I SA/Wa 93/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska Sędzia WSA Agnieszka Miernik Protokolant Monika Chorzewska-Korczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 kwietnia 2009 r. sprawy ze skargi Z.K. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] października 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wpisania do rejestru zabytków oddala skargę. Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego decyzją z dnia [...] października 2008 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] grudnia 2004 r., nr [...] odmawiającą wpisania do rejestru zabytków województwa [...] terenu opisanego jako [...] dawnej wytwórni M. przy ul. [...] w W.. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy wskazał na następujący stan faktyczny i prawny sprawy: [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków decyzją z dnia [...] września 1999 r. wpisał do rejestru zabytków plac [...] wraz z fundamentami rampy przeładunkowej w W. przy ul. [...], stanowiący działkę nr ew. [...] oraz działkę nr ew. [...], przylegającą bezpośrednio do zabytkowej nieruchomości przy ul. [...]. Generalny Konserwator Zabytków, po rozpatrzeniu odwołania Dyrektora Zarządu Dzielnicy [...] Gminy W.-[...], decyzją z dnia [...] września 2001 r. uchylił powyższą decyzję organu pierwszej instancji w całości, a sprawę przekazał do ponownego rozpatrzenia. [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] grudnia 2004 r, nr [...] odmówił wpisania do rejestru zabytków przedmiotowego terenu. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji podał, że przedmiotem postępowania jest teren działki ew. nr [...] i nr [...] Kw [...] z obrębu [...] przylegającej bezpośrednio do nieruchomości przy ul. [...]. W trakcie oględzin odbytych w dniu 27 maja 2004 r. ustalono, że od strony północnej do ściany wygradzającej posesję przy ul. [...] przylega odsłonięty fundament. W jego sąsiedztwie znajduje się utwardzony plac, a przy nim betonowy podest - estrada z napisem "[...]". Na terenie przedmiotowej działki, wykorzystywanej dla celów rekreacyjnych, w sąsiedztwie grupy kasztanowców, znajduje się tymczasowy budynek drewniany. Organ powołał się na "Opracowanie dokumentacji nieruchomości przy ul. [...] i przy ul. [...]" sporządzone przez M.W., z którego wynika, że "Księga Hipoteczna – [...] )" nie zawiera żadnych wpisów dotyczących służebności przejazdu do "domniemanej" rampy. Według planu hipotecznego z 1938 r. i inwentaryzacji zniszczeń Biura Odbudowy [...] z 1948 r. do nieruchomości przy ul. [...] nie przylegają żadne konstrukcje, zabudowania, ani ich relikty. Na planie z 1968 r. występuje "rampa" przylegająca do granicy działki. Autor opracowania wskazał, że zdjęcie lotnicze z 1935 r. potwierdza istnienie na tym terenie glinianek, a zdjęcie lotnicze z grudnia 1945 r. potwierdza oświadczenie J.R. o istniejących w tym miejscu polach uprawnych w czasie okupacji. Natomiast z oświadczenia S.G. - pracownika Wytwórni [...] "M.", wynika, że zakład przejął teren od północnej strony, gdzie były łąki i glinianki i utwardził grunt pod składowiska materiałów i dojazdy samochodów. Organ pierwszej instancji wskazał, że w kontekście zgromadzonych materiałów nie jest możliwe jednoznaczne rozstrzygnięcie o faktycznym przeznaczeniu terenu w latach od 1935 r. do 1939 r. Podstawową sprzeczność budzą, według organu, stwierdzenia wyrażone w opiniach dr A.M. i inż. A.G. dotyczące tajnego charakteru działań wytwórni a otwartą przestrzenią poligonu, na którym to terenie miałyby odbywać się demonstracje i próby konstrukcji inż. J.S.. Organ pierwszej instancji przychylił się do stanowiska wyrażonego w opinii z dnia 12 maja 1997 r. inż. arch. J.S. i prof. arch. J.B. z 1997 r., że