II OSK 115/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Bożena Walentynowicz (spr.) Sędziowie sędzia NSA Jerzy Bujko sędzia del. WSA Leszek Kamiński Protokolant Anna Połoczańska po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. H. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 4 września 2008 r. sygn. akt IV SA/Gl 530/08 w sprawie ze skargi W. H. na decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Katowicach z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...] w przedmiocie choroby zawodowej uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 4 września 2008 r., sygn. akt IV SA/Gl 530/08, oddalił skargę W. H. na decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Katowicach z dnia [...] czerwca 2007 r. w przedmiocie choroby zawodowej. W uzasadnieniu stanowiska Sąd ten przedstawił następujące okoliczności faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2006 r. w sprawie sygn. akt III SA/GI 1217/04 uchylił decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Katowicach z dnia [...] października 2004 r. utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] sierpnia 2004 r. o odmowie stwierdzenia u W. H. choroby zawodowej w postaci następstw zatrucia substancjami chemicznymi - wymienionej w pozycji [...], [...] wykazu chorób zawodowych, stanowiącego załącznik rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach (Dz.U. Nr 132, poz. 1115). W uzasadnieniu Sąd wskazał, że w postępowaniu administracyjnym nie zgromadzono całego materiału dowodowego i wobec tego nie została ustalona data wszczęcia postępowania w sprawie. Karta wypisowa Instytutu Medycyny Pracy w Sosnowcu z dnia [...] lipca 2004 r. zawiera zapis, iż wcześniej toczyło się postępowanie w sprawie stwierdzenia u skarżącej choroby zawodowej górnych dróg oddechowych, zakończone decyzją Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Rudzie Śląskiej z dnia [...] kwietnia 2002 r. Natomiast do akt dołączono zaświadczenie KWK "[...]" z dnia 19 grudnia 2001 r. stwierdzające przebieg pracy zawodowej W. H. oraz wywiad środowiskowy z dnia 30 stycznia 2002 r. dotyczący warunków jej pracy. Sąd uznał, że dokumenty te nie zawierają wskazania, jakiego postępowania dotyczą, w związku z tym nie mógł stwierdzić, czy postępowanie w niniejszej sprawie powinno być prowadzone na podstawie przepisów rozporządzenia z 1983 r., czy też na podstawie przepisów rozporządzenia z 2002 r. Ponadto Sąd nie mógł ustalić, jakie schorzenie skarżącej powinno być przedmiotem postępowania. W następstwie powyższego wyroku, decyzją z dnia [...] sierpnia 2006 r. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Katowicach uchylił decyzję organu pierwszej instancji przekazując sprawę do ponownego rozpoznania. Decyzją z dnia [...] grudnia 2006 r. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Katowicach, na podstawie art. 104 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego i art. 5 pkt 4a ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (tekst jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 122, poz. 851 ze zm.) nie stwierdził u W. H. choroby zawodowej - zatrucia ostrego albo przewlekłego lub ich następstw wywołanych przez węglowodory alifatyczne lub alicykliczne występujące w benzynie lub benzynie łąkowej wymienione w poz. [...], [...] wykazu chorób zawodowych, stanowiącego załącznik do rozporządzenia z 2002 r. W uzasadnieniu organ administracji wskazał, że W. H. w okresie zatrudnienia w latach 1993-2001 w Kopalni Węgla Kamiennego "[...]", połączonej następnie z KWK "[...]" w Katowicach, na stanowiskach: wydawcy w magazynie paliw na powierzchni, magazyniera na powierzchni, pracowała w warunkach stwarzających ryzyko powstania choroby zawodowej. Jednakże w związku z brakiem rozpoznania, potwierdzonego orzeczeniami lekarskimi uprawnionych placówek służby zdrowia brak było podstaw do stwierdzenia u W. H. wyżej wymienionej choroby zawodowej. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Katowicach, decyzją z dnia [...] czerwca 2007 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, po rozpatrzeniu odwołania W. H., utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu podniósł, że dla stwierdzenia choroby zawodowej, niezbędne jest zakwalifikowanie przez lekarzy orzeczników występującego schorzenia jako choroby wymienionej w wykazie chorób zawodowych, stanowiącym załącznik do rozporządzenia z 2002 r. oraz wykazanie związku przyczynowego między warunkami pracy a rozpoznaną chorobą zawodową, tj. stwierdzenie, iż narażenie na czynnik szkodliwy, który wywołał rozpoznane schorzenie nastąpiło w czasie i miejscu pracy, w związku z wykonywaniem zawodu. Organ wskazał, iż W. H. pracowała w warunkach stwarzających potencjalne ryzyko powstania choroby zawodowej. Jednakże we wnioskach orzeczeń obu placówek diagnostycznych (I i II szczebla), nie rozpoznano u niej jakichkolwiek skutków narażenia na opary benzyny, ropy naftowej czy olejów mineralnych. Ponadto w piśmie z dnia [...] kwietnia 2007 r. lekarze specjaliści Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu - po przeprowadzeniu ponownej analizy dokumentacji lekarskiej - podkreślili, że podczas hospitalizacji W. H. w Instytucie Medycyny Pracy przeprowadzono badania diagnostyczne ukierunkowane na wszelkie możliwe skutki zdrowotne narażenia zawodowego na czynniki chemiczne (opary benzyny, ropy naftowej, oleje mineralne) i w wyniku badań nie stwierdzono takich skutków zdrowotnych, które można łączyć przyczynowo z warunkami pracy zawodowej. Organ odwoławczy wskazał, że ze zgromadzonej dokumentacji (skierowanie na badania w celu rozpoznania choroby zawodowej z dnia [...] lutego 2004 r., pismo kierownika Poradni Chorób Zawodowych Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w Sosnowcu z dnia 8 listopada 2006 r.) wynika, iż postępowanie w rozpoznawanej sprawie zostało wszczęte w czasie obowiązywania przepisów rozporządzenia z 2002 r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach na powyższą decyzję, W. H. podniosła, że rozpoznano u niej takie schorzenia jak: przewlekły nieżyt gardła oraz przewlekłe zapalenie błony śluzowej nosa i w jej ocenie stwarza to podejrzenie wystąpienia u niej choroby zawodowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 4 września 2008 r. oddalając powyższą skargę uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że co do treści wytycznych zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 11 kwietnia 2006 r. zważyć należało, że wynikał z nich obowiązek ustalenia przez organ administracji - na podstawie uzupełnionego materiału, czy postępowanie w sprawie zostało wszczęte po dacie wejścia w życie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 2002 r. W powyższym zakresie organ odwoławczy wskazał w zaskarżonej decyzji, że na podstawie zgromadzonej dokumentacji, zwłaszcza przy uwzględnieniu skierowania na badania w celu rozpoznania choroby zawodowej z dnia [...] lutego 2004 r. oraz pisma kierownika Poradni Chorób Zawodowych Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w Sosnowcu z dnia [...] listopada 2006 r. ustalił, że postępowanie w rozpoznawanej sprawie zostało wszczęte w czasie obowiązywania przepisów rozporządzenia z 2002 r. Sąd uznał, że organ odwoławczy w pełni wykonał wytyczne Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 11 kwietnia 2006 r. Okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia, które wymieniono wyżej przytaczając fragmenty wytycznych Sądu, zostały ustalone na podstawie prawidłowej oceny uzupełnionego materiału dowodowego. Sąd wskazał, że z uwagi na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 czerwca 2008 r. o sygn. akt P 23/07, wydanego po rozpoznaniu pytania prawnego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, przepisy wymienionego rozporządzenia tracą moc obowiązującą dopiero z upływem dwunastu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Przedmiotem postępowania organu administracji jest zatem ustalenie, czy są spełnione przesłanki takie jak: wystąpienie narażenia zawodowego oraz choroby wymienionej w wykazie chorób zawodowych i związku przyczynowo-skutkowego między chorobą a działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących w środowisku pracy. Organy administracji obu instancji - w oparciu o wyniki oceny narażenia zawodowego - przyjęły, że skarżąca podczas zatrudnienia w latach 1993-2001 w KWK "[...]" (obecnie KWK "[...]") w Katowicach pracowała w warunkach narażenia na wystąpienie zatrucia ostrego albo przewlekłego lub ich następstw wywołanych przez wyżej wymienione czynniki chemiczne. Jednakże - jak wskazał organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji - na podstawie orzeczeń obu placówek diagnostycznych (I i II szczebla), nie rozpoznano u skarżącej zatrucia ostrego albo przewlekłego lub ich następstw wywołanych przez czynniki wymienione w poz. [...] i [...] wykazu chorób zawodowych. Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu, w uzasadnieniu orzeczenia z dnia 28 lipca 2004 r. stwierdził, że biorąc pod uwagę całokształt obserwacji klinicznej, charakter narażenia zawodowego - brak jest podstaw do rozpoznania jakichkolwiek skutków narażenia na opary benzyny, ropy naftowej czy olejów mineralnych. Sąd podniósł, że na podstawie orzeczeń lekarskich obu placówek diagnostycznych, organ odwoławczy trafnie uznał, że w niniejszej sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej i w konsekwencji utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Sąd stwierdził zatem, że ustalenia stanowiące podstawę zaskarżonej decyzji, zostały dokonane w oparciu o wnikliwą analizę dowodów i przy uwzględnieniu całokształtu zebranego materiału dowodowego. Odnośnie zarzutu podniesionego przez skarżącą, że organ administracji nie ustalił, czy rozpoznane u niej schorzenia: przewlekły nieżyt gardła oraz przewlekłe zapalenie błony śluzowej nosa pozostają w związku przyczynowym z jej pracą zawodową, Sąd podkreślił, że schorzenia te nie stanowiły przedmiotu postępowania w rozpoznawanej sprawie. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku, opartą na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", złożyła W. H., reprezentowana przez radcę prawnego, wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 134 § 1 p.p.s.a. przez to, że Sąd I instancji, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, nie wyszedł poza ich granice, mimo iż w przedmiotowej sprawie powinien to uczynić aby w świetle całokształtu ocenić, czy zaskarżone rozstrzygnięcie organu w przedmiocie choroby zawodowej skarżącej w pełni zasługuje na ocenę prawidłowego a organy rozpatrujące sprawę nie dopuściły się naruszenia przepisów postępowania i nie naruszyły przepisów prawa materialnego a nie tylko do oceny że organy zastosowały przy rozstrzyganiu aktualnie obowiązujące rozporządzenia z 2002 r. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że w przedmiotowej sprawie Sąd winien jednak wyjść poza granice skargi i powołaną podstawę prawną. Zdaniem wnoszącej skargę kasacyjną Sąd całkowicie pominął przedstawioną przez skarżącą dokumentację lekarską z której wynika, że w jej organizmie są ślady po działaniu czynników chemicznych, chociażby w płucach a przyczyny schorzeń górnych dróg oddechowych nie da się w jednoznaczny sposób wytłumaczyć, że nie mają nic wspólnego ze środowiskiem w jakim skarżąca wykonywała pracę zawodową. Nie został poddany ocenie całościowy stan zdrowia skarżącej pod względem wpływu czynników chemicznych środowiska w którym wykonywała pracę zawodową i następstw wywołanych przez te czynniki chemiczne na jej obecny stan zdrowia pomimo przedstawienia dokumentacji lekarskiej. Sąd w uzasadnieniu przyznaje, że przedmiotem postępowania w rozpoznawanej sprawie nie było ustalenie czy rozpoznane u skarżącej schorzenia górnych dróg oddechowych pozostają w związku przyczynowym z jej pracą zawodową. Tym samym zdaniem skarżącej z tego powodu, że Sąd nie wyszedł poza granice skargi i powołaną podstawę prawną, mimo że w tej sprawie powinien to uczynić. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Przedmiotowa skarga kasacyjna podlega uwzględnieniu podnosząc słuszny zarzut naruszenia przez Sąd orzekający w pierwszej instancji art. 134 p.p.s.a. Przedmiotem oceny tegoż Sądu była decyzja Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Katowicach, który nie stwierdził u skarżącej W. H. choroby zawodowej w postaci zatrucia ostrego albo przewlekłego lub ich następstw wywołanych przez węglowodory alifatyczne lub alicykliczne występujące w benzynie, wymienione w poz. [...], [...] wykazu chorób zawodowych stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych (Dz.U. Nr 132, poz. 1115). Oddalając skargę W. H. Sąd wprawdzie stwierdził, iż zgodnie z art. 134 p.p.s.a. nie jest związany zarzutami skargi ani wnioskami jak i podstawą prawną - to jednak dokonując oceny prawnej ustaleń faktycznych organów Sąd podzielił stanowisko organów obu instancji, które na podstawie przeprowadzonych badań medycznych uprawnionych podmiotów nie stwierdziły choroby zawodowej u skarżącej. Sąd pierwszej instancji jako przesłankę materialnoprawną rozstrzygnięcia wskazał przepisy prawne rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. podanego wyżej. Przedmiotowy wyrok zapadł w dniu 4 września 2008 r., czyli po wydaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 czerwca 2008 r. sygn. akt P 23/07, którym to Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż: I 1) art. 237 § 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks Pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.) w zakresie, w jakim nie określają wytycznych dotyczących treści rozporządzenia, oraz przepisy 2) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach (Dz.U. Nr 132, poz. 1115) są niezgodne z art. 92 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. II Przepisy powołane w części I tracą moc obowiązującą z upływem 12 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Podkreślić należy, iż z momentem publicznego ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego następuje uchylenie domniemania konstytucyjności kontrolowanego przepisu i fakt ten powinien zostać uwzględniony przez Sąd orzekający w sprawie. Zauważyć należy, że przepis uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją ma taki charakter od dnia jego wejścia w życie i fakt ten musi być brany pod uwagę przy kontroli aktu administracyjnego (vide wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2008 r. II OSK 1745/07). Wskazać równocześnie należy na stanowisko Sądu Najwyższego przyjęte w wyroku z dnia 23 marca 2007 r. publ. OSNP 2008, nr 5-6, poz. 61), które w pełni podziela Sąd orzekający w sprawie niniejszej, że odroczenie na podstawie art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego nie oznacza, iż przepis uznany za niezgodny z Konstytucją musi być stosowany do daty wskazanej przez Trybunał w wyroku. Co do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, na podstawie art. 190 ust. 3 Konstytucji, że przepisy ww. tracą moc obowiązująca z upływem 12 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku Trybunału w Dzienniku Ustaw RP. Podnieść jednak trzeba, że ograniczenia wynikające z odroczenia utraty mocy konkretnej normy prawnej nie dotyczą sytuacji prawnej strony skarżącej, która przez wniesienie skargi do Sądu, tak jak i strona wnosząca skargę konstytucyjną inicjuje kontrolę konstytucyjności przepisu uznanego przez Trybunał za niekonstytucyjny, bowiem i sąd administracyjny jest upoważniony do odmowy zastosowania aktu podstawowego, nie powodując trwałej eliminacji z porządku prawnego a jedynie nieskuteczność aktu "inter partes", to tym bardziej to uprawnienie przekształca się w obowiązek w momencie trwałego obalenia przez Trybunał Konstytucyjny domniemania konstytucyjności takiego aktu. W opinii Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, mimo odroczenia przez Trybunał Konstytucyjny utraty mocy obowiązującej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r., przepisy te nie mogły stanowić podstawy prawnej zaskarżonego wyroku. Orzeczenia sądowe nie mogą się opierać na przepisach prawa, co do którego stwierdzona została niezgodność z Konstytucją. Dlatego też uznać należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny nie uwzględniwszy stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z Konstytucją rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. naruszył wskazane wyżej przepisy. Przedstawione stanowisko powoduje, iż ocena zarzutu skargi kasacyjnej skutkuje jej uwzględnienie, niezależnie od tego, czy sposób sformułowania skargi kasacyjnej to umożliwia i czy autor skargi kasacyjnej odwołał się bezpośrednio do przepisu, którego dotyczy orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego. Zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Nie stoi na przeszkodzie uwzględnienie przez Naczelny Sąd Administracyjny powołanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego przy rozpoznawaniu tej sprawy. Fakt, że Trybunał Konstytucyjny zawarł w wyroku omawianym klauzule odraczającą wejście w życie utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego z powodu jego niezgodności z Konstytucją (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Skoro przepis traci domniemanie konstytucyjności powstaje nowa sytuacja prawna. Stosując prawo Sąd nie musi uzasadniać niekonstytucyjności przepisów, a wystarczy powołanie się na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego. Jak zaznaczono wcześniej brak uwzględnienia przez Sąd pierwszej instancji wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego niezgodność z Konstytucją RP rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. stanowi naruszenie tych przepisów. Mając na względzie powyższe rozważania Naczelny Sąd Administracyjny z mocy art. 185 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.