II OSK 633/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Stahl Sędziowie: Sędzia NSA Jerzy Solarski Sędzia NSA Jan Paweł Tarno /spr./ Protokolant: Andrzej Bieńkowski po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Z. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 grudnia 2008 r. sygn. akt V SA/Wa 1783/08 w sprawie ze skargi Z. S. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia represji oddala skargę kasacyjną 8 04 10 II OSK 633/09 Uzasadnienie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 11 grudnia 2008 r., V SA/Wa 1783/08 oddalił skargę Z. S. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z [...] listopada 2007 r., nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia represji. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd stwierdził, że stosownie do art. 8 ust. 2 pkt 1 i art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jedn. Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.) prezes sądu okręgowego, na wniosek osoby zainteresowanej, potwierdza przebywanie w więzieniach lub w innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne wojskowe i specjalne za działalność polityczną związaną z walką o suwerenność i niepodległość. Z unormowania tego wynika wprost, że prezes sądu ma jedynie dokonać oceny, czy skazanie, a więc przypisane zainteresowanemu czyny, stanowią działalność polityczną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość. Prezes Sądu Okręgowego poza wskazaną wyżej oceną skazania, nie może dokonywać samodzielnych ustaleń faktycznych, odmiennych od ustaleń przyjętych w prawomocnym wyroku skazującym i prawomocnym postanowieniu o odmowie uznania wyroku za nieważny, którym był związany. Z ustaleń zawartych w tych orzeczeniach wynika, że przypisany skarżącemu czyn nie pozostawał w związku ze świadomą i celową działalnością zmierzającą do odzyskania przez Polskę suwerenności i niepodległości. Zgodnie z art. 4. ust. 1 cyt. ustawy o kombatantach przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami w rozumieniu ustawy są między innymi okresy przebywania w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne albo w latach 1944-1956 bez wyroku - za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość. Wykładnia gramatyczna określenia zawartego w przytoczonym art. 4 ust. 1 pkt. 4 ustawy o kombatantach: "przebywanie w więzieniu za działalność polityczną bądź religijną(...)" prowadzi jednoznacznie do wniosku, że osadzenie w więzieniu powinno pozostawać w bezpośrednim związku przyczynowym z prowadzoną uprzednio, a wymienioną w tym przepisie działalnością. Z powyższego wynika, że przepis ten nie obejmuje wszystkich osób, które w czasie osadzenia w więzieniu lub areszcie w latach 1944-1956 były poddawane represjom, szykanom, niedozwolonym metodom śledczym z przyczyn politycznych lub innych. Art. 4 ustawy o kombatantach jest przepisem szczególnym, a więc nie podlega wykładni rozszerzającej. Użycie przez ustawodawcę terminu "działalność polityczna bądź religijna" oznacza, że chodzi tu nie o czyny o charakterze politycznym, czy religijnym lecz o "działalność" czyli szereg czynności tworzących zorganizowaną i trwającą określony czas aktywność polityczną, bądź religijną. Wynika to z wykładni gramatycznej przepisu będącego przepisem o charakterze szczególnym. Potwierdza to orzecznictwo (uchwała SN 7.05.1992 r., II UZP 1/92, wyrok NSA z 10.10.1995 r., SA/Kr 2831/94, wyrok NSA z 8.12.2008 r. I OSK 1727/07). Zatem będzie to działalność, a nie pojedynczy czyn, która ma na celu przeciwstawienie się narzucanemu przez ówczesne władze ustrojowi politycznemu oraz instytucjom i formacjom mającym za zadanie jego utrwalenie. Osoba tak działająca musiała mieć świadomość tego, że swoim zachowaniem wzmacnia działania prowadzące do odzyskania niepodległości. Sam fakt poddania represji, z pominięciem bezpośredniego zaangażowania się danej osoby w taką działalność nie powodował objęcia tej represji ochroną art. 4 ust. 1 pkt 4 cytowanej ustawy. W świetle materiału dowodowego sprawy za prawidłowe należy uznać ustalenia organów orzekających, iż pomimo pobytu skarżącego w więzieniu na mocy skazania w sprawie So 630/50 byłego Wojskowego Sądu Okręgowego I w Warszawie, to represja ta nie była wynikiem prowadzenia przez skarżącego działalności politycznej bądź religijnej. Sam skarżący przyznał, że takiej działalności nie prowadził, a determinowany chęcią zamieszkania na stałe w Kanadzie czynił starania o taki wyjazd i myślał, że jak nie złoży przysięgi wojskowej to zostanie zwolniony z wojska, co umożliwi mu ten wyjazd. Przejaw oporu skarżącego (odmowa złożenia przysięgi wojskowej) nie ma więc charakteru działalności określonej w art. 4 ust. 1 ustawy, co prawidłowo ustaliły organy orzekające w sprawie. Z. S. w efekcie skazany został za przestępstwo nie rodzące uprawnień określonych ustawą o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Pobyt jego w więzieniu nie wiązał się z działalnością, o jakiej mowa w art. 4 ust. l pkt 4 ustawy. W świetle powyższych ustaleń podnoszona w skardze okoliczność przynależność do Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Kanadzie oraz do Staropolskiego Stowarzyszenia Osób Represjonowanych w Kielcach nie może mieć wpływu na ocenę spełnienia przez skarżącego przesłanek z art. 4 ust. l pkt 4 ustawy o kombatantach. