VI SA/Wa 851/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grażyna Śliwińska Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Grzelak (spr.) Sędzia WSA Zbigniew Rudnicki Protokolant Agnieszka Gajewiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 września 2009 r. sprawy ze skargi T. V. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. stwierdza, że uchylona decyzja nie podlega wykonaniu. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] marca 2009 r. Nr [...] Minister Sprawiedliwości, działając na postawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 3310 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 123, poz. 1059 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania T. V. (skarżącego) z dnia 9 października 2008 r., utrzymał w mocy uchwałę nr [...] z dnia [...] września 2008 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w P. ustalającej negatywny wynik egzaminu konkursowego na aplikację radcowską. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że skarżący uzyskał z testu wyboru 189 punktów, tymczasem zgodnie z treścią art. 339 ust. 3 ustawy o radcach prawnych, pozytywny wynik z egzaminu konkursowego uzyskuje kandydat, który otrzymał z testu co najmniej 190 punktów. Organ podkreślił, że rozpoznając odwołanie skarżącego od przedmiotowej uchwały poddano analizie zarówno prawidłowość przygotowania egzaminu (w tym także testu egzaminacyjnego), jak i prawidłowość jego przebiegu. Zdaniem Ministra Sprawiedliwości egzamin, którego skarżący był uczestnikiem, przeprowadzony został w trybie zgodnym z wymogami ustawy i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] grudnia 2005 r. w sprawie powoływania komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej i odwoływania jej członków oraz szczegółowego trybu i sposobu przeprowadzania egzaminu konkursowego i radcowskiego (Dz. U. Nr 258, poz. 2164, ze zm.). Z przebiegu egzaminu sporządzono prawidłowy protokół podpisany przez członków Komisji Egzaminacyjnej, również uchwała Komisji Egzaminacyjnej podjęta została zgodnie z obowiązującymi przepisami. Przedmiotem rozpatrzenia były zarzuty skarżącego sformułowane w odwołaniu z dnia 9 października 2008 r., a dotyczące pytania nr 139, które brzmiało: "Zgodnie z Kodeksem spółek handlowych, odwołanemu członkowi zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, niebędącemu jej wspólnikiem, legitymacja do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą: A. przysługuje B. nie przysługuje C. przysługuje wyłącznie po wykazaniu interesu prawnego." W odwołaniu skarżący podniósł, że w kwestionowanym pytaniu nie sprecyzowano, czy chodzi o skutecznie odwołanego członka zarządu, czy też o takiego, w stosunku do którego podjęto tylko uchwałę o jego odwołaniu w sytuacji, gdy jeden i drugi członek zarządu jest odwołanym członkiem zarządu. Powyższa niekonsekwencja pozwalała przyjąć, że pytanie dotyczyło członka zarządu, w stosunku do którego wspólnicy podjęli uchwałę o jego odwołaniu. W obu przypadkach są oni odwołanymi członkami zarządu. Ponadto, w podanym pytaniu nie podano czego dotyczyła uchwała. Stąd można było przyjąć, że uchwała dotyczy odwołania członka zarządu. W związku z tym, pytanie testowe można było zrozumieć, że zgodnie z k.s.h., członkowi zarządu spółki z o.o., nie będącemu jej wspólnikiem, w stosunku do którego wspólnicy podjęli uchwałę o jego odwołaniu (odwołanemu członkowi zarządu), legitymacja do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników dotyczącej odwołania członka zarządu sprzecznej z ustawą: A. przysługuje, B. nie przysługuje, C. przysługuje wyłącznie po wykazaniu interesu prawnego. Na tak postawione pytanie odpowiedź przewidziana w wariancie "C" jest błędna. Ponieważ odpowiedź na pytanie nr 139 nie zawierała się w treści wskazanych w kluczu odpowiedzi przepisów art. 250 pkt 1 w zw. z art. 252 § 1 k.s.h., odpowiedzi można było udzielić jedynie w oparciu o skomplikowany proces wykładni, co do której istnieją rozbieżności w doktrynie i orzecznictwie. Na potwierdzenie poprawności odpowiedzi "A", skarżący powołał wyroki Sądu Najwyższego o sygn. IV CSK 46/05, II CK 438/02, III CK 592/03, II CSK 19/05. Dowodząc poprawności odpowiedzi "B", skarżący powołał się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2007 r., III CZP 94/06, której Sąd