II SA/Wa 293/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędziowie WSA Ewa Grochowska-Jung (spr.), WSA Stanisław Marek Pietras, Protokolant Katarzyna Ciacharowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 maja 2009 r. sprawy ze skargi E. T. przedstawicielki ustawowej małoletniej M. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] marca 2007 r. nr [.] 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata Z. G. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa złote 80/100) stanowiącą 22% podatku VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej przyznanej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tj.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję, podjętą w dniu [...] marca 2007 r., odmawiającą przyznania małoletniej M. T., reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową – matkę E. T., renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu L. T. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tj.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie ma niezbędnych środków utrzymania. Brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z przesłanek wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwały tej osobie. Przesłanka szczególnych okoliczności, o której mowa w art. 83 ustawy, odnosi się do osoby zmarłej. Za okoliczność taką uważa się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową danej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W postępowaniu administracyjnym stwierdzono, że zmarły ojciec dziecka w okresach: 1985–1986, 1990–1991, 1992-1999 oraz 1999-2001 miał liczne przerwy w zatrudnieniu, nie podejmował ani zatrudnienia, ani innej działalności objętej ubezpieczeniem. W tym czasie nie była orzeczona w stosunku do zmarłego całkowita niezdolność do pracy. Orzeczeniem z dnia [...] maja 2007 r., wydanym zaocznie, Komisja Lekarska ZUS wskazała, że ojciec dziecka był całkowicie niezdolny do pracy, ale nie da się ustalić daty powstania niezdolności. Komisja ustaliła datę powstania częściowej niezdolności do pracy zmarłego od dnia 13 listopada 2004 r. Organ wyjaśnił, iż nie znalazł dowodów, które wskazywałyby, że przerwy w zatrudnieniu zmarłego nastąpiły w skutek szczególnych zdarzeń. Dodatkowo Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podniósł, iż łączny udokumentowany okres składkowy zmarłego wynosi 11 lat, 10 miesięcy i 24 dni i jest zbyt krótki do przyznania renty dziecku zwłaszcza, że ojciec w chwili śmierci miał 43 lata. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi E. T. – przedstawicielki ustawowej małoletniej M. T., do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca podniosła zarzut, że ustalony okres składkowy i nieskładkowy, ustalony przez ZUS, wynosi ponad połowę wieku produkcyjnego ubezpieczonego, a zatem jest on dostatecznie długi. Nadto – jej zdaniem – organ nie przeanalizował trudnej sytuacji materialnej, w jakiej wraz z dzieckiem się znajduje. Z uwagi na fakt, iż małoletnia córka M. jest osobą niepełnosprawną, skarżąca jest zmuszona do sprawowania stałej opieki nad nią i nie może podjąć pracy. Razem z córką utrzymują się wyłącznie ze środków otrzymywanych z opieki społecznej, których starcza zaledwie na opłacenie czynszu. Brak jest środków finansowych na lekarstwa i leczenie dziecka. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 marca 2008 r. sygn. akt II SA/Wa 1598/07 oddalił skargę. Powyższy wyrok stał się przedmiotem skargi kasacyjnej E. T. – przedstawicielki ustawowej małoletniej M. T., w której zarzuciła naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, polegającą na przyjęciu, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, w wyniku których zmarły L. T. nie spełnił warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, co spowodowało odmowę przyznania jego małoletniej córce świadczenia rodzinnego w drodze wyjątku. Zdaniem skarżącej, choroba psychiczna i choroba alkoholowa ojca dziecka nie zostały uwzględnione przez Sąd I instancji, który, kontrolując legalność wydanych w sprawie decyzji, winien ocenić je w aspekcie szczególnych okoliczności. Tym samym w toku postępowania administracyjnego i sądowego doszło do naruszenia art. 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez naruszenie reguł procedury administracyjnej, w tym słusznego interesu stron. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 30 stycznia 2009 r. sygn. akt I OSK 733/08 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu wyroku Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż zasadny jest zarzut skarżącej naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną jego wykładnie. Wskazał, iż zmarły L. T. był leczony z uzależnienia od alkoholu, które to uzależnienie spowodowało u niego zespół depresyjny. Już od 13 listopada 2004 r. był częściowo niezdolny do pracy a zatem stan jego zdrowia ograniczał i utrudniał możliwość wypracowania wymaganego stażu ubezpieczeniowego, co może być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Sąd, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpatrzenia, jest związany wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Przenosząc na grunt rozpoznawanej sprawy, wskazać należy, iż skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy w skutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne (kumulatywne) spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. Prezes ZUS odmawiając małoletniej córce zmarłego L. T. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, wskazał na brak szczególnych okoliczności w wyniku których ojciec dziecka nie spełnił warunków do otrzymania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych oraz poglądami doktryny za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uznaje się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożliwości przezwyciężenia ich skutków, pomimo podejmowania działań zmierzających w tym kierunku. Zwraca się też uwagę na zewnętrzny i obiektywny charakter tych okoliczności oraz ich niezależność od woli ubezpieczonego. Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. Tak więc nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością, jako że jest stanem udaremniającym i wykluczającym jej aktywność zawodową, lecz także częściowa niezdolność do pracy, poprzez to, że ogranicza i utrudnia możliwość zatrudnienia, może być – przy uwzględnieniu wszelkich aspektów stanu faktycznego sprawy – kwalifikowana w kategoriach szczególnych okoliczności. Art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie może być interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwość zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy. Jak wynika z dokumentacji zgromadzonej w aktach administracyjnych sprawy, zmarły L. T. już od 1996 r. był leczony (wielokrotnie hospitalizowany) z uzależnienia od alkoholu, które to uzależnienie spowodowało u niego następczo zespół depresyjny. Wprawdzie w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy (podobnie jest z bezrobociem), jednak nie można zaprzeczyć, że w istocie jest jednostką chorobową. Alkoholizm, jak większość chorób, jest dolegliwością, do powstania której człowiek w mniejszym lub większym stopniu się przyczynia świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już od woli. Nabiera to jeszcze większej wagi, jeśli uwzględni się, że ojciec dziecka był leczony z uzależnienia. Konsekwencje choroby alkoholowej w niniejszej sprawie spowodowały, że zmarły ojciec dziecka już od dnia 13 listopada 2004 r. był częściowo niezdolny do pracy, a zatem stan jego zdrowia ograniczał i utrudniał możliwość wypracowania wymaganego stażu ubezpieczeniowego na datę śmierci ([...]), co może być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności, zwłaszcza że w ostatnim 10-leciu przed zgonem, na wymagane 5 lat, L. T. ma udokumentowane 4 lata, 1 miesiąc i 16 dni, zaś beneficjentem świadczenia ma być małoletni członek rodziny zmarłego – jego córka, urodzona po śmierci ojca ([...].), pozbawiona podstawowych środków na swoje utrzymanie, która jeszcze nie może podjąć pracy we własnym zakresie. W takim przypadku skutki choroby alkoholowej (częściowa niezdolność do pracy) mogą i powinny być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności. W konsekwencji, wobec stwierdzonych uchybień zasadne było uchylenie zarówno zaskarżonej jak i poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS. Rozpoznając sprawę ponownie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien wnikliwie rozpatrzeć materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust.1 ustawy emerytalno-rentowej z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd rozważań. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji, Sąd orzekł w oparciu o art. 152 powołanej ustawy.