brak jest podstaw wpisania przedmiotowego terenu do rejestru zabytków. Wojewódzki Konserwator Zabytków stanął na stanowisku, że strefy ochrony konserwatorskiej pośredniej winny być ustalane w planach zagospodarowania przestrzennego. Natomiast przedmiotowy teren nie posiada wartości kwalifikujących do go objęcia ochroną prawną przez wpis do rejestru zabytków, gdyż zebrane dowody nie potwierdziły jego zabytkowego charakteru. Rozpoznając odwołanie Z.K. organ odwoławczy wskazał, że [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków decyzją Nr [...] z dnia [...] grudnia 2004 r. odmawiając wpisania do rejestru zabytków województwa [...] terenu opisanego jako [...] d. wytwórni M. przy ul. [...] w W. uznał, że przedmiotowy teren nie posiada wartości kwalifikujących go do objęcia ochroną prawną poprzez wpis do rejestru zabytków, gdyż zebrane dowody w tej sprawie (m.in. opinia dr arch. J. S. z dnia 12 maja 1997 r. oraz opinia prof. zw. dr hab. arch. J.B. z 1997 r.) nie potwierdziły w sposób jednoznaczny jego zabytkowego charakteru. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, iż postępowanie prowadzone w sprawie wpisania do rejestru zabytków przedmiotowej nieruchomości zostało wszczęte z urzędu, gdyż zaskarżona decyzja [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Nr [...] z dnia [...] grudnia 2004 r. została wydana w wyniku ponownego rozpatrzenia tej samej sprawy. Tymczasem, w zaskarżonej decyzji organu pierwszej instancji omyłkowo stwierdzono, że decyzja ta zapadła w wyniku postępowania administracyjnego prowadzonego na wniosek strony. Omyłka ta, w ocenie Ministra, nie stanowi jednak istotnej wady aktu prawnego, w związku z czym nie może wpłynąć na rozstrzygnięcie dokonane przez organ odwoławczy. Ponadto orzeczenie zaskarżonej decyzji podaje nieprawidłowy adres terenu będącego przedmiotem wniosku - ul. [...], podczas gdy adres policyjny omawianej nieruchomości to - ul. [...]. Jednakże według organu odwoławczego z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, iż nieprawidłowość ta ma charakter oczywistej omyłki. Organ odwoławczy wskazał, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 9 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, zgodnie z którym do rejestru zabytków wpisuje się zabytek nieruchomy na podstawie decyzji wydanej przez wojewódzkiego konserwatora zabytków. W materiale dowodowym sprawy znajduje się Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa [...] wytwórni [...] "M.", opracowana w 1999 r. przez dr hab. prof. S.J.. Z opracowania tego wynika, iż na obszarze graniczącym od północy z Wytwórnią [...] "M." J.S., powstałą w 1927 r., zorganizowano plac manewrowy i przeładunkowy, z rampą transportową i zapleczem magazynowym, a dalej na północ poligon doświadczalny. Teren ten ograniczony jest od płd. ul. [...], od wsch. ul. [...], od płn. ul. [...] i ul. [...], od zach. ul. [...]. W cytowanej karcie postuluje się objęcie ochroną konserwatorską tego obszaru, stanowiącego niegdyś integralną część Wytwórni [...], w tym relikty zabudowy placów składowych i rampy przeładunkowej. Autor wymienionej karty sporządził również "Opinię o wartościach historycznych obszaru cywilizacyjnego znaczonego dziejami Wytwórni "M." J.S." z dnia 19 stycznia 2004 r, w której postuluje kompleksową ochronę prawną obszaru dawnej Wytwórni [...], przede wszystkim ze względu na tradycje tego terenu, "od lat 20-stych XX w. mitycznego dla dziejów polskiej myśli i przemysłu lotniczego". Ponadto, mgr inż. A.G. w opinii z dnia 16 grudnia 2003 r. stwierdza, że teren przy ul. [...] wchodził w skład wytwórni M. i powinien być wpisany do rejestru zabytków; na terenie tym przeprowadzono próby i prezentacje wyrobów, m.in. gondoli stratostatu "[...]". Dodatkowo, dyrektor Muzeum Wojska Polskiego, na prośbę Pani Z.K., w piśmie z dnia 21 grudnia 2007 r. przedstawił opinię w sprawie, wyrażając przekonanie, iż plac manewrowy wraz z fundamentami rampy przeładunkowej winien zostać wpisany do rejestru zabytków, stanowił bowiem integralną część wytwórni M.". Minister Kultury zwrócił uwagę, że w materiale dowodowym sprawy znajdują się także opinie, prezentujące przeciwne stanowisko. Oprócz opinii biegłych, na które powołuje się w zaskarżonej decyzji [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków - a które stwierdzają brak zasadności wpisu tego terenu do rejestru zabytków - w aktach sprawy znajduje się opinia rzeczoznawcy Ministra Kultury mgr inż. arch. M.W. z dnia 12 sierpnia 2006 r. oraz kolejna opinia dr inż. arch. J.S., wykonana w sierpniu 2006 r. W opiniach tych jednoznacznie uznano brak przesłanek merytorycznych do "wpisania placyku gospodarczego przy zabytkowej willi [...] nr [...] do rejestru zabytków". Zdaniem mgr inż. arch. M.W., teren omawianej działki nie zawiera żadnych widocznych, materialnych śladów działalności nieistniejącej firmy "M.", a sama niematerialna wartość tradycji miejsca nie może być powodem do wpisu do rejestru obiektów, w tym miejscu się znajdujących. W ocenie dr inż. arch. J.S., nie przedstawiono żadnych dokumentów potwierdzających istnienie [...], nie ma też żadnej informacji, jakiego typu doświadczenia miały się odbywać na poligonie -nieprawdopodobne wydaje się bowiem prowadzenie doświadczeń ze startem balonem, wobec nierówności terenu i widocznych na zdjęciach lotniczych z 1935 r. glinianek wypełnionych wodą i wysokich grup zieleni. Na omawianym terenie nie istnieją dodatkowo żadne relikty niepodważalnie świadczące o funkcjonowaniu tzw. [...]. Natomiast, dyrektor Muzeum Techniki w W. inż. J.J. w piśmie z dnia 28 listopada 1997 r. uznał za zasadne objęcie ochroną konserwatorską omawianego terenu - nie ze względu na wartości zabytkowe, lecz jako otoczenia zabytku ("stworzenia otaczającej strefy izolującej"). Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji co do oceny walorów zabytkowych omawianego terenu. Stosownie do przepisu art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami - zabytek jest to nieruchomość lub rzecz ruchoma, jej część lub zespół, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Zdaniem organu odwoławczego, przepis ten oznacza, iż niematerialna wartość (czyli tradycja miejsca) nie może być powodem wpisania do rejestru substancji znajdującej się na danym terenie, jeżeli substancja ta nie spełnia pozostałych kryteriów wymienionych w definicji. Cechy i nieprzeciętne wartości, dla których wpisuje się obiekt czy obszar do rejestru zabytków, winny bowiem przejawiać się w substancji architektonicznej czy w formach przestrzennych. Jak wynika z materiału dowodowego, taka sytuacja nie zachodzi w przedmiotowej sprawie. Omawiany teren, wiązany przez niektórych rzeczoznawców z wydarzeniami historycznymi, nie ujawnia wyróżniających cech, spełniających konieczne kryterium do uznania za zabytek. Jednocześnie Minister Kultury podkreślił, iż zaskarżona decyzja [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków została wydana w ramach tzw. uznania administracyjnego. Uznaniowość decyzji administracyjnej nie oznacza jednak dowolności organu w zakresie dokonanej oceny stanu faktycznego, zwłaszcza że wpis do rejestru zabytków nakłada na właścicieli zabytku obowiązki i ograniczenia swobody jego użytkowania. Oznacza to, iż konieczność wpisania do rejestru zabytków obiektu czy obszaru, a co zatem idzie, ograniczenia przez organy ochrony zabytków władztwa właściciela nad rzeczą uznaną za zabytek, nie może budzić wątpliwości. Organ odwoławczy powołał