II SA/Wa 1159/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz, Protokolant Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 października 2007 r. sprawy ze skargi A. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku A. R. o ponowne rozpatrzenie sprawy rozstrzygniętej decyzją z dnia [...] marca 2007 r. nr [...] o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku wydanej na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. W ocenie Prezesa ZUS w sprawie brak jest szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego na zasadach ogólnych. Wyjaśniono, że szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, oznaczają zdarzenie lub trwały stan, które wykluczają aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Organ podał, że z przebiegu zatrudnienia wnioskodawcy wynika, iż w jego ubezpieczeniu występują liczne przerwy: od 7 września 1973 r. do 6 czerwca 1976 r.; od 1 grudnia 1989 r. do 2 kwietnia 1995 r.; od 1 stycznia 1998 r. do 1 sierpnia 2000 r. oraz od 1 lutego 2001 r. do 1 lutego 2004 r. W okresach tych nie była orzeczona w stosunku do wnioskodawcy całkowita niezdolność do pracy, co zdaniem organu wskazuje, że nie istniały przeszkody do kontynuowania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. W toku postępowania ustalono również, że A. R. na przestrzeni 51 lat życia, na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy, posiadał udokumentowany łączny okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 20 lat, 4 miesiące i 14 dni. Okres ten organ uznał za nieadekwatny do wieku wnioskodawcy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podał również, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2005 r. A. R. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy oraz niezdolnego do samodzielnej egzystencji od momentu zakończenia zasiłku chorobowego, tj. od dnia 19 września 2005 r. Wskazał również, że główny lekarz orzecznik ZUS, po przeanalizowaniu całości dokumentacji medycznej wnioskodawcy, w tym kart leczenia szpitalnego oraz raportu dotyczącego zestawienia zaświadczeń lekarskich, ustalił, iż ustanie zatrudnienia spowodowane było stanem zdrowia wnioskodawcy. Pierwsze objawy choroby pojawiły się od 21 marca 2005 r., a pewne ustalone rozpoznanie od 14 kwietnia 2005 r. Organ wskazał, że z oświadczenia wnioskodawcy o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej z dnia 9 stycznia 2006 r. wynika, że od stycznia 1998 r. do lipca 2000 r. oraz od lutego 2001 r. do stycznia 2004 r. pozostawał on na utrzymaniu żony. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że okoliczność ta nie może być uznana za szczególną w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podobnie organ ocenił podnoszoną przez wnioskodawcę w toku postępowania trudną sytuację na rynku pracy oraz wysoki poziom bezrobocia panujący na terenie jego zamieszkania. Powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 września 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 457/06 organ wskazał, że okoliczność ta nie może usprawiedliwiać bezczynności zawodowej. Jednocześnie wyjaśniono, że w pewnych sytuacjach okresy pozostawania bez pracy mogą być rozpatrywane w kategoriach szczególnych, jednak nie oznacza to, że bezrobocie samo w sobie może być bez żadnych dalszych warunków uznane za okoliczność uniemożliwiającą podejmowanie zatrudnienia. Reasumując organ stwierdził, że analiza przebiegu zatrudnienia wnioskodawcy z okresu przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji nie daje podstaw do przyjęcia, że niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych było spowodowane szczególnymi okolicznościami. Organ wyjaśnił również, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym i nie jest przyznawane według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione trudną sytuacją materialną. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniesionej na tę decyzję pełnomocnik skarżącego wniósł o jej uchylenie w całości oraz o uchylenie utrzymanej nią w mocy decyzji z dnia [...] marca 2007 r. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 77 § 1 oraz art. 80 w zw. z art. 7 Kpa poprzez nierozpatrzenie całego istniejącego w sprawie materiału dowodowego oraz błędną jego ocenę, a także naruszenie art. 75 § 1 i § 2 w zw. z art. 8 Kpa poprzez odmowę dopuszczenia dowodu z oświadczenia strony postępowania. W uzasadnieniu skargi podał, iż, zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 sierpnia 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 1106/05, przerwy w ubezpieczeniu mogą stanowić przesłankę odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, o ile ubiegający się ponosi winę za ich zaistnienie. Skarżącemu natomiast nie można przypisać winy w tym zakresie. W dalszej części skargi wskazuje, że staż ubezpieczeniowy, choć powinien być brany pod uwagę, nie może być jedynym kryterium decydującym o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku, oraz że w przypadku skarżącego staż ten jest adekwatny do jego wieku. Brak stażu ubezpieczeniowego warunkujący nabycie uprawnień do renty w trybie zwykłym w przypadku skarżącego powiązany jest ze szczególnym charakterem jego bezrobocia. Pełnomocnik skarżącego wskazał również, że organ powinien uwzględnić stan zdrowia i wiek skarżącego oraz jego aktywność w poszukiwaniu pracy. Wskazał również, że o przyczynach przerw w okresie ubezpieczenia skarżącego zaświadczyć miał dowód z oświadczenia skarżącego, o przeprowadzenie którego bezskutecznie wnioskował pełnomocnik skarżącego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy złożonym od decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2007 r. