II FZ 629/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Edyta Anyżewska po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2007 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 28 czerwca 2007 r. sygn. akt I SA/Kr 166/07 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowej z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych za czerwiec, lipiec, wrzesień, październik, listopad i grudzień 2001 r. postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 28 czerwca 2007 r., sygn. akt I SA/Kr 166/07, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek M. J. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach orzeczenia Sąd wyjaśnił, że z wniosku strony wynika, iż nie jest ona w stanie partycypować w kosztach sądowych, ponieważ posiada znaczne wydatki związane m.in. z chorobą dziecka oraz spłatą zobowiązań kredytowych. Zdaniem Sądu wojewódzkiego w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych - określone w art. 246 § 1 (pkt 2) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a. - ponieważ jest ona w stanie ponieść koszty postępowania, w szczególności opłacić wpis od skargi. Podkreślono w tym kontekście, wspierając się przykładami z orzecznictwa, iż ponoszenie kosztów sądowych przez stronę jest zasadą, gdyż koszty te - a wśród nich wpis - są rodzajem daniny publicznej. Zasadą wynikającą z art. 84 Konstytucji jest powszechność i równość ponoszenia danin publicznych. Zwolnienie strony od ich ponoszenia oznacza przerzucenie ciężaru ich finansowania na budżet państwa, a w efekcie na współobywateli, stąd powinno stanowić wyjątek. Skarżąca może w ocenie Sądu ponieść koszty w postaci uiszczenia wpisu od skargi, na co wskazuje fakt uzyskiwania stałych dochodów w postaci wynagrodzenia za pracę oraz aktywów w postaci współwłasności (wraz z małżonkiem) części papierów wartościowych, co sama stwierdziła we wniosku. Koszty sądowe w niniejszej sprawie, na które w przeważającej mierze składa się wpis, nie stanowią kwoty, której z posiadanego majątku skarżąca nie byłaby w stanie ponieść. Zaznaczono przy tym, iż część wydatków, które wskazała strona nie sposób uznać za wydatki konieczne do utrzymania rodziny (np.: spłata kredytu, utrzymanie samochodu). Tym samym należy w ocenie Sądu uznać, iż wnioskodawczyni jest w stanie wygenerować odpowiednie sumy na pokrycie kosztów sądowych. Końcowo Sąd przypomniał, że małżonkowie mają wobec siebie obowiązek pomocy także w zakresie prowadzenia postępowania sądowego. Z punktu widzenia prawa pomocy istotna jest nie tylko kwestia osiąganych dochodów, lecz także stan majątkowy. Stąd też posiadanie majątku w zasadzie wyłącza możliwość zwolnienia od kosztów, skoro istnieje możliwość jego obciążenia. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca zarzuciła naruszenie przez Sąd I instancji art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy istniały przesłanki do uwzględnienia przedmiotowego wniosku. Na tej podstawie zażądano uchylenia zaskarżonego postanowienia. W uzasadnieniu wniosku strona stwierdziła, że Sąd wojewódzki błędnie ocenił jej sytuację finansową, naruszając kwestionowanym orzeczeniem przysługujące jej prawa. Zdaniem skarżącej jej sytuacja materialna jest na tyle zła (co zostało wykazane), że uzasadnia wyjątkowe traktowanie w postaci zwolnienia od kosztów sądowych, w związku z czym jej wniosek powinien był zostać uwzględniony. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie zauważyć należy, że przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia przez skarżących kosztów związanych prowadzeniem przez nich postępowania sądowoadministracyjnego (por. art. 199 p.p.s.a.), które są dochodem Skarbu Państwa (por. art. 212 § 2 p.p.s.a.). Jest to zatem swoista forma dotowania strony przez Państwo, poprzez zapewnienie jej bezpłatnego udziału w procesie. W tym stanie rzeczy prawo pomocy należy traktować jako instytucję wyjątkową, której zastosowanie dopuszczalne jest tylko przy spełnieniu przez wnioskodawcę wymagań wskazanych w art. 246 § 1 lub 2 p.p.s.a. Tej dyrektywy stosowania przepisów regulujących instytucję prawa pomocy nie kwestionuje zresztą, jak wynika z treści zażalenia, sama strona. Uznaje ona jednakże, że jej sytuacja finansowa uzasadnia zastosowanie wobec niej odstępstwa od zasady ponoszenia przez strony kosztów procesu. W tym kontekście przypomnieć należy, że prawo pomocy ma umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej podmiotom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania i w ten sposób stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) - por. post. NSA z dnia 24 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 569/06 (niepubl.). W związku z tym, w procesie badania istnienia przesłanek z art. 246 (tu §1 pkt 2) p.p.s.a., Sąd powinien mieć na względzie przede wszystkim to, czy orzeczenie odmowne (odnośnie do wniosku strony) nie będzie pozostawało w sprzeczności z w/w zasadą. Wychodząc z tych założeń, odniesionych odpowiednio do stanu faktycznego niniejszej sprawy, Sąd odwoławczy doszedł do przekonania, że ryzyko zaistnienia tego typu sytuacji w niniejszej sprawie nie istnieje. Jak wynika z wniosku skarżącej, łączne miesięczne dochody jej rodziny wynoszą 5.436 zł brutto. Ponadto posiada ona łącznie z mężem papiery wartościowe o wartości 18.500 zł oraz nieruchomości (2 działki budowlane). Okoliczność, iż zasadniczą część dochodu i majątku rodziny stanowią aktywa małżonka skarżącej (w tym jego odrębny majątek) nie ma znaczenia, gdyż zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich nawet pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Stosownie zaś do mającego zastosowanie w niniejszym postępowaniu wpadkowym art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ocenie podlega więc nie tylko sytuacja materialna wnioskodawcy, ale również jego rodziny. Mając na uwadze wskazane wyżej oświadczenia majątkowe strony przypomnieć trzeba, że zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach - z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej jej możliwości finansowych (por. M. Knysiak-Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 85). Analiza tego rodzaju przeprowadzona w niniejszej sprawie nie pozwala na stwierdzenie, że środki, którymi strona dysponuje, nie pozwalają na ponoszenie opłat związanych z jej uczestnictwem w procesie. Jedynym bieżącym i zarazem pozwalającym na rozpatrzenie sprawy skarżącej kosztem procesu jest wymagana opłata sądowa od skargi w kwocie 500 zł. Zestawienie wysokości tego obciążenia finansowego z wartością posiadanych przez rodzinę skarżącej aktywów wskazuje, że wielokrotnie przewyższają one kwotę żądanego wpisu. Uiszczenie wymaganej opłaty nie powinno w tym stanie rzeczy spowodować uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżącej oraz jej rodziny i to - zważywszy na posiadane oszczędności - nawet przy uwzględnieniu wszystkich wskazywanych przez nią wydatków. W konkluzji zauważyć należy, że instytucja prawa pomocy adresowana jest wyłącznie do osób, dla których ponoszenie kosztów procesu wiązałoby się zachwianiem ich sytuacji materialnej i bytowej w taki sposób, iż nie byłyby one w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych, co z kolei mogłoby skutkować rezygnacją z sądowej drogi dochodzenia swoich praw, zapewnionej przez Konstytucję. Nie budzi wątpliwości Sądu odwoławczego stanowisko Sądu I instancji, iż skarżąca nie zalicza się do tej grupy osób. Końcowo odnotować też trzeba, że sytuacja materialna skarżącej była już przedmiotem oceny Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w analogicznym stanie faktycznym oddalił zażalenie na postanowienie Sądu wojewódzkiego oddalające wniosek strony o zwolnienie od kosztów sądowych w innej sprawie (por. post. z dnia 9 października 2007 r., sygn. akt II FZ 362/07, niepubl.). W związku z tym orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.