Najwyższy nadał moc zasady prawnej. Jednakże, uchwała ta nie spotkała się z pełną akceptacją doktryny, o czym świadczą krytyczne glosy przedstawicieli doktryny (W. Popiołek, S. Sołtysiński, PPH 2007/10/51, W. Jurewicz, Glosa 2008/1/28, Z. Kuniewicz, B. Ziemianin, Glosa 2008/1/47- Glosa aprobująca K. Bilewska, MoP 2007/19/1096). Ponadto, uchwały Sądu Najwyższego o mocy zasady prawnej nie stanowią źródła prawa i mogą być zmieniane w trybie określonym w art. 62 ustawy z dnia 23 września 2003 r. o Sądzie Najwyższym. Stąd, za prawidłową należało uznać udzieloną przez skarżącego odpowiedź – A. Powołując się na wyroki WSA w Warszawie skarżący podkreślił, że egzamin konkursowy nie powinien być egzaminem ze znajomości poglądów wyrażanych przez komentatorów prawa i orzecznictwo, lecz stanowić sprawdzian znajomości prawa pozytywnego. Minister Sprawiedliwości uznał przedstawione argumenty skarżącego za chybione. Odpierając zarzuty zawarte w odwołaniu Minister Sprawiedliwości wskazał, że przepis art. 250 k.s.h. w związku z art. 252 § 1 k.s.h. wymienia osoby i organy, które posiadają legitymację do wytoczenia powództwa przeciwko spółce z o.o. o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą. Z brzmienia art. 250 k.s.h. wyraźnie wynika, że prawo do wytoczenia powództwa, o którym mowa w cytowanym przepisie, przysługuje m.in. zarządowi spółki oraz poszczególnym jego członkom. Uprawnienie to przysługuje zatem tylko tym osobom, które w dacie wytoczenia powództwa pełnią funkcję członka zarządu. Tak właśnie należało rozumieć użyte w pytaniu stwierdzenie "odwołanemu członkowi zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością". Powyższe stanowisko i poprawność odpowiedzi "B" ostatecznie potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2007 r., której nadano moc zasady prawnej, przełamując tym samym w sposób ostateczny wyrażane w doktrynie i orzecznictwie różnorodne poglądy. Zgodnie z uchwałą "osobie odwołanej ze składu organu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie przysługuje legitymacja do wytoczenie powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólnika sprzecznej z ustawą", a ocena braku uprawnień do wytoczenia powództwa odwołanego członka zarządu wynika z dokonanej poprawnie wykładni językowej przepisu 250 k.s.h. W uzasadnieniu uchwały z 1 marca 2007 r. Sąd Najwyższy zaznaczył także, że odmienne poglądy, wyrażane przez doktrynę, jak i wcześniej przez inne składy orzekające SN, opierały się na wykładni celowościowej i systemowej, prowadząc do niedopuszczalnego wykreowania mocą orzeczenia sądowego pożądanej, ale niewyrażonej w przepisie normy prawnej. Sąd podał również, że "uzależnianie legitymacji do zaskarżenia uchwały wspólników od przedmiotu tej uchwały nie znajduje uzasadnienia w art. 252 § 1 k.s.h., który wyraźnie stanowi jedynie o uchwale wspólników sprzecznej z ustawą, bez nawiązywania do jej przedmiotu lub treści. Ewentualne wyjątki mające uzasadniać taką dyferencjację ocen mogą co najwyżej wynikać z innych przepisów, ale nie jest to już kwestia wykładni art. 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 ks.h., lecz poszukiwanie norm o charakterze leges speciales. (...) Tymczasem brzmienie art. 252 § 1 zdanie pierwsze w związku z art. 250 pkt 1 k.s.h. wyraźnie wskazuje, że ustawodawca przyznaje wymienionym w tych przepisach podmiotom legitymację do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały, nie czyniąc zarazem żadnych zastrzeżeń lub odesłań do przedmiotu uchwały wspólników, która może być objęta żądaniem stwierdzenia jej nieważności przez sąd." (vide: uzasadnienie uchwały SN z dnia 1 marca 2007r. wpisanej do księgi zasad prawnych, w sprawie III CZP 94/06). Argumentacja Sądu Najwyższego potwierdza zatem, że treść przyjętej uchwały stanowi literalne odzwierciedlenie treści przepisu art. 250 k.s.h., a zatem twierdzenie, że pytanie nie opierało się na treści przepisu, ale na wyżej wymienionej uchwale SN jest chybione (skoro uchwała potwierdziła literalną treść przepisu, a znajomość uchwały winna zdającym ułatwić odkodowanie normy z przepisu). Minister Sprawiedliwości zauważył, że orzeczenia Sądu Najwyższego nie należą zgodnie z Konstytucją RP do źródeł prawa, jednakże mają istotne znaczenie dla prawidłowego rozumienia prawa. Szczególną rolę w tym zakresie posiadają