się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 września 2006 r, sygn. akt I SA/Wa 324/06, w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził, iż niejednoznaczność oceny obiektu co do posiadanych wartości, uzasadniających jego wpisanie do rejestru zabytków, już poddaje w wątpliwość prawidłowość dokonania takiego wpisu. Wpisanie obiektu do rejestru zabytków powoduje bowiem ingerencję organu administracji publicznej w prawo własności, co niewątpliwie pociąga za sobą ograniczenie tego prawa, a zatem taka ingerencja może nastąpić wyłącznie na podstawie ocen jednoznacznych i niebudzących wątpliwości. Zdaniem Ministra z całości materiału dowodowego niniejszej sprawy wynika, iż związek z wydarzeniami historycznymi, jaki przypisuje się omawianemu obszarowi, nie jest wystarczający dla uznania za merytorycznie zasadną konieczność objęcia terenu przy ul. [...] szczególną formą ochrony, łączącą się ze znacznymi ograniczeniami prawa własności. Organ drugiej instancji zgodził się ze stanowiskiem organu pierwszej instancji, potwierdzonym przez kilku rzeczoznawców, iż nie każda wartość obiektu przesądza o konieczności objęcia go ochroną poprzez wpisanie do rejestru zabytków. Symboliczne wartości miejsca chronione są w pełni poprzez decyzję Konserwatora Zabytków W. z dnia [...] lipca 1988 r, wpisującą do rejestru zabytków posesję przy ul. [...] (w uzasadnieniu której stwierdzono, iż "budynek mieszkalny wraz z zabudowaniami warsztatowymi założonej przez inż. J.S. firmy M. są jedynymi ocalałymi przykładami obiektów związanych z [...] przemysłem lotniczym z okresu międzywojennego) oraz poprzez fakt, iż Rada W. uchwałą nr [...] z dnia [...] września 2004 r. omawianemu obszarowi nadała nazwę "Skwer [...]". Konkludując organ odwoławczy zwrócił uwagę, że organy konserwatorskie, powołane do ochrony zabytków, dysponują stosowną wiedzą merytoryczną, umożliwiającą samodzielne dokonywanie rozstrzygnięć w tym zakresie. Stanowisko takie zostało wielokrotnie potwierdzone przez orzecznictwo sądów administracyjnych. Skargę na powyższą decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] października 2008 r. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Z.K., żądając jej uchylenia oraz zasądzenia kosztów postępowania sądowego. Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji: 1) naruszenie art.11 K.p.a. w zw. z art.107 § 3 K.p.a. poprzez brak uzasadnienia faktycznego decyzji, brak wskazania faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł oraz przyczyn z powodu, których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, 2) naruszenie art. 7 K.p.a. w zw. z art. 75 § 1 K.p.a. w zw. z art.78 § 1 K.p.a. oraz art. 80 K.p.a. poprzez nieuwzględnienie żądania skarżącej powołania biegłego z zakresu lotnictwa, wojskowej techniki lotniczej i historii przemysłu lotniczego, przeprowadzenia oględzin oraz przesłuchania inż. A.G., T.K., inż. J.J. i skarżącej, co skutkowało nieprawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, 3) naruszenie art.6 K.p.a. w zw. z art.3 pkt 1, art.7 pkt 1 i art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami poprzez dowolne przyjęcie, że nie istnieją przesłanki przemawiające za wpisaniem przedmiotowego terenu do rejestru zabytków. W uzasadnieniu obszernej skargi skarżąca podniosła, że organ odwoławczy nie wyjaśnił w sposób wyczerpujący dlaczego nie dał wiary: opinii A.G., opinii Dyrektora Muzeum Wojska Polskiego z dnia 21 grudnia 2007 r. oraz opinii prof. S.J., z których, jednoznacznie wynika, że przedmiotowy teren jest związany z działalnością inż. J.S.. Ponadto skarżąca zarzuciła, że organ nie wyjaśnił dlaczego opinia dr inż. arch. J.S. ma większą moc dowodową aniżeli dowody przez nią wskazane a także dlaczego