II SA/Bd 47/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Elżbieta Piechowiak Sędziowie: sędzia WSA Renata Owczarzak sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) Protokolant Magdalena Tambelli po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 18 lutego 2009 r. sprawy ze skargi K. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] r. Nr [...] odmawiającą skarżącej K. I. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem E. I. w okresie zasiłkowym od 1 września 2007 r. do 31 sierpnia 2008 r. Kolegium w swojej decyzji nie kwestionowało, iż mąż skarżącej jest osobą niepełnosprawną, ani tego, iż wymaga sprawowania nad nim opieki. Organ odwoławczy podniósł natomiast, iż stosownie do treści art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 139. poz. 992; z późn. zm., zwanej w skrócie "u.ś.r.") świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Taka właśnie sytuacja ma miejsce w przedmiotowej sprawie. Kolegium zwróciło także uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca 2008 r. (sygn. akt P 27/07; opubl. w Dz. U. z 31 lipca 2008 r. Nr 138, poz. 872), w którym Trybunał orzekł, iż art. 17 ust. 1 u.ś.r. w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zdaniem Kolegium oznacza to, że od dnia 31 lipca 2008 r. osoby, które zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym obciąża obowiązek alimentacyjny względem: – dziecka legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, – osoby posiadającej orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z koniecznością opieki na tymi osobami. Kolegium podniosło, że stosownie do treści art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (w skrócie "k.r.o.") obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Małżonkowie w tej grupie nie zostali wymienieni, zatem ich nie obciąża obowiązek alimentacyjny. Ponadto Trybunał nie orzekł o niekonstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., wobec czego organ pierwszej instancji nie miał podstaw prawnych, by przyznawać skarżącej wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne. W skardze do sądu administracyjnego K. I. podniosła, iż ze względu na częściowy paraliż męża wymaga on opieki w najprostszych czynnościach (jedzenie, załatwianie potrzeb fizjologicznych), a wyjście na zewnątrz mieszkania wymaga pomocy jeszcze jednej osoby, którą skarżąca musi opłacić. Skarżąca i jej mąż utrzymują się tylko z renty męża, która wystarcza jedynie na opłaty i skromne życie, nie jest natomiast wystarczająca na zakup wszystkich koniecznych leków. W związku z chorobą męża skarżąca musiała zrezygnować z pracy. Skarżąca podniosło, że skoro jedynym powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest małżeństwo, w celu zapewnienia opieki mężowi będzie musiała wziąć z nim rozwód. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Skarga jest niezasadna. Istotną kwestią w sprawie jest rozstrzygnięcie, czy treść art. 17 ust. 1 u.ś.r., odczytywana w zgodzie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., pozwala na stwierdzenie, iż "osobą obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym", uprawnioną do otrzymania świadczenia alimentacyjnego – jest małżonek osoby wymagającej opieki, rezygnujący z zatrudnienia w celu sprawowania owej opieki. Zdaniem Sądu w niniejszym składzie odpowiedź na tak postawione pytanie jest negatywna. Analizując ww. wyrok Trybunału należy zwrócić uwagę, iż jest tzw. wyrok "zakresowy" tj. wypowiadający się o pewnej części normy prawnej, jaką zawarto w treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. Trybunał w uzasadnieniu swojego wyroku podkreślił, iż w art. 17 ust. 1 u.ś.r. mamy do czynienia z "pominięciem legislacyjnym" (część III pkt 3 - str. 11 uzasadnienia) tj. z sytuacją kiedy w przepisach zaskarżonego aktu normatywnego brak unormowań, bez których może on budzić wątpliwości natury konstytucyjnej (część III punkt 2 - str. 8 uzasadnienia). Wydany w takiej sytuacji "zakresowy" wyrok Trybunału ma niejako ten skutek, że "wypełnia" owo pominięcie, powodując tym samym, że wątpliwości konstytucyjne zostają usunięte. Dla przedmiotowej sprawy istotne w tej sytuacji jest, jaka "pominięta" treść przepisu była rozważana przez TK, a w szczególności czy Trybunał uznawał za pominięte unormowania określające obowiązki ciążące na współmałżonkach. Należy zauważyć, iż orzeczenie Trybunału było spowodowane m.in. pytaniem prawnym Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi zadanym w związku ze sprawą (sgyn. akt II SA/Łd 314/07), w której doszło do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego małżonkowi rezygnującemu z pracy w celu sprawowania opieki nad swoim współmałżonkiem (por. cześć I uzasadnienia wyroku TK). Wątpliwości pytającego sądu związane były m.in. z art. 23 k.r.o., w myśl którego na małżonkach ciąży obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, w tym materialnego, w wypadku niedołęstwa czy choroby. W swoich rozważaniach Trybunał nie wypowiedział się odnośnie różnic pomiędzy sytuacją małżonka obciążonego obowiązkiem pomocy współmałżonkowi (art. 23 k.r.o.) a sytuacją krewnych obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym. Wskazał tylko (podtrzymując swoją wcześniejszą linię orzeczniczą), iż narusza zasadę równości "wybranie z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji (a więc tych, na które państwo nakłada obowiązek opieki nad potrzebującą pomocy osobą najbliższą) jedynie rodziców (...)". Rozważania TK odnosiły się przy tym tylko do art. 128 i 129 k.r.o. (por. część III pkt 3 - str. 9 – 10 uzasadnienia). Zgodnie ze wskazanym przez Trybunał art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Ani w tym przepisie, ani w art. 129 k.r.o. nie zostali wskazani małżonkowie jako osoby obciążone obowiązkiem alimentacyjnym. Zdaniem Sądu powyższa analiza prowadzi do wniosku, iż według Trybunału do sfery normy prawnej "pominiętej" w art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy obowiązek alimentacyjny wynikający z węzłów pokrewieństwa. Do sfery takiej nie należy natomiast – bez względu na ocenę jego charakteru - obowiązek wynikający z art. 23 k.r.o. Do tego samego wniosku zdaniem Sądu prowadzi analiza samego pojęcia "obowiązek alimentacyjny", użytego w sentencji wyroku Trybunału z 18 lipca 2008 r. Pojęcie "obowiązek alimentacyjny" zostało jasno zdefiniowane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym – w wyżej wskazanym art. 128 k.r.o. Podkreślenia wymaga, iż przepis ten został umieszczony w Dziale III (zatytułowanym "Obowiązek alimentacyjny"), w Tytule II ("Pokrewieństwo") k.r.o. Przepis art. 23 k.r.o. (a także art. 27 k.r.o.) nie został ujęty w tym Dziale ani nie zawiera odesłania do regulacji k.r.o. wyraźnie wyodrębnionych jako określające "obowiązek alimentacyjny". Nie można nie zauważyć, iż w orzecznictwie sądów istnieje szereg orzeczeń, który mówią o charakterze alimentacyjnym obowiązków pomiędzy małżonkami (przy czym jako ich podstawę powoływano zarówno art. 23 jak i art. 27 k.r.o. - por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 1975 r., III CRN 369/74, opublikowany w Systemie Informacji Prawnej LEX nr 7647; z dnia 7 lipca 2000 r., sygn. akt III CKN 1015/00, LEX nr 51875; z dnia 24 sierpnia 1990 r., sygn. akt I CR 422/90, LEX nr 3665). Sąd w niniejszym składzie podziela natomiast pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2004 r. (sygn. akt IV CK 371/03, LEX nr 174213), w którym stwierdził on, że "Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie przewiduje istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy małżonkami. Unormowany został jedynie obowiązek alimentacyjny pomiędzy małżonkami rozwiedzionymi (por. art. 60 k.r.o.) oraz małżonkami, w stosunku do których orzeczono separację (art. 614 § 4 k.r.o.). Wprawdzie w literaturze wskazuje się, że art. 27 k.r.o. nakładający na małżonków obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, może być traktowany jako źródło obowiązku łożenia także na utrzymanie współmałżonka, ale mowa jest jedynie o obowiązku zbliżonym do alimentacyjnego (quasi alimentacyjnym, "alimentacyjnym")." Z powyższych względów Sąd w niniejszym składzie nie podziela poglądu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi zawartego w wyroku z dnia 6 listopada 2008 r. (sygn. akt II SA/Łd 814/08), iż również małżonek należy do kręgu osób, obciążonych powinnością o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem którego Trybunał Konstytucyjny łączy prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Konsekwencją dokonanej w niniejszym wyroku wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. skutkuje stwierdzeniem, iż Kolegium odmawiając przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, nie dopuściło się naruszenia przepisów prawa. Ze względu na powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270; z późn. zm.), Sąd oddalił skargę.