I GSK 23/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Sulimierski (spr.) Sędziowie NSA Janusz Zajda del. WSA Maria Jagielska Protokolant Beata Cisek po rozpoznaniu w dniu 28 października 2010 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej K.W., R.B. – P.W. "E." s.c. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. z dnia 10 lipca 2008 r. sygn. akt I SA/Sz 113/08 w sprawie ze skargi K.W., R.B. – P.W. "E." s.c. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w S. z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie określenia kwoty długu celnego oraz kwoty podatku od towarów i usług 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w S.; 2. zasądza od Dyrektora Izby Celnej w S. na rzecz K.W. i R.B. solidarnie kwotę 1000 (tysiąc) zł tytułem częściowego zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z dnia 10 lipca 2008 r., sygn. akt I SA/Sz 113/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. oddalił skargę K.W. i R.B. – s.c. Przedsiębiorstwa Wielobranżowego "E." na decyzję Dyrektora Izby Celnej w S. z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie określenia kwoty długu celnego oraz kwoty podatku od towarów i usług. Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy. W dniu 19 lutego 2002 r. przewoźnik K.W. i R.B. (dalej również jako skarżący) zgłosili do wspólnej procedury tranzytu, na podstawie zgłoszenia celnego T1 nr [...] towar w postaci koszulek z krótkimi rękawami przeznaczonego dla firmy G. Spółka z o.o. w Warszawie. Głównym zobowiązanym była firma P. z Hamburga. Towar wprowadzono na polski obszar celny przez przejście graniczne w Kołbaskowie z wpisaniem do ewidencji [...] tego samego dnia. Naczelnik Urzędu Celnego w S. w decyzji z dnia [...] marca 2007 r. stwierdził, że przedmiotowy towar nie został dostarczony do urzędu celnego przeznaczenia, a przedstawione przez skarżących oraz P. dokumenty celne zostały sfałszowane. To oznacza, ze towar został usunięty spod dozoru celnego i że w dniu 27 lutego z mocy prawa powstał dług celny na podstawie art. 211 § 1 i 2 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. – Kodeks celny (tj. Dz. U. z 2001 r. Nr 75, poz. 802 ze zm.) zaś dłużnikami są: na podstawie art. 211 § 3 pkt 4 Kodeksu celnego - główny zobowiązany z tytułu niewykonania obowiązków wynikających ze stosowania procedury celnej, którą towar został objęty, oraz na podstawie art. 211 § 3 pkt 1 Kodeksu celnego – przewoźnik, z powodu nieusunięcia (niedostarczenia) towaru spod dozoru celnego. Organ I instancji powołał się na art. 2 § 2 Kodeksu celnego oraz na przepisy Załącznika nr I do Konwencji o Wspólnej Procedurze Tranzytowej sporządzonej w Interlaken dnia 20 maja 1987 r. (Dz. U. Nr 46 z 1998 r., poz. 290), zmienionego przez Komisję Mieszaną decyzją nr 1/2000 z dnia 20 grudnia 2000 r., wskazując, że zgodnie z art. 115 Załącznika nr I do Konwencji poszerzony został krąg dłużników zobowiązanych do zapłaty długu celnego w razie niewykonania obowiązków procedury tranzytu i obejmuje również przewoźnika zobowiązanego do wykonania obowiązków wynikających z objęcia towarów wspólną procedurą tranzytową z mocy art. 4 ust. 2. Tym samym regulacja prawna zawarta w art. 211 Kodeksu celnego jest zgodna z przepisami powołanej Konwencji, co oznacza, że podstawę rozstrzygnięcia stanowi krajowy przepis prawa celnego. W wyniku rozpoznania odwołania Dyrektor Izby Celnej w S. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, w której podzielił w pełni ustalenia faktyczne dokonane przez ten organ jako zgodne z zebranym materiałem dowodowym, jak również ocenę prawną z tą tylko zmianą, że uznał, iż w stosunku do przewoźnika - "E." należało zastosować podstawę prawną odpowiedzialności za dług celny zgodnie z treścią art. 211 § 3 pkt 4 Kodeksu celnego, a więc za niewykonanie obowiązku dostarczenia towaru do urzędu odbiorczego. Uchybienie to w ocenie organu odwoławczego nie miało wpływu na treść rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. oddalając skargę uznał, że w sprawie ma zastosowanie norma kolizyjna zawarta w art. 2 ust. 2 Kodeksu celnego z 1997 r., zgodnie z którym wprowadzenie towaru na polski obszar celny lub jego wyprowadzenie z polskiego obszaru celnego powoduje z mocy prawa powstanie obowiązków i uprawnień przewidzianych w przepisach prawa celnego