nie uwzględnił żądania przesłuchania inż. A.G., T.K., inż. J.J. i samej skarżącej oraz wniosku o przeprowadzenie oględzin przedmiotowego terenu i wniosku o powołanie biegłego z zakresu historii lotnictwa, wojskowej techniki lotniczej i historii przemysłu lotniczego. Organ nie dokonał oceny dokumentów urzędowych przedstawionych przez skarżącą: nakazu płatniczego, kopii mapy zasadniczej, odpisu z księgi wieczystej i karty ewidencyjnej [...] wytwórni [...] "M.". Te zaniedbania organu, w ocenie wnoszącej skargę, doprowadziły do błędnego ustalenia stanu faktycznego sprawy. W ocenie skarżącej zebrany materiał dowodowy prowadzi do wniosku, że przedmiotowy teren spełnia wymogi określone w art.3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami do wpisania go do rejestru zabytków. Elementem decydującym o znaczeniu przedmiotowego terenu jest wybitna działalność konstruktora inż. J.S.. Skarżąca wskazała, że przedstawione przez nią dokumenty potwierdzają znaczenie, jakie dla rozwoju polskiego lotnictwa i techniki lotniczej w okresie II wojny światowej miała działalność inż. J.S.. Teren dawnego poligonu doświadczalnego wytwórni M. ma wartość zabytkową, gdyż jest reliktem działalności inż. J.S. i świadectwem rozwoju polskiego lotnictwa i techniki lotniczej w okresie II Rzeczypospolitej. W odpowiedzi na skargę Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego wnosił o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga wniesiona w rozpoznawanej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie, a podniesione w niej zarzuty nie są trafne. W pierwszej kolejności wskazać należy, że słusznie organ odwoławczy zwrócił uwagę, iż postępowanie w sprawie wpisu przedmiotowego terenu do rejestru zabytków prowadzone było z urzędu a nie na wniosek Z.K.. Zaskarżona decyzja jest bowiem wynikiem postępowania wszczętego z urzędu, co wynika z treści decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Województwa [...] z dnia [...] września 1999 r., decyzji Generalnego Konserwatora Zabytków z dnia [...] września 2001 r. i z faktu, iż decyzja [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] grudnia 2004 r. poprzedzająca zaskarżoną decyzję została wydana w wyniku kontynuacji postępowania wszczętego w 1999 r. Ustalenie to ma dwojakie znaczenie. Po pierwsze - skarżąca Z.K., jako nie mająca żadnego tytułu prawnego do gruntu będącego przedmiotem sprawy nie mogłaby skutecznie zainicjować postępowania o wpis zabytku a to z uwagi na treść obowiązującego w dacie wszczęcia postępowania i wydania pierwszej decyzji w sprawie tj. w dniu [...] września 1999 r. -art.14 ust.1 pkt 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (Dz.U.1999 r., Nr 98, poz.1150). Przepis ten stanowił, że dobra kultury nieruchome wpisuje się do rejestru zabytków na wniosek właściciela dobra kultury, jego użytkownika bądź właściwego organu powiatu lub gminy. Aktualnie obowiązujący przepis art.9 ust.1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami dopuszcza możliwość wystąpienia z wnioskiem o wpis do rejestru zabytków właściciela nieruchomości lub użytkownika wieczystego gruntu, na którym znajduje się zabytek nieruchomy. Z treści wskazanych przepisów wynika, że osoba nie mająca tytułu prawnego do gruntu nie może skutecznie wystąpić z wnioskiem o wpis nieruchomości do rejestru zabytków. Skarżąca jest zatem stroną toczącego się z urzędu postępowania z racji praw właścicielskich do gruntu przy ul. [...] w W., sąsiadującego z nieruchomością będącą przedmiotem niniejszego postępowania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 sierpnia 2005 r., sygn. II OSK 109/05, publ. Lex nr 188290). Po drugie - skoro skarżąca nie ma legitymacji do ubiegania się o wpis do rejestru zabytków