II OZ 123/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz po rozpoznaniu w dniu 1 marca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] z siedzibą w O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 18 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 1011/07 o odmowie przyznania Stowarzyszeniu [...] z siedzibą w O. prawa pomocy w sprawie ze skargi E.M. i R.M. na postanowienie Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w O. z dnia [...] września 2007 r., nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania w sprawie budowy budynku mieszkalnego jednorodzinnego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 18 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 1011/07, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w sprawie ze skargi E.M. i R.M. na postanowienie Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w O. z dnia [...] września 2007 r., odmówił Stowarzyszeniu [...] z siedzibą w O. prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazano na przepis art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. i podniesiono, że głównym argumentem Stowarzyszenia uzasadniającym wniosek jest to, że nie posiada ono żadnego majątku i nie otrzymuje zapisów, spadków, darowizn. Nie można jednak uznać tego, w ocenie Sądu I instancji, za równoznaczne z wykazaniem, że strona nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania, co jest przesłanką umożliwiającą przyznanie Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie częściowym. Nadto Sąd wyjaśnił, że pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom, które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków. Zdaniem Sądu Stowarzyszenie prowadząc statutową działalność winno liczyć się z możliwością ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach, w których uzna swój udział za celowy i mieć przygotowane na ten cel odpowiednie środki finansowe. Wskazano także, że Stowarzyszenie ubiegając się o przyznanie prawa pomocy nie przedstawiło, jakie działania podjęło w celu pozyskania majątku niezbędnego do realizacji swych zadań statutowych i jakie były wymierne efekty tych działań. Co więcej, zdaniem Sądu, Stowarzyszenie nie podjęło w ogóle inicjatywy dla pozyskania środków finansowych. Skoro zatem Stowarzyszenie nie korzysta z możliwości pozyskania środków na pokrycie kosztów sądowych, to – zdaniem Sądu – nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Odnosząc się zaś do wniosku Stowarzyszenia o ustanowienie doradcy podatkowego Sąd wskazał, że doradca podatkowy jest uprawniony do występowania w charakterze pełnomocnika w postępowaniu w zakresie sądowej kontroli decyzji, postanowień i innych aktów administracyjnych w sprawach obowiązków podatkowych i celnych oraz w sprawach egzekucji administracyjnej związanej z tymi obowiązkami art. 41 ust. 2 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 5 lipca 1996 r. o doradztwie podatkowym. Wobec powyższego, wniosek Stowarzyszenia w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego nie mógł zostać uwzględniony. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło Stowarzyszenie [...] z siedzibą w O. Jednocześnie wniesiono o zawieszenie postępowania i skierowanie pytania do Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. w celu uzyskania jednoznacznego stanowiska Trybunału co do ugruntowanej obecnie interpretacji ww. przepisu, czy jest ona zgodna z Konstytucją RP i EKPC poprzez to, że artykuł ten zostawia zbytnią swobodę i uznaniowość sądom administracyjnym, przez co łamana jest konstytucyjna zasada prawa do sądu oraz zasady elementarnej sprawiedliwości społecznej. W uzasadnieniu wskazano, że zaskarżone postanowienie uniemożliwia Stowarzyszeniu aktywną obronę obywateli. Zdaniem Stowarzyszenia twierdzenie Sądu, że ustawodawca poprzez przepis art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. pozostawił Sądowi swobodne uznanie w sprawie przyznania prawa pomocy, jest niezgodne z Konstytucją RP oraz EKPC. Wskazano także, że w demokratycznym państwie prawa nie może dochodzić do sytuacji, w której organizacja społeczna znajdując się w identycznych okolicznościach faktycznych i prawnych raz zasługuje na przyznanie jej prawa pomocy, a innym razem nie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na jakiekolwiek koszty postępowania. Zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.), Zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie przyjmuje się, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie posiada ich, chociaż podjęto wszelkie niezbędne działania zmierzające do ich pozyskania (porównaj: J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2010, wyd. LexisNexis, str. 568, jak też postanowienia NSA z dnia 23 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 20/09 czy z dnia 26 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 28/09). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a Sąd I instancji wnikliwie przeanalizował sytuację majątkową Stowarzyszenia wyciągając prawidłowe wnioski. § 32 Statutu Stowarzyszenia (k. 191) przewiduje, że jego majątek i fundusze powstają ze: składek członkowskich, spadków, darowizn, dotacji, ofiarności publicznej i działalności gospodarczej. Zatem nawet jeśli Stowarzyszenie aktualnie nie otrzymuje spadków, darowizn czy dotacji, to niewątpliwie winno posiadać określone środki pozyskiwane ze składek członkowskich. Natomiast, jak wynika z wniosku o przyznanie prawa pomocy, Stowarzyszenie zrezygnowało z pobierania składek członkowskich w formie pieniężnej na rzecz – jak wskazuje – składek w formie rzeczowej (papier do drukarki, znaczki, koperty). W związku z powyższym rację ma Sąd I instancji, że w ten sposób Stowarzyszenie samo pozbawiło się możliwości zgromadzenia środków na cele związane z uczestnictwem w postępowaniach sądowych. Zwrócić bowiem należy uwagę, co słusznie zaakcentował Sąd I instancji, że obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania, jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Bowiem nawet jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej. Przerzucenie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność Stowarzyszenia zostaje finansowana ze środków publicznych, co przeczy zasadzie, iż stowarzyszenia prowadzą działalność na bazie własnego majątku (porównaj: postanowienie NSA z dnia 9.06.2006 r., sygn. akt II OZ 317/06, postanowienie NSA z dnia 31.03.2008 r., sygn. akt II OZ 263/08, postanowienie z dn. 17.06.2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Co do zasady może się zdarzyć sytuacja, w której stowarzyszenie o niewielkiej liczbie członków może mieć faktyczne trudności w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone, jednakże musi liczyć się z taką sytuacją i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku, np. poprzez zwiększenie liczby członków. Skoro taka sytuacja w niniejszej sprawie nie miała miejsca, to tym samym przyjąć należy, że strona nie wykazała spełnienia przesłanki z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a., tj. nie wykazała, że nie posiada żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Nadto zasadnie wskazał Sad I instancji, że w tego typu postępowaniu, z uwagi na jego specyfikę, nie można przyznać stronie w ramach prawa pomocy doradcy podatkowego, albowiem nie posiada on uprawnień do reprezentowania strony poza postępowaniami wskazanymi w art. 41 ust. 2 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 5 lipca 1996 r. o doradztwie podatkowym (tj. Dz. U. z 2011 r. Nr 41, poz. 213 ze zm.). Nadto celem wyjaśnienia podnieść należy, że Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszeniach, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. Wynika z tego, że pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków (porównaj: postanowienie NSA z dn. 20.12.2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06). Odnosząc się zaś do wniosku Stowarzyszenia o zwrócenie się z zapytaniem do Trybunału Konstytucyjnego, podnieść należy, iż sąd może przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z ustawą zasadniczą, jeżeli pojawiają się wątpliwości co do zgodności aktu niższego rzędu z Konstytucją, jeżeli od odpowiedzi na to pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. W niniejszej sprawie taka wątpliwość nie występuje, zatem brak jest podstaw do wystąpienia przez Naczelny Sąd Administracyjny do Trybunału Konstytucyjnego. Z powyższych względów, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.