II OSK 24/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Czapska- Górnikiewicz Sędziowie Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak Sędzia del. NSA Wiesław Morys (spr.) Protokolant Paweł Konicki po rozpoznaniu w dniu 05 stycznia 2010r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej T. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 8 października 2008 r. sygn. akt II SA/Sz 287/08 w sprawie ze skargi T. M. na decyzję Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia [...] lutego 2008 r. nr [...] w przedmiocie wymeldowania oddala skargę kasacyjną. Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę T. M. na decyzję Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia [...] lutego 2008 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Szczecina z dnia [...] stycznia 2008 r. o wymeldowaniu jej z lokalu mieszkalnego nr [...] przy ulicy [...] w Szczecinie, oraz orzekł o kosztach. Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym: Postępowanie administracyjne zostało wszczęte na wniosek A. Z. z dnia 17 października 2007 r. Wnioskodawczyni, będąca członkiem spółdzielni mieszkaniowej, do której należy opisane powyżej mieszkanie, podała w nim, że T. M., będąca jej córką nie mieszka tam co najmniej od 11 października 2007 r., kiedy to komornik sądowy wykonał prawomocny wyrok Sądu Rejonowego w Szczecinie nakazujący jej eksmisję. Okoliczności te potwierdziła podczas przesłuchania w charakterze strony w dniu złożenia wniosku, dodając, że nie wie gdzie córka mieszka, że zabrała część swoich rzeczy i podając adres jej miejsca pracy. Zawiadomiona na ten adres T. M. nie dokonała czynności wymeldowania, ani nie stawiła się na przesłuchanie, jak też w celu zapoznania się z materiałem sprawy. W tych okolicznościach organ pierwszej instancji, na mocy art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 ze zm.), orzekł o wymeldowaniu T. M. z pobytu stałego w lokalu przy ulicy [...] w Szczecinie. Na podstawie wskazanych powyżej dowodów organ ustalił, iż T. M. opuściła przedmiotowy lokal bez wymeldowania i rzeczywiście poza nim zaspokaja swe potrzeby mieszkaniowe. Przeto zostały spełniane przesłanki cytowanego powyżej przepisu, stąd dalsze jej zameldowanie tamże byłoby utrzymywaniem fikcji meldunkowej. W odwołaniu T. M. domagała się przede wszystkim uchylenia tej decyzji, a nadto zawieszenia postępowania do czasu zakończenia postępowania, jak to określiła, w przedmiocie wydania tytułu wykonawczego oraz sposobu realizacji wyroku eksmisyjnego. Poza tym podniosła, że wbrew twierdzeniom organu nie ma zaspokojonych potrzeb mieszkaniowych, bo została wyprowadzona "donikąd", przebywa na strychu czy podobnych miejscach. Nadto, że wymiana zamków uniemożliwiła jej powrót do lokalu matki, gdzie nadal ma część swoich rzeczy. Wskazała wreszcie, że podane w uzasadnieniu zakwestionowanej decyzji wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego zostały błędnie oznaczone, a jego orzecznictwo nie aprobowało jako powodu wymeldowania przymusowego opuszczenia lokalu. Utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji Wojewoda Zachodniopomorski w uzasadnieniu swej decyzji z dnia [...] lutego 2008 r. ustalił, iż odwołująca się nie przebywa w przedmiotowym lokalu z zamiarem stałego pobytu i nie koncentruje w nim swoich spraw życiowych, co sama potwierdziła. Bezspornie też eksmisja wobec niej została orzeczona prawomocnym wyrokiem i wykonana przez właściwy (uprawniony) organ. Toteż niepodobna jej w tym postępowaniu kwestionować. Powołując się na stanowisko judykatury organ ten wskazał, iż za równoznaczne z dobrowolnym opuszczeniem lokalu uznawane jest wykonanie przez uprawniony organ prawomocnego tytułu eksmisyjnego. A skoro bezsprzecznie odwołująca się nie dokonała czynności wymeldowania, nabrał przekonania, iż zasadnie orzeczono o tym w osnowie wspomnianej wyżej decyzji. Na koniec organ drugiej instancji zważył, iż zameldowanie ma na celu wyłącznie rejestrację faktycznego przebywania w danym lokalu z zamiarem stałego pobytu, toteż odmienne rozstrzygnięcie doprowadziłoby do fikcji w tym zakresie. Dlatego odwołania nie uwzględnił, opierając swe rozstrzygnięcie m.in. o przepis art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie T. M., domagając się uchylenia obu zapadłych w sprawie decyzji, zarzucała im przede wszystkim naruszenie przepisów postępowania poprzez dokonanie błędnych ustaleń faktycznych oraz wydanie decyzji z naruszeniem prawa materialnego. Dowodziła bowiem, że spornego mieszkania nie opuściła dobrowolnie, lecz została z niego przez komornika usunięta i to bez zapewnienia lokalu tymczasowego. Uwypukliła też nieuprawnione działania w sprawie podejmowane przez pracowników Urzędu Miasta