terenu, do którego nie ma żadnego tytułu prawnego a postępowanie w sprawie wpisu do rejestru zabytków prowadzone było z urzędu i dotyczyło działek nr ew. [...] i [...] o pow. [...] m2., stanowiących część dawnej działki nr [...] z obrębu [...], kw [...]), to żądanie skarżącej wpisu do rejestru zabytków terenu obejmującego ponad [...] m2, czyli całą dawną działkę ew. nr [...], a stanowiącego według jej twierdzeń dawny poligon wytwórni [...] "M.", pozostaje poza oceną Sądu, gdyż przedmiotem prowadzonego z urzędu postępowania był wyłącznie teren obejmujący działki [...] i [...], co przedstawia również załącznik do decyzji [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] września 1999 r. i co wynika z uzasadnienia decyzji podjętych w sprawie. Istota rozpoznawanej sprawy sprowadza się zatem do oceny, czy organy ochrony zabytków słusznie odmówiły dokonania wpisu do rejestru zabytków nieruchomości stanowiącej działki ewidencyjne oznaczone numerami [...] i [...] o powierzchni [...] m2 położone w W. w obrębie [...] przylegające bezpośrednio do nieruchomości zabytkowej przy ul. [...]. Zacząć należy od wskazania, że pojęcie zabytku nieruchomego precyzuje art.3 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. Nr 162, poz.1568 ze zm.). Stosownie do wskazanego przepisu zabytek to nieruchomość, jej część lub zespół nieruchomości, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Skarżąca żądając wpisania do rejestru zabytków opisanego wyżej terenu wskazywała, że na terenie tym znajdował się [...] dawnej Wytwórni [...] "M.", stanowiący integralną część tej wytwórni a obejmujący plac manewrowy wraz z fundamentami rampy przeładunkowej, który ma unikatowy charakter. Ten unikatowy charakter terenu wiąże skarżąca z zasługami inż. J.S. w dziedzinie konstruktorstwa lotniczego w okresie międzywojennym. Poza sporem pozostaje, że działalność inż. J.S. miała duże znaczenie dla rozwoju lotnictwa i techniki lotniczej II Rzeczypospolitej. Znalazło to wyraz w objęciu ochroną przez wpisanie do rejestru zabytków terenu dawnej Wytwórni [...] M. przy ul. [...] w W. wraz z budynkiem mieszkalnym i budynkami warsztatowymi oraz nadaniu obszarowi określonemu w załączniku do uchwały nr [...] Rady W. z dnia [...] września 2004 r. nazwy "Skwer [...]". Jak jednak słusznie wskazał organ ochrony zabytków, a Sąd orzekający w niniejszej sprawie tę ocenę podziela, wpisem do rejestru zabytków może być objęta nieruchomość spełniająca bez żadnych wątpliwości wymogi wskazanego powyżej art.3 pkt 1 i 2 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Z wpisem do rejestru zabytków wiąże się nałożenie na właściciela zabytku obowiązków i ograniczeń swobody jego użytkowania, a zatem uznanie nieruchomości za zabytkową nie może budzić żadnych wątpliwości. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie organy ochrony zabytków wykazały różnorodność i przeciwstawność wydanych w sprawie opinii, co pozwalało tym organom na wyprowadzenie wniosku o braku podstaw do przyjęcia zabytkowego charakteru przedmiotowego terenu. Ocenę tę podziela Sąd orzekający w niniejszej sprawie. Jak bowiem wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego można go podzielić na cztery kategorie: pierwszą zawierającą opinie i inne dowody (oświadczenia, dokumenty) przemawiające za wpisaniem terenu do rejestru zabytków; drugą stanowiącą opinie i inne dowody (oświadczenia, protokoły i inne dokumenty) negujące potrzebę objęcia ochroną konserwatora zabytków przedmiotowego terenu); trzecią zawierającą opinie dotyczące wpisanej już do rejestru zabytków posesji przy ul. [...] decyzją Konserwatora Zabytków W. z dnia [...] lipca 1988 r. pod nr rej. [...] oraz czwartą dotyczącą wpisania spornego obszaru jako otoczenia zabytku przy ul. [...]