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku zarzucono Sądowi i instancji naruszenie art. 4 ust. l pkt 4 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego przez przyjęcie, że działalność polityczna w rozumieniu tego przepisu to jedynie działanie w zorganizowanych i trwających jakiś czas formach, a nie jednorazowy czyn, podczas gdy po pierwsze w pojęciu "działalność" mieści się także pojedyncze zdarzenie, a ponadto odmowa złożenia przysięgi wojskowej jest przejawem protestu o charakterze politycznym. Wskazując na powyższy zarzut, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu podniesiono, że nie budzi niczyjej wątpliwości fakt, że odmowa złożenia przysięgi miała miejsce, ale żaden z organów nie zadał sobie trudu, by odtworzyć ówczesną jej treść i odpowiedzieć sobie na pytanie, dlaczego Z. S. tej treści nie zaakceptował. Jeśli, jak twierdzi skarżący, treścią przysięgi nie jest wierność Ojczyźnie, ale deklaracja lojalności wobec obcego mocarstwa, które tę Ojczyznę pozbawiło suwerenności - to odmowa złożenia przysięgi jest deklaracją par excellence polityczną. Bowiem na miano działalności politycznej zasługuje - wbrew stanowisku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie tylko uczestniczenie w pracach jakiejś partii, ruchu opozycyjnego czy innej zorganizowanej formy protestu, ale jest nią nade wszystko akt determinacji politycznej, będący w oczywisty sposób wyrazem protestu wobec pozbawienia Polski suwerenności i wobec podporządkowania (manifestującego się. m.in. w treści przysięgi) Wojska Polskiego obcemu państwu, które dokonało aktu zniewolenia Polski. Wyjazd do Kanady, jak wielokrotnie Z. S. wyjaśniał, był skutkiem - a nie przyczyną represji, jakie wobec niego zastosowano w związku z odmową złożenia przysięgi. Zaś kara więzienia, jaką wobec niego za tę odmowę orzeczono, nosiła jednoznaczny charakter politycznego prześladowania za bezprzykładny w tamtych czasach akt odwagi politycznej. W zaskarżonych decyzjach nastąpiło naruszenie przepisu art. 4 ust. l pkt 4 ustawy o kombatantach, a tym samym zaskarżony wyrok jest nieprawidłowy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W postępowaniu przed NSA prowadzonym na skutek wniesienia skargi kasacyjnej obowiązuje generalna zasada ograniczonej kognicji tego sądu (art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz U Nr 153, poz. 1270 ze zm.). NSA jako sąd II instancji rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, wyznaczonych przez przyjęte w niej podstawy, określające zarówno rodzaj zarzucanego zaskarżonemu orzeczeniu naruszenia prawa, jak i jego zakres. Z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania. Ta jednak nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie. Skarga kasacyjna nie mogła być uwzględniona, albowiem podniesiony w niej zarzut przeciwko zaskarżonemu wyrokowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie nie jest trafny. W myśl art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy o kombatantach, zwanej dalej ustawą o kombatantach, jej przepisy stosuje się również do osób, które podlegały represjom (...) okresu powojennego. Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne, albo w latach 1944-1956 bez wyroku, za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość. Wykładnia gramatyczna określenia zawartego w przytoczonym art. 4 ust. 1 pkt 4: "przebywanie w więzieniu za działalność polityczną bądź religijną (...)" prowadzi jednoznacznie do wniosku, że osadzenie w więzieniu powinno pozostawać w bezpośrednim związku przyczynowym z prowadzoną uprzednio a wymienioną w tym unormowaniu działalnością. To zaś oznacza, że przy takim rozumieniu tego przepisu nie obejmuje on wszystkich osób, które w czasie osadzenia w więzieniu lub areszcie w latach 1944 - 1956 były poddawane represjom, szykanom, niedozwolonym metodom śledczym z przyczyn politycznych lub innych. Należy przy tym mieć na uwadze, że art. 4 ustawy o kombatantach jest przepisem szczególnym, a więc nie podlega wykładni rozszerzającej. Skoro przepis ten zawiera wyraźne ograniczenie zarówno czasowe, jak i podmiotowe i przedmiotowe, gdyż pozostawia poza działaniem ustawy zarówno część osób represjonowanych, jak i część działań niewątpliwie mających charakter represji, to tym samym konsekwencją takiej woli ustawodawcy jest brak przesłanek do przyjęcia wykładni funkcjonalnej, zezwalającej na objęcie tym przepisem szerszego kręgu osób. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego należy przyjąć, że represje, którym poddany był skarżący nie były wynikiem prowadzenia przez niego działalności politycznej bądź religijnej. Z akt niniejszej sprawy nie wynika, aby skarżący podejmował działania zmierzające do obalenia ustroju. Za takie działanie nie można uznać w niniejszej sprawie odmowy złożenia przysięgi. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika niezbicie, że skarżący odmówił złożenia przysięgi, bo założył, że odmowa złożenia przysięgi ułatwi mu wyjazd do Kanady. Nie ulega zatem wątpliwości, że dokonanej przez Sąd I instancji wykładni nie można zarzucić wadliwości. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za niemającą usprawiedliwionych podstaw i na podstawie art. 184 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.