu kontroli sprawowanej przez sąd drugiej instancji decydującą rolę odgrywają podniesione przez stronę zarzuty kasacyjne oraz ich uzasadnienie. Przechodząc do analizy środka odwoławczego wniesionego w sprawie niniejszej w pierwszej kolejności zauważyć należy, że autor skargi kasacyjnej w ramach podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 174 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi błędnie zamieścił zarzut naruszenia przepisu postępowania, to jest art. 64c § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dostrzeżone uchybienie nie stało jednak na przeszkodzie merytorycznemu rozpoznaniu środka zaskarżenia (por. B. Gruszczyński [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz., Zakamycze 2005, str. 458). Istota sporu zaistniałego na gruncie niniejszej sprawy sprowadzała się do odpowiedzi na pytanie, czy w rozpatrywanym przypadku zasadne było obciążanie wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego. Zgodnie z regułą ustanowioną w art. 64c § 1 zdanie drugie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, koszty egzekucyjne obciążają zobowiązanego. Wyjątek od tej zasady przewiduje art. 64c § 4 powołanej ustawy, który stanowi, że wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w okolicznościach rozpoznawanej sprawy uzasadnione było skorzystanie z unormowania zawartego w ostatnio cytowanym przepisie. Podkreślenia wymaga, że postępowanie egzekucyjne toczące się wobec A. P. zostało umorzone, na podstawie art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, postanowieniem z dnia 27 grudnia 2006 r. Zakończenie postępowania egzekucyjnego stanowiło zatem konsekwencję stwierdzenia przez organ egzekucyjny, że w postępowaniu tym nie będzie możliwe uzyskanie kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. W tym miejscu zwrócić uwagę należy, że zasadność umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec A. P. była poddana – równocześnie z rozpatrywaną sprawą – ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, który przychylił się do stanowiska organu egzekucyjnego, uznając umorzenie egzekucji za dostatecznie usprawiedliwione (por. wyrok NSA z dnia 26 marca 2009 r., sygn. akt II FSK 1906/07). Mając zatem na uwadze fakt, że istniały podstawy do zakończenia egzekucji w trybie art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, Sąd w składzie orzekającym w sprawie niniejszej doszedł do przekonania, iż prawidłowe było obciążenie wierzyciela (Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P.) kosztami postępowania egzekucyjnego. Zaistniała bowiem przesłanka warunkującą zastosowanie rozwiązania prawnego przewidzianego w art. 64c § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Postanowienie wydane w oparciu o art. 59 § 2 powołanej ustawy obrazowało sytuację materialną zobowiązanego, potwierdzając brak majątku, z którego możliwe byłoby ściągnięcie kosztów egzekucyjnych. Autor skargi kasacyjnej trafnie argumentował, że art. 64c § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji znajduje zastosowanie nie tylko wtedy, gdy w trakcie prowadzonego postępowania egzekucyjnego nastąpi takie zubożenie zobowiązanego, że nie będzie on w stanie pokryć kosztów egzekucyjnych, ale także i wówczas, gdy ściągnięcie tych kosztów byłoby niemożliwe z innych przyczyn faktycznych lub prawnych. Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił ponadto prezentowanego w zaskarżonym wyroku poglądu jakoby postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 16 marca 2007 r., stanowiące przedmiot kontroli sądowoadministracyjnej, nie było w sposób należyty uzasadnione. Wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji, w treści postanowienia organ egzekucyjny nie ograniczył się wyłącznie do powołania rozstrzygnięcia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego ale wskazał również na okoliczności, które doprowadziły do stwierdzenia, że aktualny stan majątkowy zobowiązanego nie pozwoli na wyegzekwowanie kosztów egzekucyjnych. Na marginesie powyższych rozważań podkreślenia wymaga, że uzasadnienie orzeczenia Sądu pierwszej instancji zostało sformułowane w sposób wadliwy, z uchybieniem art. 141 § 4 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sąd pierwszej instancji wskazując na braki postępowania, które sprowadzały się do ustaleń faktycznych miał obowiązek wskazania przepisów procesowych naruszonych przez organ egzekucyjny (na mocy odesłania zawartego w art. 18 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji – w postępowaniu egzekucyjnym stosuje się przepisy regulujące ogólne zasady postępowania administracyjnego). W analizowanym wyroku przepisów tych jednak zabrakło. Z przedstawionych wyżej względów Sąd kasacyjny uznał za usprawiedliwione zarzuty naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 151 i art. 141 § 4 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 64c § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 oraz art. 203 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.