. Materiał dowodowy dotyczący nieruchomości przy ul. [...], tak samo jak materiały dotyczące sprawy uznania przedmiotowego terenu za otoczenie zabytku nie wymagają omówienia, bo nie dotyczy ich przedmiotowe postępowanie (nieruchomość przy ul. [...] wraz z budynkami została odrębną decyzją wpisana do rejestru zabytków, a co do braku podstaw uznania obszaru przylegającego do nieruchomości przy ul. [...] za otoczenie zabytku wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 czerwca 2000 r. (sygn. akt I SA 2124/98). Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że opinia sporządzona przez prof. S.J. oraz mgr inż. A.G. postulują wpisanie przedmiotowego terenu do rejestru zabytków, jako stanowiącego część przedwojennej Wytwórni [...] "M.". Według zwięzłej opinii A.G. na spornym terenie przeprowadzano próby i prezentacje wyrobów wytwórni inż. J.S.. Z kolei w opinii prof. S.J. jej autor wywodzi, iż na przedmiotowym obszarze zorganizowano w czasach działania wytwórni plac manewrowy i przeładunkowy z rampą transportową i zapleczem magazynowym a także poligon doświadczalny. Przeciwne treści zawierają opinie: rzeczoznawcy Ministra Kultury mgr inż. arch. M.W. z dnia 12 sierpnia 2006 r. oraz opinia dr inż. arch. J.S. wykonana w sierpniu 2008 r. Według M.W. teren przedmiotowej działki nie zawiera żadnych widocznych, materialnych śladów działalności nieistniejącej firmy "M.", a karta ewidencyjna działki opracowana przez prof. J. zawiera elementy wrysowane przez autora karty w formie przypuszczenia przerywaną kreską będące jego osobistą tezą. Według opinii dr inż. arch. J.S. nie ma żadnych dokumentów potwierdzających istnienie [...] i żadnej informacji jakiego typu doświadczenia miały odbywać się na poligonie. Zdaniem opiniującego nieprawdopodobne jest aby odbywały się tam doświadczenia związane ze startem balonów a to wobec nierówności terenu i widocznych na zdjęciach lotniczych z 1935 r. glinianek wypełnionych wodą i wysokich grup zieleni, starty balonów wymagały dużych płaskich terenów bez zadrzewienia. Ta opinia koresponduje z oświadczeniem spadkobiercy przedwojennego właściciela przedmiotowej nieruchomości J.A. (k.117). Wobec sprzecznych opinii istotne znaczenie dla oceny słuszności podjętej przez organy ochrony zabytków decyzji odmawiającej wpisania przedmiotowego terenu do rejestru zabytków mają, zdaniem Sądu, poczynione przez te organy ustalenia dotyczące przedmiotowej nieruchomości w czasie jej oględzin w dniu 27 maja 2004 r. (k.92 akt adm.). Jak wynika z ustaleń organu pierwszej instancji w trakcie oględzin nieruchomości z udziałem stron postępowania (również z udziałem skarżącej) ustalono, że od strony północnej spornej nieruchomości do ściany wygradzającej zabytkową posesję przy ul. [...] przylega odsłonięty fundament, w jego sąsiedztwie znajduje się utwardzony plac, a przy nim betonowy podest - estrada z napisem "[...]". Na terenie nieruchomości wykorzystywanej dla celów rekreacyjnych, w sąsiedztwie grupy kasztanowców znajduje się budynek drewniany (samowola budowlana). Skarżąca opisując na rozprawie przed sądem w dniu 1 kwietnia br. nieruchomość, będącą według niej zabytkiem stwierdziła, że obecnie znajdują się na tej nieruchomości,, fundamenty rampy, utwardzony plac, oś drogi, place składowe. Oczywiście skarżąca odnosiła się do terenu o powierzchni ok.