I GZ 122/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Kazimierz Brzeziński po rozpoznaniu w dniu 19 stycznia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia R.J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w L. z dnia 16 października 2009 r., sygn. akt I SA/Lu 143/09 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R.J. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w B. z dnia [...] stycznia 2009 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Zaskarżonym postanowieniem z 16 października 2009 r., sygn. akt I SA/Lu 143/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w L. po ponownym rozpoznaniu wniosku R.J. o przyznanie prawa pomocy na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z 28 maja 2009 r. na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz.1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi wnioskodawcy na decyzję Dyrektora Izby Celnej w B. z [...] stycznia 2009 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie podatku akcyzowego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd I instancji przywołał podnoszone we wniosku okoliczności dotyczące sytuacji materialnej wnioskodawcy, to jest, że od roku 2006 nie prowadzi działalności gospodarczej, uzyskuje dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę w kwocie 900 zł, spłaca kredyt miesięczny w kwocie ok. 500 zł, tytułem alimentów na syna płaci 500 zł miesięcznie, nie posiada żadnych oszczędności i korzysta z pomocy rodziny. Wnioskodawca wezwany w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 22 kwietnia 2009 r. do złożenia dodatkowych wyjaśnień nadesłał do Sądu kserokopię zeznania podatkowego PIT - 36 za 2008 r., oświadczenie o niekorzystaniu z pomocy opieki społecznej, stwierdził, że na utrzymanie mieszkania wydaje miesięcznie kwotę 400 zł, na żywność 400 zł i na utrzymanie pojazdów 400 zł. Podał również, że oprócz wynagrodzenia za pracę otrzymuje pomoc finansową od rodziny w kwocie ok. 1.000 zł. Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Sąd I instancji stwierdził, że przedstawiona we wniosku oraz wynikająca z załączonych dodatkowych wyjaśnień sytuacja majątkowa skarżącego uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Zdaniem Sądu, podane przez wnioskującego informacje budzą wątpliwości co do ich wiarygodności. Wydatki miesięczne wnioskodawcy, wykazane we wniosku i oświadczeniu z 15 maja 2009 r. wynoszą 2.200 zł, nie jest zatem możliwe pokrywanie ich z wynagrodzenia za pracę (900 zł) oraz pomocy od rodziny (1.000 zł) w sytuacji, gdy nie posiada żadnych oszczędności. Sąd podkreślił, że wnioskodawca nie ustosunkował się w żaden sposób do wezwania, zgodnie z zarządzeniem z 29 lipca 2009 r. Z uwagi na opisane okoliczności Sąd stwierdził, że brak wykazania przez wnioskodawcę w sposób wiarygodny i rzetelny sytuacji finansowej uniemożliwił jednoznaczne uznanie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Sąd powołał się przy tym na pogląd prezentowany w orzecznictwie, zgodnie z którym spłata przez stronę kredytów komercyjnych nie może mieć pierwszeństwa względem obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. W zażaleniu na powyższe postanowienie R.J. zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości poprzez przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi. W uzasadnieniu zażalenia skarżący nie zgodził się z oceną dokonaną przez Sąd, iż musiał on "zaniżyć kwotę uzyskiwanych dochodów lub zawyżyć wysokość wydatków". Zdaniem skarżącego, otrzymywanie wynagrodzenia za pracę nie świadczy o tym, iż jest on w stanie ponieść koszt wpisu sądowego, bowiem jego miesięczne dochody pomniejszone o kwotę raty kredytu 500 zł i zapłatę alimentów 500 zł nie umożliwiają zaspokojenia bieżących potrzeb życiowych, dlatego zmuszony jest do korzystania z pomocy rodziny. Skarżący podniósł, że posiada miesięcznie środki pieniężne w kwocie ok. 1.900 zł, na którą składają się: wynagrodzenie za pracę 900 zł oraz pomoc ze strony rodziny 1.000 zł, zaś na utrzymanie gospodarstwa domowego wydaje miesięcznie 400 zł, na żywność 400 zł i na utrzymanie pojazdów 400 zł. Zdaniem skarżącego, okoliczności podane w