jeżeli przepisy prawa, w tym umowa międzynarodowa nie stanowią inaczej. Sąd I instancji wskazał, iż z treści powołanego przepisu wynika, że jeżeli umowa międzynarodowa nie stanowi inaczej, powstanie obowiązków i uprawnień związanych z wprowadzeniem towaru na polski obszar celny lub jego wyprowadzeniem z polskiego obszaru celnego podlega ocenie wg przepisów polskiego prawa celnego, a nie wg przepisów umowy międzynarodowej. Sąd pierwszej instancji podzielił w pełni stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w wyroku z dnia 6 kwietnia 2006 roku o sygn. akt I GSK 2395/05, zgodnie z którym w odniesieniu do odpowiedzialności przewoźnika za dług celny powstały z tytułu niewykonania obowiązków wynikających z objęcia towarów wspólną procedurą tranzytową należy odnieść się do art. 114 i art. 115 Załącznika nr I do Konwencji o Wspólnej Procedurze Tranzytowej w brzmieniu uchwalonym przez Komisję Mieszaną w drodze decyzji nr 1/2000 z dnia 20 grudnia 2000 r., przyjętej bez zastrzeżeń przez przedstawiciela Polski, a także przyjętej przez Radę Ministrów na posiedzeniu w dniu 7 sierpnia 2001 r. i uznaniu, że decyzja ta weszła w życie w stosunku do Rzeczypospolitej Polskiej w dniu określonym w tej decyzji. Sąd I instancji stwierdził, że zasadnie przyjęto w zaskarżonej decyzji za podstawę rozstrzygnięcia sprawy art. 211 obowiązującego w chwili zdarzenia Kodeksu celnego z 1997 r., albowiem z przepisu tego wynika, że w wypadku usunięcia spod dozoru celnego towaru podlegającego należnościom celnym przywozowym powstaje dług celny, zaś dłużnikami są m.in. osoby zobowiązane do wykonania obowiązków wynikających (...) ze stosowania procedury celnej, którą towar został objęty (§ 3 pkt 4). Powyższa regulacja odpowiada regulacji w zmienionych przepisach Konwencji o Wspólnej Procedurze Tranzytowej. Zgodnie bowiem z art. 114 ust. 1 lit. b Załącznika nr 1 tej Konwencji dług celny powstaje także w wypadku niewykonania obowiązku wynikającego ze stosowania wspólnej procedury tranzytowej, natomiast zgodnie z art. 115 ust. 2 w wypadku określonym w art. 114 ust. 1 lit. b dłużnikiem jest osoba zobowiązana do wykonania obowiązków wynikających z objęcia towarów wspólną procedurą tranzytową lub przestrzegania warunków wymaganych do objęcia towarów tą procedurą. W § 3 postanowiono, że jeżeli kilka osób odpowiada za zapłatę tego samego długu, odpowiadają one za ten dług solidarnie. Ocena porównawcza obu tych regulacji, szczegółowo przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazywała w ocenie Sądu I instancji, że są one zbieżne, co zgodnie z powołaną normą kolizyjną uzasadniało zastosowanie przepisów Kodeksu celnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż w sprawie niniejszej towar został usunięty spod dozoru celnego, gdyż nie został przedstawiony w urzędzie celnym przeznaczenia. W ten sposób doszło do naruszenia obowiązku przedstawienia towaru w urzędzie celnym przeznaczenia nie tylko przez głównego zobowiązanego, ale także przez przewoźnika, który był zobowiązany w ramach wspólnej procedury tranzytowej przedstawić towar w tymże urzędzie celnym (art. 11 ust. 2 Załącznika nr I do Konwencji Wspólnej Procedurze Tranzytowej). Skutkiem niewykonania tego obowiązku było powstanie długu celnego (art. 211 § 1 Kodeksu celnego w zw. z art. 34 ust. 1 Załącznika nr I do Konwencji o Wspólnej Procedurze Tranzytowej), za który odpowiedzialność ponoszą nie tylko główny zobowiązany ale także przewoźnik (art. 211 § 3 Kodeksu celnego) na zasadzie odpowiedzialności solidarnej (art. 221 Kodeksu celnego). Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. uznał za niezasadne zarzuty naruszenia prawa materialnego oraz Konstytucji RP wskazując jednocześnie, iż nie dopatrzył się po stronie organu naruszenia przepisów postępowania, gdyż sposób prowadzenia postępowania nie naruszał zasady zaufania do organów państwa wyrażonej w art. 121 Ordynacji podatkowej. Ponadto zdaniem Sądu I instancji podjęte zostały wszelkie niezbędne działania w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 122), a zebrany materiał dowodowy był wystarczający do jej rozstrzygnięcia (art. 187 § 1). Zdaniem Sądu I instancji w sprawie nie miało istotnego znaczenia czy i kto posłużył się sfałszowanymi pieczęciami. Istotne było, że towar nie został przedstawiony w urzędzie celnym przeznaczenia. Również jako bez znaczenia Sąd uznał ewentualną odpowiedzialność odbiorcy, Spółki G. (co do której organy podjęły bezskuteczną próbę nawiązania kontaktu), gdyż z uwagi na solidarny charakter odpowiedzialności wszystkich dłużników nie zniosłoby to odpowiedzialności skarżących. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyli K.W. i R.B., zaskarżając to orzeczenie w całości, wnosząc o jego uchylenie oraz zasądzenia kosztów postępowania. Zaskarżonemu wyrokowi wnoszący skargę kasacyjną zarzucili: 1) naruszenie prawa materialnego, a w szczególności: a) art. 211 § 3 pkt. 1 i 4, w zw. z art. 211 § 1 i 2 pkt 1i 4, art.. 212 § 1 pkt. 1 i 2 i § 2-4 Kodeksu celnego oraz art. 4 ust. 1 lit. a ust. 2, art. 11 ust. 1 i 2, art. 22, art. 23, art. 114 ust. 1 lit. a i b i art. 115 ust. 2 załącznika nr I do Konwencji o wspólnej procedurze tranzytowej sporządzonej w Interlaken dnia 20 maja 1987 roku (Dz. U. z dnia 11 kwietnia 1998 r.), w zw. z art. 2 § 2 Kodeksu celnego; b) art. 2, art. 7, art. 32, art. 84, art. 87ust.1, art. 88 ust. 3, art. 89 ust. 1 pkt 2 i art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w zw. z art. 2 § 2 Kodeksu celnego; przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w tym zwłaszcza przez przyjęcie, że doszło do naruszenia i niewykonania obowiązku przedstawienia towaru w Urzędzie Celnym przeznaczenia przez odbiorcę, który przejął przez przewoźnika dokumenty odprawy celnej dowiezionej przez przewoźnika do Urzędu celnego przesyłki, w celu przedstawienia Urzędowi Celnemu i zwrócił te dokumenty przewoźnikowi wraz z pieczęciami i wpisami Urzędu Celnego o zakończeniu procedury tranzytowej, po sprawdzeniu i zwolnieniu przesyłki przez celnika do rozładunku, jak również obciążenie przewoźnika za realizację takiego obowiązku i uiszczenie przez odbiorcę cła i innych należności celnych na zasadzie ryzyka; 2) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w tym art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolnościach (Dz. U. Nr 61 poz. 284 ze zm.), w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit a) i c) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153,poz 1270 ze zm. – dalej p.p.s.a.) i art. 1 § 1 i 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz 1269 ze zm. – dalej p.u.s.a.), w związku z art. 121 § 1, art. 122, art. 133, art. 187 § 1 i art. 197 1 Ordynacji podatkowej, w szczególności przez nie uchylenie zaskarżonej decyzji, pomimo zaniechania przez organy administracji celnej dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i nieprzeprowadzenia dowodu z badań i opinii biegłego na okoliczność czy rzeczywiście doszło do podrobienia pieczęci Urzędu Celnego, jak również niewyjaśnienie i nierozważnie, kto w danej sytuacji, tj. przewoźnik, czy odbiorca przesyłki miał przedstawić ją Urzędowi Celnemu przeznaczenia i może być odpowiedzialny za ewentualne jej nieprzedstawienie temu Urzędowi. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej kasatorzy wskazali m.in., że zgodnie z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP źródłami powszechnie obowiązującego prawa są zarówno ustawy jak i ratyfikowane umowy międzynarodowe. W przypadku umów międzynarodowych dotyczących praw i obowiązków obywateli, w tym również ciężarów i świadczeń publicznych, zgodnie z art. 88 ust. 3 i art. 89 ust. 1 Konstytucji są one ratyfikowane za uprzednią zgoda wyrażoną w ustawie i są ogłaszane w trybie wymaganym dla ustaw. Wejście zatem w życie umowy międzynarodowej jako obowiązującego prawa, jak i zmiany tej umowy wymaga ogłoszenia przewidzianego dla ustawy, co nie nastąpiło w stosunku do zmiany Konwencji o Wspólnej Procedurze Tranzytowej. Należy zatem w rozpoznawanej sprawie, w ocenie kasatorów, stosować jedynie ogłoszone przepisy tej konwencji. W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnik postępowania P. GmbH w Niemczech przyłączył się do skargi kasacyjnej K.W. i R.B. i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania według norm. Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje: Skarga kasacyjna podlega uwzględnieniu, jednakże z innych powodów, niż w niej wskazane. Podstawą skargi kasacyjnej może być, stosownie do art. 174 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego (art. 174pkt 1), a także naruszenie prawa procesowego (art. 174 pkt 2). Podnoszone przez kasatora w ramach jednej lub obu podstaw zarzuty naruszenia prawa wyznaczają obszar kognicji Sądu przy rozpatrywaniu skargi kasacyjnej. Ta ograniczona przez skargę kasacyjną kognicja Naczelnego Sądu Administracyjnego wynika wprost z treści art. 183 § 1 i § 2 p.p.s.a. i oznacza, że Sąd ten, rozpoznając sprawę, nie może wyjść poza nakreślone kasacją granice. Wyjątkiem od powyższej zasady jest obowiązek wzięcia pod rozwagę z urzędu okoliczności wymienionych w § 2 pkt 1 - 6, stanowiących przesłanki nieważności postępowania sądowego. W przedmiotowej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny dopatrzył się rażącego naruszenia procedury sądowoadministracyjnej przez pozbawienie strony możności obrony jej praw (art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.). Mające kontradyktoryjny charakter postępowanie sądowoadministracyjne toczy się z udziałem stron, którymi są skarżący oraz organ administracji, którego działanie ( lub bezczynność ) jest przedmiotem skargi (art. 32 p.p.s.a.). Poza wymienionymi podmiotami w postępowaniu sądowoadministracyjnym występuje również osoba, która brała udział w postępowaniu administracyjnym i nie wniosła skargi, jeżeli wynik postępowania sądowego dotyczy jej interesu prawnego. Osoba ta jest uczestnikiem postępowania sądowego na prawach strony (art. 33 § 1 p.p.s.a.). Należy podkreślić, że uczestnicy na prawach strony stają się nimi z mocy samego prawa z chwilą wszczęcia postępowania sądowego, co oznacza że nie muszą składać wniosku o dopuszczenie ich do postępowania (tak samo: J.Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, W-wa 2006, str. 98). Uczestnik postępowania zajmuje w procesie pozycję samodzielną i niezależną od którejkolwiek ze stron postępowania, co przejawia się w prawie opowiedzenia się po określonej stronie procesu i zgłaszania wniosków co do sposobu rozstrzygnięcia sprawy. W przedmiotowej sprawie prawa tego została pozbawiona firma P. GmbH z Niemiec. Jak wynika z przyjętego przez Sąd I instancji stanu faktycznego, adresatem zaskarżonej decyzji oraz decyzji utrzymanej nią w mocy, byli firma P. GmbH z Niemiec (dalej firma P.) jako główny zobowiązany oraz przewoźnik - Przedsiębiorstwo Wielobranżowe "E." Spółka cywilna K.W. i R.B., którzy wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. Jest niewątpliwe, że niemiecka firma P. jako biorąca udział w postępowaniu administracyjnym prowadzonym przez organy celne, w postępowaniu sądowym uruchomionym skargą K.W. i R.B., z mocy prawa uzyskała pozycję uczestnika postępowania na prawach strony. Fakt ten został odnotowany w zarządzeniu o zarejestrowaniu sprawy przewodniczącego wydziału WSA w S. z dnia 29 lutego 2008 r. jednak, na co wskazuje lektura akt sądowych, dalsze czynności procesowe dokonywały się z całkowitym pominięciem firmy P. Podmiot ten nie został zawiadomiony o wyznaczonej rozprawie i nie brał udziału w toczącym się postępowaniu przed WSA w S., a skutki wadliwości postępowania przed Sądem I instancji nie mogą zostać wyeliminowane przez przystąpienie firmy P. do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym i złożenie odpowiedzi na skargę kasacyjną. Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym pełnomocnik firmy P. potwierdził fakt niezawiadomienia o rozprawie głównego zobowiązanego zaskarżoną decyzją, potwierdził także niezawiniony brak udziału P. w postępowaniu sądowym przed Sądem I instancji. Wobec obowiązku prowadzenia postępowania sądowego z udziałem wszystkich stron tego postępowania, stwierdzenie braku możliwości realizowania swoich praw procesowych przez którąkolwiek ze stron, w tym także przez uczestnika postępowania na prawach strony, skutkuje koniecznością uchylenia zaskarżonego wyroku bez wdawania się w ocenę zasadności zarzutów skargi kasacyjnej. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 186 i art. 185 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na zasadzie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 207 § 2 p.p.s.a. Częściowy zwrot kosztów postępowania, dla strony wnoszącej skargę kasacyjną podyktowany jest faktem, iż uchylenie zaskarżonego orzeczenia nastąpiło w wyniku stwierdzenia istnienia przesłanki nieważności postępowania sądowego, której pełnomocnicy stron obecni na rozprawie powinni być świadomi.