[...] m2. stanowiącej według niej teren dawnego [...] wytwórni "M.". Okoliczność, że na omawianym terenie działek nr [...] i [...] poza fundamentami w ziemi będącymi: według jednych (oświadczenie J.R. k. 106, oświadczenie M.M. - k. 102) pozostałością estrady zbudowanej przez wojsko polskie a według innych (oświadczenia skarżącej oraz S.G. - k.61) pozostałościami rampy oraz poza terenem wyłożonym kostką bitumiczną nie ma żadnych innych materialnych śladów działalności na tym terenie przedwojennej wytwórni M. przemawia za słusznością stanowiska organów odmawiających uznania tego terenu za zabytek. Stan nieruchomości potwierdzają również załączone do akt sprawy fotografie. Słusznie ocenił Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, że związek z wydarzeniami historycznymi, jakie przypisuje skarżąca omawianemu obszarowi, nie jest wystarczający do uznania konieczności wpisu tego obszaru do rejestru zabytków. Niematerialna wartość (tradycja miejsca), jak słusznie wywiódł organ z treści art.3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami nie może być powodem wpisania do rejestru substancji znajdującej się na danym terenie, jeżeli substancja ta nie spełnia pozostałych kryteriów wymienionych w definicji zabytku. Cechy i nieprzeciętne wartości, dla których wpisuje się obiekt czy obszar do rejestru zabytków winny bowiem przejawiać się w substancji architektonicznej lub przestrzennej. Sąd podziela stanowisko organów ochrony zabytków, że przedmiotowy teren nie ujawnia wyróżniających cech, spełniających konieczne kryterium do uznania go za zabytek. Odnosząc się do podnoszonych w skardze zarzutów naruszenia art. 7 K.p.a., art. 75 §1 K.p.a., art.78 § 1 K.p.a. i 80 K.p.a. przez nieuwzględnienie wniosku o przesłuchanie inż. A.G., T.K., inż. J.J. i Z.K. zauważyć należy, że inż. J.J., jako dyrektor Muzeum Techniki w piśmie z dnia 28 listopada 1997 r. wypowiedział się co do wpisania do rejestru przedmiotowego obszaru jako otoczenia zabytku przy ul. [...] i jego opinia była przedmiotem oceny w postępowaniu o wpis do rejestru otoczenia zabytku zakończonego wyrokiem NSA z dnia 30 czerwca 2000 r. (sygn. akt I SA 2124/98), płk T.K. jest autorem krótkiego pisma z dnia 13 kwietnia 1999 r. skierowanego do Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, w którym wyraził własny nie poparty żadną dokumentacją, pogląd o konieczności wpisu do rejestru zabytków "pozostałości z balonowej rampy oraz placu manewrowego", podobnie jak w opinii inż. A.G. (k.50). Niedopuszczenie dowodu z przesłuchania wymienionych autorów pism, jak też nieomówienie przez organ dowodów w postaci nakazu płatniczego podatku od wzbogacenia i odpisu z księgi wieczystej i to dotyczącego nieruchomości sąsiedniej położonej przy ul. [...], nie mogło mieć wpływu na wynik sprawy. Wnioskowany przez stronę skarżącą dowód z oględzin również mógł zostać przez organ pominięty a to wobec odbycia oględzin terenu w dniu 27 lipca 2004 r. oraz wielu zdjęć załączonych do akt sprawy przedstawiających przedmiotowy teren z każdej strony we wszystkich możliwych ujęciach. Sąd nie podziela także zarzutu naruszenia art. 11 K.p.a. i 107 K.p.a. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że na podstawie art. 78 K.p.a. nie uwzględnił wniosków dowodowych strony zgłoszonych w piśmie z dnia 12 grudnia 2007 r., w tym wniosku o powołanie biegłego z zakresu lotnictwa gdyż przedmiotem ocen w sprawie nie jest znaczenie działalności inż. J.S. dla historii polskiego lotnictwa wojskowego. To uzasadnienie odmowy przeprowadzenia zawnioskowanych dokumentów jest wprawdzie lakoniczne, ale wobec zebranego obszernego materiału dowodowego, wykazującego niejednoznaczność ocen uznania przedmiotowego obszaru za zabytek i stanu nieruchomości (odsłonięty fundament, utwardzony teren) słusznie organ uznał, że przeprowadzenie zawnioskowanych w wymienionym piśmie dowodów było zbędne, a odmowa przeprowadzenia tych dowodów, w ocenie Sądu, nie mogła mieć wpływu na wynik sprawy. Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art.151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) orzekł, jak w wyroku.