treści urzędowego formularza oraz wynikające z przedłożonych dokumentów - oświadczeń, dotyczące jego sytuacji majątkowej wskazują, że nie jest on w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny, co w myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. uzasadnia przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, beż uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, iż przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy jedynym kryterium podlegającym ocenie jest sytuacja materialna strony. Również w doktrynie sądowoadministracyjnej prezentowany jest pogląd, zgodnie z którym sytuacja materialna skarżącego jest jedyną podstawą do orzekania w sprawach o udzielenie prawa pomocy. Wydanie postanowienia w przedmiocie prawa pomocy motywowanego innymi przyczynami niż sytuacja materialna wnioskodawcy jest niedopuszczalne, ponieważ nie znajduje uzasadnienia w komentowanym przepisie (tak J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, Warszawa 2006, s. 507). Stąd ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa, co wynika wprost z art. 246 § 1 p.p.s.a. Wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zatem zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że skarżący nie wykazał w sposób wiarygodny i rzetelny swojej sytuacji materialnej. W przedmiotowej sprawie wnioskodawca złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy wskazując na niemożność poniesienia kosztów postępowania. Przy ponownym rozpoznawaniu wniosku przez Sąd - na skutek wniesionego sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego - skarżący w wykonaniu zarządzenia z 29 lipca 2009 r. został wzywany w oparciu o art. 255 p.p.s.a. do złożenia wyjaśnień, z jakich źródeł (poza wynagrodzeniem za pracę 900 zł i pomocą rodziny 1000 zł) pokrywa miesięczne wydatki w kwocie 2.200 zł oraz czy jego syn pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze skarżącym, czy też pozostaje pod opieką matki, a ponadto do przedłożenia wyciągów z posiadanych rachunków bankowych skarżącego z ostatnich trzech miesięcy. Sąd I instancji trafnie wskazał, że wnioskodawca nie ustosunkował się w żaden sposób do powyższego wezwania, co w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnia prawidłowe stwierdzenie przez Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu, że skarżący nie przedstawił swojej sytuacji materialnej w sposób rzetelny i wiarygodny i tym samym nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowany jest pogląd, że skoro wnioskodawca nie udokumentował okoliczności świadczących o jego trudnej sytuacji materialnej, to nie uprawdopodobnił, że jego sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy (vide postanowienia NSA: z 28 stycznia 2009 r. sygn. akt II GZ 332/08, z 19 maja 2009 r., sygn. akt II GZ 104/09, z 14 lipca 2009 r., sygn. akt II GZ 157/09, z 17 listopada 2009 r., sygn. akt II GZ 252/09 i inne). Wbrew zarzutom zażalenia, Sąd I instancji nie stwierdził, że skarżący musiał "zaniżyć kwotę uzyskiwanych dochodów lub zawyżyć wysokość wydatków", a jedynie wskazał na to, że z przedstawionych dokumentów - oświadczeń skarżącego wynika, iż miesięczne wydatki skarżącego przekraczają kwotę, którą uzyskuje on z tytułu umowy o pracę i pomocy ze strony rodziny. Oceniając sytuację materialną wnioskodawcy przy uwzględnieniu reguły, że koszty sądowe nie mogą zamykać stronie drogi do sądu, nie można zarzucić Sądowi I instancji, że wadliwie ocenił możliwość poniesienia przez wnioskodawcę kosztów sądowych, mając na uwadze, że wpis od skargi wynosi w tej sprawie 200 zł. Naczelny Sąd Administracyjny podziela również pogląd Sądu I instancji, zgodnie z którym spłata przez stronę kredytu nie może mieć pierwszeństwa względem obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Rolą Naczelnego Sądu Administracyjnego jest kontrola zgodności z prawem orzeczeń wydanych przez wojewódzkie sądy administracyjne. Fakt, że strona nie zgadza się z oceną jej sytuacji materialnej dokonaną przez Sąd I instancji nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie stanowi podstawy do jego uchylenia. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.