II FZ 421/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia WSA del. Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 1 września 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 14 czerwca 2010 r. sygn. akt I SA/Gl 50/09 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi W. P. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 31 października 2008 r., nr [...] w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 14 czerwca 2010 r., sygn. akt I SA/Gl 50/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił W. P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 31 października 2008 r. nr [...] w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych. Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym: Wyrokiem z dnia 11 sierpnia 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę W. P. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 31 października 2008 r., nr [...] w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych. Po doręczeniu skarżącemu odpisu wyroku z uzasadnieniem, w piśmie z dnia 14 września 2009 r. złożył on wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w celu wniesienia skargi kasacyjnej. Uzasadniając wniosek, skarżący wskazał na stan swojego zdrowia (uraz kręgosłupa), który nie pozwala mu na osiągnięcie jakiegokolwiek przychodu, w tym w szczególności z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Stwierdził przy tym, że miesięcznie opłaca składkę ZUS w wysokości ponad 200 zł, zaś na lekarstwa w tym samym okresie wydaje ok. 150 zł. Podał, że dochodzi przed sądem powszechnym prawa do wypłaty zasiłku chorobowego oraz świadczenia rehabilitacyjnego. Według oświadczenia, skarżący nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym, nie posiada również majątku poza ruchomościami, które jednak zostały zajęte w toku postępowania egzekucyjnego. Referendarz sądowy w piśmie z dnia 8 października 2009 r. wezwał skarżącego do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku o prawo pomocy, poprzez: udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez wnioskującego oraz osoby, które pozostają wraz z nim w gospodarstwie domowym, przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i osoby pozostające w gospodarstwie domowym wraz ze skarżącym, nadesłanie kopii zeznań podatkowych za rok 2008 złożonych przez skarżącego oraz inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym; złożenie wyjaśnień dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego, wyjaśnienie, na podstawie jakiego tytułu prawnego skarżący korzysta z nieruchomości wskazanych jako jego adres zamieszkania; wykazanie miesięcznej wysokości wydatków związanych z leczeniem, w szczególności z zakupem leków oraz udokumentowanie za pomocą odpisów faktur lub rachunków wysokości wydatków z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Odpowiadając na wezwanie, wnioskujący nadesłał kserokopie ewidencji środków trwałych (z lat 2006-2007), kopię zaświadczenia o zmianie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, protokół zajęcia i odbioru nieruchomości z dnia 18 stycznia 2007 r. oraz odpisy: zeznania podatkowego za 2008 r. (obrazujący przychód w wysokości 2544,30 zł, natomiast wysokość przychodów z działalności gospodarczej określono w nim jako "0"), kopię zawiadomienia o rozprawie apelacyjnej w sprawie zasiłku chorobowego oraz kserokopie zaświadczeń lekarskich potwierdzających niezdolność W. P. do pracy w okresie od dnia 16 września 2009 r. do dnia 24 października 2009 r. Skarżący nadto poinformował, iż postępowanie sądowe dotyczy zasiłku niewypłaconego od kwietnia 2008 r. Na skutek jego choroby prowadzona firma nie osiągnęła żadnych obrotów, a on sam nie składał deklaracji dla podatku od towarów i usług ani nie dokonywał wpisów w księdze przychodów i rozchodów. Skarżący zaznaczył, że nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym. W dalszej części pisma natomiast podniósł, że zamieszkuje u córki J. W., która pomaga mu w codziennej egzystencji. Postanowieniem z dnia 16 listopada 2009 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Uzasadniając takie rozstrzygnięcie referendarz stwierdził przede wszystkim, że nie jest wiadome, czy w roku 2009 skarżący faktycznie nie prowadzi działalności gospodarczej i nie osiąga żadnych dochodów. Zaznaczył, iż nawet brak obrotów nie zwalnia prowadzącego działalność gospodarczą z obowiązków ewidencyjnych (prowadzenia dokumentacji księgowej i podatkowej). Skarżący nie wykonał natomiast wezwania referendarza we wskazanym zakresie. Skarżący oświadczył, iż nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym, z drugiej zaś strony wskazał, że zamieszkuje z córką. Nadto w aktach znajdują się kserokopie dowodów osobistych małżonki oraz syna wnioskodawcy, w świetle których osoby te również zamieszkują ze skarżącym. W złożonym sprzeciwie skarżący podkreślił, że nie pozostaje z nikim w gospodarstwie domowym. Z żoną B. posiada rozdzielność majątkową. Syn M. z żoną M. stanowią odrębną rodzinę z dzieckiem. To samo dotyczy córki J. W. Podał, iż jego jednoosobowe przedsiębiorstwo "C." w 2008 i 2009 r. nie przyniosło żadnego dochodu. Dodał, iż w dalszym ciągu choruje, co uniemożliwia mu pracę. Do sprzeciwu skarżący dołączył kserokopie dokumentów: umowy majątkowej małżeńskiej z 1996 r. (wyłączającą majątkową wspólność ustawową), decyzji ZUS z dnia 3 czerwca 2008 r. o odmowie prawa do zasiłku chorobowego za okres od 10 kwietnia 2008 r. do 4 czerwca 2008 r., kopie postanowień ZUS o zawieszeniu postępowania w sprawie wypłaty zasiłku chorobowego (dot. 2008 i 2009 r.), kopię postanowienia ZUS z dnia 26 marca 2009 r. o zawieszeniu postępowania w sprawie świadczenia rehabilitacyjnego, kopię druku lekarskiego ZUS ZLA wskazującego na niezdolność skarżącego do pracy w okresie prawdopodobnie od 6 grudnia 2009 r. do 19 grudnia 2009 r. Postanowieniem z dnia 22 lutego 2010 r. Sąd odrzucił sprzeciw jako wniesiony po terminie. Orzeczenie powyższe uchylone zostało przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2010 r. sygn. akt II FZ 188/10. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w zaskarżonym postanowieniu wskazał na art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej: P.p.s.a.), zgodnie z którym przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym – czyli w myśl art. 245 § 2 P.p.s.a. obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika – następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd pierwszej instancji podniósł, że niniejsze postępowanie jest już drugim w tym przedmiocie. Postanowieniem z dnia 25 marca 2009 r. odmówiono bowiem skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, wskutek czego uiszczony został w niniejszej sprawie wpis od skargi (100 zł) a następnie opłata kancelaryjna za wyrok z uzasadnieniem (również 100 zł). Złożone w toku postępowania dokumenty i oświadczenia wnioskującego wzbudziły istotne wątpliwości odnośnie osób, z którymi pozostaje on w gospodarstwie domowym. Z jednej bowiem strony oświadczył, że nie pozostaje z nikim w gospodarstwie domowym, jednocześnie podając, iż zamieszkuje wraz z córką J. i nie ponosi bieżących kosztów, związanych z utrzymaniem, zaś córka pomaga mu w podstawowej egzystencji. Ponadto z akt sprawy wynika, iż małżonka skarżącego oraz jego syn zamieszkują pod tym samym adresem co skarżący i J. W. Trudno zatem przyjąć w ocenie Sadu pierwszej instancji, iż taki stan rzeczy nie ma wpływu na możliwości płatnicze skarżącego, który sam przecież podniósł, iż wspomagany jest przez córkę. Skarżący – pomimo wezwania - nie przedstawił jednak jakichkolwiek dokumentów, obrazujących sytuację finansową wspomnianych osób. Skarżący ponadto nie nadesłał, pomimo wezwania, stosownych dokumentów, związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Skarżący zdaniem Sądu pierwszej instancji nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki warunkujące zastosowanie wobec niego wyjątkowej instytucji procesowej, jaką jest przyznanie prawa pomocy, jak tego wymaga art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 14 czerwca 2010 r. W. P. złożył zażalenie, wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W ocenie skarżącego postanowienie jest bezzasadne, a okoliczności podane we wniosku przemawiają za przyznaniem prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżący powtórzyła również argumenty zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w sprzeciwie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest wstanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić jednak należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy, zgodnie z treścią omawianego przepisu ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku środków na poniesienie kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia jednostce dostępu do sądu. Ponadto należy wskazać, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Skarżący został wezwany o przedłożenie dokumentów dotyczących wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez niego oraz osoby, które pozostają wraz z nim w gospodarstwie domowym przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i osoby pozostające w gospodarstwie domowym wraz ze skarżącym, nadesłanie kopii zeznań podatkowych za rok 2008 złożonych przez skarżącego oraz inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym; złożenie wyjaśnień dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego, wyjaśnienie, na podstawie jakiego tytułu prawnego skarżący korzysta z nieruchomości wskazanych jako jego adres zamieszkania; wykazanie miesięcznej wysokości wydatków związanych z leczeniem, w szczególności z zakupem leków oraz udokumentowanie za pomocą odpisów faktur lub rachunków wysokości wydatków z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Z materiału dowodowego wynika, że skarżący nie zastosował się do zaleceń tego wezwania. Skarżący – pomimo wezwania - nie przedstawił jakichkolwiek dokumentów, obrazujących sytuację finansową wspomnianych osób. Skarżący ponadto nie nadesłał, pomimo wezwania, stosownych dokumentów, związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Dokumenty określone w wezwaniu nie zostały złożone również na etapie sprzeciwu od postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. Złożone w toku postępowania dokumenty i oświadczenia wnioskującego wzbudzają istotne wątpliwości odnośnie osób, z którymi pozostaje on w gospodarstwie domowym. Z jednej bowiem strony oświadczył, że nie pozostaje z nikim w gospodarstwie domowym, jednocześnie podając, iż zamieszkuje wraz z córką Justyną i nie ponosi bieżących kosztów, związanych z utrzymaniem, zaś córka pomaga mu w podstawowej egzystencji. Ponadto z akt sprawy wynika, iż małżonka skarżącego oraz jego syn zamieszkują pod tym samym adresem co skarżący i Justyna Wiśniewska. Skarżący podnosi, że od 1996 r. posiada z żoną rozdzielność majątkową. Należy jednak w tym miejscu podkreślić, iż małżonkowie – zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23), zobowiązani są do wzajemnej pomocy, w tym – finansowej. ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej nie zwalnia małżonka z obowiązku takiej pomocy i to również w zakresie postępowania sądowego. Rozdzielność majątkowa odnosi się bowiem nie do wzajemnych obowiązków małżonków, lecz do ich majątków (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 229/09). Wskazać należy, że strona, na której ciąży obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, uchylając się od przedstawienia określonych dokumentów i oświadczeń na wezwanie sądu administracyjnego, powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji dokonał oceny sprawy o czym świadczy treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia i nie znalazł okoliczności uzasadniających przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zważywszy, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.