uchwały Sądu Najwyższego, które uzyskują moc zasad prawnych, gdyż składy Sądu Najwyższego nie mogą orzekać sprzecznie z zasadą prawną dopóty, dopóki nie nastąpi zmiana stanu prawnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2007 r. w sprawie II KK 23/07). Znajomość tych zasad także stanowi fragment znajomości prawa, gdyż wiedza z zakresu prawa nie polega na umiejętności literalnego odwzorowania treści przepisu, ale na prawidłowym odkodowaniu norm prawnych z przepisów. Ze względu na powyższe, pytanie nr 139 odpowiada wymogom określonym w ustawie o radcach prawnych, a odpowiedź "B" jest jedyną prawidłową odpowiedzią. Minister Sprawiedliwości podkreślił, że po dokonaniu szczegółowej analizy całości testu egzaminacyjnego wraz z merytorycznym sprawdzeniem wszystkich pytań testowych stwierdzono, iż wszystkie pytania, w tym również pytania kwestionowane przez skarżącego, zostały sformułowane jednoznacznie, a wśród propozycji odpowiedzi była wyłącznie jedna poprawna odpowiedź. Tym samym należy stwierdzić, że test egzaminacyjny, w oparciu o który przeprowadzony był egzamin, odpowiadał kryteriom, o których mowa wart. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Wobec powyższego Minister Sprawiedliwości stwierdził brak podstaw do uchylenia zaskarżonej uchwały Komisji Egzaminacyjnej. W skardze na powyższą decyzję, skarżący, wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji, podniósł zarzut naruszenia art. 331 ust. 3 ustawy o radcach prawnych przez bezpodstawne przyjęcie, że: 1. jedynie słuszną odpowiedzią na pytanie nr 139 jest wykładnia spornych przepisów zaprezentowana w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, której nadano moc zasady prawnej, 2. odpowiedzią niewłaściwą na pytanie 139 jest wskazanie odpowiedzi zgodnej z wykładnią tych przepisów dokonaną w czterech wyrokach wydanych w składzie trzyosobowym przez Sąd Najwyższy. W uzasadnieniu skargi skarżący ponowił zarzuty sformułowane uprzednio w odwołaniu z dnia 9 października 2008 r. od uchwały Komisji Egzaminacyjnej z dnia [...]września 2008 r. W odpowiedzi na skargę Minister Sprawiedliwości wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Ocena działalności organów administracji publicznej dokonywana przez właściwy wojewódzki sąd administracyjny sprowadza się do kontroli prawidłowości zarówno materialnych jak i procesowych aspektów stosunku administracyjnoprawnego, skonkretyzowanego w zaskarżonej decyzji. Dla wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego aktu niezbędne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej powołanej jako p.p.s.a.). Rozpatrując sprawę w świetle powyższych kryteriów należy stwierdzić, że skarga T. V. jest uzasadniona. W myśl przepisu art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, egzamin konkursowy polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 250 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa, zaś kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź. Jak wynika z uzasadnienia odwołania, powtórzonego w uzasadnieniu skargi, w ocenie skarżącego, Komisja Egzaminacyjna nieprawidłowo ustaliła wynik egzaminu konkursowego na aplikację radcowską z uwagi na niewłaściwą ocenę odpowiedzi udzielonej przez skarżącego na pytanie nr 139. Uzasadniając zarzut wadliwości sformułowania pytania, skarżący podał, że odpowiedź na kwestionowane pytanie nie zawierała się w treści przepisów 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 k.s.h., których znajomością zdający miał obowiązek się wykazać, lecz była możliwa w oparciu o skomplikowany proces wykładni przepisów prawnych, co do której istnieją rozbieżności w doktrynie i w orzecznictwie. Ustosunkowując się do zarzutów skarżącego organ w zaskarżonej decyzji wskazał, że prawidłową odpowiedzią jest odpowiedź "B", która wynika z przepisów art. 250 pkt 1 k.s.h. w zw. z art. 252 § 1 k.s.h. wymieniających osoby i organy, które posiadają legitymację do wytoczenia powództwa przeciwko spółce z o.o. o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą. Organ podkreślił, że teza pytania dotyczyła uprawnień w zakresie wytoczenia powództwa przez odwołanego członka zarządu spółki z o. o. niebędącego jednocześnie wspólnikiem spółki. Odwołany członek zarządu spółki z o.o. niebędący jej wspólnikiem nie ma legitymacji do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenia nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2007 r., której nadano moc zasady prawnej. W ocenie Sądu za bezsporny w sprawie należy uznać fakt, iż uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2007 r. stanowi zasadę prawną. Niemniej należy zwrócić uwagę, iż ww. orzeczenie Sądu Najwyższego spotkało się w doktrynie również z wyraźnie krytycznym stanowiskiem (vide: glosa prof. dr hab. Stanisława Sołtysińskiego oraz prof. dr hab. Wojciecha Popiołka Przegląd Prawa Handlowego z października 2007 str. 51-58, podobnie krytyczne stanowisko wyraził Witold Jurcewicz III CZP 94/06). W tej sytuacji za niedopuszczalną, zdaniem Sądu, należy uznać sytuację, aby w pytaniach pojawiały się zagadnienia prawne, co do których zarówno doktryna, jak i orzecznictwo nie doszły do wspólnych konkluzji, albowiem nie można wymagać od ewentualnych adeptów zawodów prawniczych jednoznacznego rozstrzygania zagadnień prawnych, co do których nie są zgodne również autorytety prawnicze. Wskazać należy, iż już w orzeczeniu z dnia 23 września 2003 r., sygn. akt I SA 2394/01, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że pytania egzaminacyjne powinny być tak sformułowane, aby odpowiadający, odpowiednio przygotowany teoretycznie i praktycznie, rozumiał ich sens i istotę. Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w wyroku z dnia 28 stycznia 2009 r. w sprawie o sygn. akt II GSK 667/08, iż sposób formułowania pytań i odpowiedzi na nie tak, aby tylko jedna odpowiedź z trzech zaproponowanych w oparciu o treść pytania była prawidłowa, oznacza, że konstrukcja pytań i odpowiedzi na pytania nie może wprowadzać uczestnika konkursu w błąd; pytanie musi być w stosunku do odpowiedzi niewątpliwe. W świetle dotychczas wykształconej linii orzeczniczej NSA (m.in. wyrok z dnia 10 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 310/07, wyrok z dnia 7 lutego 2008 r., II GSK 355/07) jako jednolity należy traktować pogląd, że z art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych wynika obowiązek najdalej idącej dbałości przy redagowaniu każdego pytania i każdego zestawu odpowiedzi, w celu wyeliminowania możliwości udzielenia więcej niż jednej odpowiedzi prawidłowej. Tym samym relacja między odpowiedzią a pytaniem musi być zawsze sprawdzalna na podstawie jednoznacznych kryteriów wynikających ze stanu prawnego lub doktryny, o ile poglądy doktryny są jednolite w danej materii. W świetle treści art. 331 ust. 3 i art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych należy uznać, że pytania egzaminacyjne powinny być precyzyjne i jednoznaczne, a taka precyzja i jednoznaczność możliwa jest wówczas, gdy poprawna odpowiedź wynika z treści przepisów prawa, nie zaś z ich często niejednoznacznej interpretacji, a ponadto odpowiada wymogom logiki. W ocenie Sądu jest bowiem oczywiste, iż kandydat na aplikanta radcowskiego powinien reprezentować szeroki a zarazem podstawowy poziom wiedzy z wymienionych w ustawie dziedzin prawa, którą to wiedzę będzie dopiero pogłębiał w trakcie aplikacji. W związku z tym jako niedopuszczalne w świetle wymogów stawianych przez art. 331 ust. 3 i art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych należy traktować formułowanie pytań testowych w taki sposób, aby zgodna z kluczem odpowiedź wymagała od kandydata opowiedzenia się po jednej ze stron sporu doktrynalnego lub orzeczniczego. Ponieważ w rozpatrywanej sprawie Minister Sprawiedliwości nie wykazał dostatecznie jasno wszystkich okoliczności przekonywujących o trafności swojego rozstrzygnięcia w zakresie pytania testowego nr 139, należało wyeliminować z obrotu prawnego zaskarżoną decyzję z dnia [...] marca 2009 r., jako uchybiającą w sposób istotny zasadom postępowania administracyjnego, w tym w szczególności art. 7, art. 8, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a. Uchybienia te w konsekwencji mogą mieć istotny wpływ na ostateczny wynik sprawy, tym bardziej, jeśli uwzględni się fakt, iż skarżący uzyskał jeden punkt mniej od wymaganego minimum, określonego w przepisie art. 339 ust. 3 ustawy o radcach prawnych. Mając wszystkie powyższe względy na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł, jak w pkt 1 wyroku. Rozstrzygnięcie w kwestii wykonalności zostało wydane na podstawie art. 152 p.p.s.a.