Szczecin. Odpowiadając na skargę organ odwoławczy postulował jej oddalenie, akcentując dotychczasową argumentację. W uzasadnieniu zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie przytoczył brzmienie art.15 ust.2 cytowanej wyżej ustawy, wskazując, że do wymeldowania osoby zameldowanej na pobyt stały dochodzi wówczas, gdy osoba ta opuściwszy lokal nie dokonała obowiązku wymeldowania się. Pojęcie opuszczenia lokalu w rozumieniu tego przepisu wyjaśniło orzecznictwo (które Sąd zacytował), stanowiąc, że przesłanka ta jest spełniona wtedy, gdy opuszczenie ma charakter trwały i jest dobrowolne. Przy czym równoznaczna z opuszczeniem lokalu jest nie tylko dobrowolna zmiana miejsca pobytu, ale też usunięcie z lokalu i niedopuszczenie do niego, jeżeli zainteresowana osoba nie skorzystała we właściwym czasie z przysługujących jej środków prawnych pozwalających na powrót do mieszkania. Ten pogląd również Sąd poparł przytoczonymi w uzasadnieniu wyroku orzeczeniami sądów administracyjnych. Jego zdaniem zebrany materiał dowodowy był wystarczający i został przez organy prawidłowo oceniony. A wynika zeń, że T. M. opuściła lokal na trwałe, bo nie wykazywała żadnych okoliczności dowodzących zamiaru powrotu do niego. W ocenie Sądu pierwszej instancji niepodobna też uznać, że wykonanie prawomocnego wyroku eksmisyjnego oznacza niedobrowolne opuszczenie mieszkania. Wyrok taki wiąże wszak wszystkie osoby, sądy i organy, a to po myśli art. 365 § 1 kodeksu postępowania cywilnego. Skoro zatem skarżąca w przedmiotowym lokalu nie przebywa i nie spełniła obowiązku wymeldowania się, zasadnie doszło do wydania zaskarżonych w sprawie decyzji. Dlatego zarzuty skargi uznał Sąd za chybione. Jako podstawę prawną orzeczenia przytoczył przepis art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej zwanej Ppsa, oraz przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w przedmiocie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). W skardze kasacyjnej skierowanej przeciwko rozstrzygnięciu o oddaleniu skargi, T. M., wskazując na podstawę naruszenia prawa materialnego (art.174 pkt 1 Ppsa), a to art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że znajduje on zastosowanie do osoby, która opuszcza miejsce stałego pobytu na skutek zastosowania wobec niej przymusu, domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w punkcie I i rozpoznania skargi, ewentualnie jego uchylenia i przekazania sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania. Nadto wniosła o zasądzenie kosztów postępowania, ewentualnie o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu ustanowionemu radcy prawnemu. W jej motywach zwalczała trafność przyjęcia przez Sąd przesłanki dobrowolnego opuszczenia lokalu. Nie jest ona bowiem spełniona wówczas, gdy dochodzi do tego w wyniku przymusu (np. poprzez wymianę zamków w drzwiach), jak też aresztowania. W konsekwencji czego zaskarżony wyrok nadaje się do podważenia z powodu naruszenia przywołanego wyżej przepisu. W opinii skargi kasacyjnej przymusowe opuszczenie lokalu nie stwarza uprawnienia do administracyjnego wymeldowania, zwłaszcza w sytuacji, w której skarżąca poszukiwała ochrony, o czym świadczy dotychczasowy tok postępowania. Jedyny wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2005 r., sygn. akt II OSK 65/05, uznający za podstawę wymeldowania opuszczenie lokalu w wyniku wykonania wyroku eksmisyjnego, w ocenie autora skargi kasacyjnej jest odosobniony. Dlatego zaskarżony wyrok winien ulec wzruszeniu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga kasacyjna pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw. Rozpoznając skargę kasacyjną - po myśli art. 183 Ppsa - Naczelny Sąd Administracyjny czyni to w granicach zakreślonych przez ramy tego środka odwoławczego, biorąc pod rozwagę z urzędu wyłącznie przyczyny nieważności postępowania. Skarga kasacyjna została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Przy braku przesłanek nieważności postępowania ten tylko zarzut podlegał analizie w sprawie. Za błędną wykładnię w rozumieniu przepisu art. 174 pkt 1 Ppsa uważane jest niewłaściwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu zastosowanego w sprawie, inaczej mówiąc jego błędne zinterpretowanie na tle ustalonego stanu faktycznego. Rzecz jasna w takim wypadku należy założyć, że kwestionowany przepis został w sprawie poprawnie zastosowany, a zatem do trafnie ustalonego stanu faktycznego przyporządkowano właściwy przepis prawa materialnego. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji jako podstawę rozstrzygnięcia przyjął właściwy przepis. Nadto w świetle niewadliwie ustalonego stanu faktycznego poprawnie go zinterpretował i odniósł do tego stanu. Jak słusznie podniesiono w sprawie zagadnienie zameldowania należy do materii rejestracyjnej, toteż kwestie uprawnień do zamieszkiwania, tytułu do lokalu, czy innych zagadnień natury cywilistycznej, pozostają poza kręgiem zainteresowania organów i sądów orzekających w tych sprawach. Zatem materia (niewątpliwej) utraty tytułu do zamieszkiwania w spornym lokalu, a tym bardziej trybu jego wydania i wykonania, nie mogła być badana w niniejszej sprawie. Bowiem w świetle brzmienia art. 15 ust. 2 cytowanej wyżej ustawy zobowiązującego organ meldunkowy do wymeldowania osoby, która opuściła miejsce pobytu stałego i nie dopełniła obowiązku wymeldowania się, istotne jest tylko to, czy T. M. opuściła ów lokal i czy wymeldowała się z pobytu stałego tamże w rozumieniu tego przepisu. Druga ze wskazanych okoliczności nie jest podważana w sprawie, przeto można ją obecnie pominąć. Przesłanka opuszczenia lokalu jest jednolicie uznawana za spełnioną wówczas, gdy dochodzi do trwałego i dobrowolnego opuszczenia lokalu. Trwałego, czyli noszącego cechy faktycznego skoncentrowania i zamiaru zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych w innym miejscu, poza spornym lokalem, oraz dobrowolnego, czyli dokonanego na skutek podjęcia swobodnej i nieprzymuszonej decyzji. Zasadnie Sąd pierwszej instancji uznał, iż zostały one spełnione w sprawie. W istocie T. M. nie wykazała w żaden sposób, aby czyniła jakiekolwiek próby powrotu do spornego mieszkania. Zresztą byłoby to trudne zważywszy na powód i sposób orzeczenia eksmisji oraz jej wykonania. Chodzi wszak o wykorzystanie środków mających oparcie prawne. W tym kontekście zarzuty, że matka zmieniła zamki i utrudnia jej powrót do mieszkania muszą zostać uznane za wynik nieporozumienia. Skarżąca przyznała, że mieszka w innym (innych) miejscu, stąd poprawnie skonstatował Sąd, że tam koncentrują się jej sprawy życiowe. Nie zmienia tej konkluzji sposób, w jaki doszło do opuszczenia lokalu, bo dla wykazania przesłanki trwałego opuszczenia nie ma to znaczenia. Jednakowoż godzi się podkreślić, a także podnieść jako argument przeciwko wywodom skargi kasacyjnej, fakt, że do usunięcia jej z lokalu objętego postępowaniem doszło w wykonaniu prawomocnego wyroku sądu i przez właściwy, uprawniony do tego organ - komornika sądowego. Uwypuklona powyżej dobrowolność opuszczenia lokalu nie doznaje jakiegokolwiek uszczerbku z tego powodu. Niepodobna bowiem uznać, że wykonanie w drodze egzekucji wyroku eksmisyjnego wyłącza dobrowolność opuszczenia lokalu w rozumieniu omawianego przepisu. Rzecz jasna jest w tych działaniach element przymusu, wszak przymusu dozwolonego prawem i stosowanego wyłącznie w sytuacji, w której dłużnik nie wykonuje samodzielnie nałożonego nań tytułem wykonawczym obowiązku. Chybiona jest argumentacja skargi kasacyjnej upatrująca w tych czynnościach przymusu skutkującego wykluczeniem tej przesłanki. W cytowanych orzeczeniach sądów administracyjnych przymus tego rodzaju występuje jako niedozwolony prawem przymus fizyczny lub psychiczny, albo też osadzenie w areszcie czy zakładzie karnym czy innym miejscu odbywania kary lub podobnego środka. Nie przystają one do stanu faktycznego niniejszej sprawy. Wskazane w końcowym fragmencie motywów skargi kasacyjnej orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2005 r., sygn. akt II OSK 65/05, nie jest odosobnione. Wręcz przeciwnie, utrwalona jest linia orzecznicza, wedle której zarówno dobrowolne, jak i w drodze egzekucji, czyli wykonania wyroku eksmisyjnego, opuszczenie lokalu mieszkalnego, uzasadnia wydanie decyzji o wymeldowaniu, o ile spełniony będzie dalszy wymóg z art. 15 ust. 2 przywołanej wyżej ustawy. Zdarzenie to jest bowiem równoznaczne z opuszczeniem lokalu w jego rozumieniu (tak przykładowo Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OSK 459/07 (LEX nr 505269). Brak woli nakazanego prawomocnym i wykonalnym wyrokiem opuszczenia lokalu przez dłużnika, mimo prawnego obowiązku, zostaje bowiem zastąpiony czynnościami właściwych organów. Mając powyższe okoliczności na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 Ppsa, orzekł jak w sentencji niniejszego wyroku. Godzi się na koniec wyjaśnić, że koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu są przyznawane przez wojewódzkie sądy administracyjne na wniosek spełniający określone wymogi prawne i wypłacane przez Skarb Państwa. Przepisy uprawniające Naczelny Sąd Administracyjny do orzekania w materii kosztów (art. 203 i art. 204 Ppsa) dotyczą wyłącznie kosztów postępowania między stronami, które nie obejmują kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielanej przez pełnomocników ustanowionych z urzędu. Stanowisko w tym zakresie jest już utrwalone w orzecznictwie tego Sądu.