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do zarzutów skargi wyjaśniono, że jeśli skarżący był w posiadaniu dowodów wskazujących, iż mimo czynionych starań nie mógł w okresie przerw w zatrudnieniu podejmować pracy, to mógł je przedstawić w toku prowadzonego postępowania. Organ podniósł, że w toku postępowania skarżący nie wskazał żadnych okoliczności, które mogłyby stanowić nieprzezwyciężalną przeszkodę w znalezieniu zatrudnienia. Ponadto wyjaśnił, że organ rentowy ma obowiązek zebrać i ocenić cały materiał dowodowy, ale możliwości organu w tej kwestii są ograniczone do tych dowodów i faktów, które są znane organowi z urzędu, lub które wskaże strona. W niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego wnosił o przeprowadzenie dowodu z oświadczenia skarżącego, ale jednocześnie takiego oświadczenia nie przedłożył. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabycie świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach - na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu - należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00 - LEX nr 537884). W ocenie Sądu w niniejszej sprawie niespełnienie przez skarżącego warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym nie jest spowodowane szczególnymi okolicznościami w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Należy zauważyć, że skarżący w dacie powstania całkowitej niezdolności do pracy miał 52 lata oraz wypracowany okres ubezpieczenia wynoszący 20 lat, 4 miesiące i 14 dni. Jakkolwiek ustanie zatrudnienia skarżącego w 2005 r. spowodowane było stanem jego zdrowia, to jednak w okresie jego zatrudnienia występują liczne przerwy, które jak wynika z przeprowadzonych przez organ ustaleń nie były spowodowane szczególnymi okolicznościami. Sąd podziela w tej sytuacji stanowisko organu, że powoływanie się na trudności w znalezieniu pracy spowodowane bezrobociem, nie jest wystarczającym argumentem uzasadniającym przerwy w zatrudnieniu skarżącego. Wprawdzie przepis art. 83 § 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, to zgodnie z utrwalonym poglądem w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, przyczyny dla których osoba, od której wnioskodawca wywodzi swoje uprawnienia, nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych (wyjątkowych). Nie są takimi okolicznościami ani brak ofert pracy dla bezrobotnych w danej miejscowości, czy też dłuższe przerwy w zatrudnieniu bez jednoczesnego wykazania przyczyn ustania zatrudnienia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 marca 2006 r. sygn. akt I OSK 1328/05, LEX nr 198205). Nie można przyjąć, że sama rejestracja w urzędzie pracy w charakterze osoby bezrobotnej może stanowić w każdym przypadku okoliczność szczególną, albowiem w takiej sytuacji świadczenia w drodze wyjątku stałyby się świadczeniami powszechnymi, co byłoby sprzeczne z charakterem i celem funkcjonowania art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podkreślenia wymaga, iż samo powoływanie się na fakt bycia osobą bezrobotną, nawet potwierdzone przez właściwy urząd pracy, nie odzwierciedla rzeczywistej aktywności osoby w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców pozwalają na uznanie okresu bezowocnych poszukiwań pracy jako okresu przerwy w zatrudnieniu spowodowanej szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od woli. W niniejszej sprawie skarżący nie przedstawił takich dowodów. Ponadto należy zauważyć, że okres pozostawania skarżącego bez pracy w latach 1973 -1976 wystąpił w czasie, gdy bezrobocie nie było w Polsce społecznym problemem i nie istniały obiektywne przeszkody w znalezieniu zatrudnienia. Odnosząc się do zarzutu skargi, iż w toku prowadzonego postępowania organ nie dopuścił dowodu z oświadczenia skarżącego należy stwierdzić, iż nie jest on zasadny. Zdaniem pełnomocnika skarżącego przeprowadzenie tego dowodu miało wskazać przyczyny przerw występujących w okresie zatrudnienia skarżącego. Organ nie pozbawił skarżącego możliwości wypowiedzenia się w tej sprawie i złożenia wszelkich oświadczeń wskazujących na spełnienie warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Skarżący mógł złożyć oświadczenia w tym zakresie we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, jak w ciągu całego postępowania do czasu wydania zaskarżonej decyzji. Reasumując, Sąd stwierdza, że w niniejszej sprawie nie wykazano szczególnych okoliczności usprawiedliwiających występujące w okresie zatrudnienia skarżącego przerwy, a co za tym idzie nie wykazano, iż niespełnienie przez skarżącego wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym zostało spowodowane szczególnymi okolicznościami. Sama bardzo trudna sytuacja materialna i rodzinna skarżącego nie jest wystarczającą przesłanką do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie jest, bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji.