II SA/Wa 440/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Mierzejewska, Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej, WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Protokolant Agnieszka Kolasa, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 września 2009 r. sprawy ze skargi A. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2009 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2008 r. nr [...] odmawiającą A. Z. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Z akt administracyjnych i ustaleń organu wynika następujący stan faktyczny i prawny sprawy: Wnioskiem z dnia 5 lutego 2008 r. A.Z. zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej Prezesa ZUS) o przyznanie, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku wymieniony podniósł, iż pozostaje na wyłącznym utrzymaniu rodziców będących emerytami. Łączny dochód trzyosobowej rodziny wnioskodawcy wynosi 1.720 zł netto i nie zapewnia minimum niezbędnych kosztów jego utrzymania i leczenia. Ponadto stan zdrowia, posiadane wykształcenie średnie ogólnokształcące, ograniczające możliwości zatrudnienia do pracy fizycznej, czynią wnioskodawcę praktycznie całkowicie niezdolnym do wykonywania pracy zarobkowej. Decyzją z dnia [...] czerwca 2008 r. Prezes ZUS odmówił przyznania A. Z. wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podniósł, że na przestrzeni 32 lat życia wnioskodawca udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 6 lat, 7 miesięcy i 27 dni. Pracę zarobkową wymieniony przestał wykonywać w lutym 2004 r. i do powstania całkowitej niezdolności do pracy w październiku 2007 r., tj. przez ponad 3 lata nie był objęty ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Nie zostały wykazane zatem szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przez stronę przeszkód w kontynuowaniu ubezpieczenia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem we wskazanym okresie nie orzeczono wobec A. Z. całkowitej niezdolności do pracy. Nie zaistniały więc obiektywne przeszkody do kontynuowania zatrudnienia oraz ubezpieczenia, w celu uzyskania uprawnień do świadczenia przewidzianego przepisami ustawy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją odwołujący się podniósł, iż w kwestionowanym przez organ okresie jego stan zdrowia systematycznie się pogarszał. Stale postępująca choroba kończyn dolnych doprowadziła do powstania całkowitej niezdolności do pracy. W tym czasie skarżący był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy, jednak ograniczenia zdrowotne i duże bezrobocie w miejscu zamieszkania ([...]) praktycznie eliminowały go z grona osób, którym przedkładano propozycje pracy. Ponadto odwołujący się podniósł, iż nie posiada własnych środków utrzymania i jest zdany na wyłączne utrzymanie rodziców. Wskazując na powyższe skarżący stwierdził, iż w jego przypadku zaistniały szczególne okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku odwoławczego, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] stycznia 2009 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie wszystkie przesłanki, o jakich mowa w powołanym przepisie. W analizowanej sprawie nie zaistniały zaś szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania ww. art. 83, rozumie się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie bądź trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Z przebiegu ubezpieczenia wnioskodawcy wynikało natomiast, iż ostatnio udowodniony okres składkowy przypadał na dzień 29 lutego 2004 r. Przeprowadzona analiza akt sprawy nie wykazała, aby od tej daty do powstania całkowitej niezdolności do pracy w dniu 15 października 2007 r., tj. przez ponad 3 lata, zainteresowany nie mógł kontynuować zatrudnienia lub podejmować innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym ze względu na stan zdrowia. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 2008 r. ustalił bowiem u wnioskodawcy całkowitą niezdolność do pracy na okres od 15 października 2007 r. do 31 sierpnia 2008 r. oraz niezdolność do samodzielnej egzystencji od 7 stycznia 2008 r. do 31 sierpnia 2008 r. W związku z podnoszoną we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy okolicznością pogarszania się stanu zdrowia przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, w dniu 18 lipca 2008 r. przedmiotowa sprawa została skierowana - wraz z przedłożoną dokumentacją medyczną - do lekarza orzecznika ZUS, celem ewentualnego ustalenia u skarżącego wcześniejszej daty powstania niezdolności do pracy. W orzeczeniu z dnia [...] sierpnia 2008 r. lekarz orzecznik ZUS wskazał te same daty powstania całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji, które zostały uprzednio ustalone przez lekarza orzecznika ZUS. Organ wskazał, iż twierdzenia strony o złym stanie zdrowia, przed ustaleniem całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji, nie wskazują na istnienie w przedmiotowej sprawie szczególnych okoliczności. Samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Ustalenie początków niezdolności do pracy nie może opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. W niniejszej sprawie dowody takie zostały przedstawione i na ich podstawie ustalono dokładne daty powstania całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji. Fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS, niestwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego. Orzeczenie lekarza orzecznika albo orzeczenie komisji lekarskiej jest wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Prezes ZUS podniósł także, iż przyznanie świadczeń przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS, uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek na ubezpieczenia społeczne. Z akt rentowych wynika zaś, że na przestrzeni 31 lat życia – w chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy – zainteresowany udokumentował łączny okres składkowy, wynoszący 6 lat, 7 miesięcy i 27 dni. Tymczasem okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku pracownika, a wykazanie tylko, że niespełnienie warunków do ubezpieczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Sama zaś trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ustawy. Organ podkreślił, iż skarżący we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podniósł, iż pozostaje na wyłącznym utrzymaniu rodziców. Z akt rentowych wynikało natomiast, że rodzice wnioskodawcy pobierają emerytury w łącznej wysokości 2.281,55 zł brutto. Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, która od 1 marca 2008 r. wynosiła 636,29 zł brutto. W przedmiotowej sprawie dochód przypadający na jednego członka rodziny wynosił 760,52 zł brutto i przekraczał kwotę brutto najniższej emerytury. W odczuciu wnioskodawcy wskazana kwota może nie być wystarczająca do zapewnienia niezbędnych środków utrzymania, to jednak organ rozstrzygający sprawę w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku musi kierować się obiektywizmem. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Wykazany dochód przypadający na członka rodziny może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych skarżącego, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. A. Z. zaskarżył decyzję Prezesa ZUS do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, podnosząc, iż doszło do trwałego pogorszenia jego stanu zdrowia i sytuacji materialnej. Wskazał, iż w grudniu 2008 r. przebył drugą operację [...]. W dniu [...] września 2008 r. lekarz orzecznik ZUS ponownie stwierdził u skarżącego całkowitą niezdolność do pracy. Ponadto, z nieformalnego związku w dniu [...] urodził się skarżącemu syn, a on sam nie posiada jakichkolwiek środków utrzymania. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do przepisu art. 1 § 2 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W zaskarżonym rozstrzygnięciu Prezes ZUS wskazał, iż nie zostały spełnione kumulatywnie wszystkie ww. przesłanki. W rozpoznawanej sprawie nie można organowi zarzucić naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uznając, że po stronie skarżącego nie zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje go z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku. Należy wskazać, że w utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania – przykładowo wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 4189/01, publik. LEX nr 83733. Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane przez skarżącego środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która w dacie orzekania (od 1 marca 2008 r.) wynosiła 636,29 zł brutto. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie powoływanego przepisu art. 83 ust. 1 przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Zaprezentowany pogląd wynika z ukształtowanego orzecznictwa sądowego, na które organ zasadnie się powołał w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Skarżący nie kwestionuje, że mieszka w domu rodziców i pozostaje na ich wyłącznym utrzymaniu. Łączny miesięczny dochód uzyskiwany przez R. i W.Z. z tytułu otrzymywanych świadczeń emerytalno – rentowych wynosi 2.281,55 zł brutto miesięcznie. Porównując dochód na osobę w rodzinie skarżącego – 760,52 zł brutto z wysokością najniższej emerytury należy wykluczyć możliwość uznania, że nie posiada on niezbędnych środków utrzymania. Zdaniem Sądu, organ trafnie dokonał oceny sytuacji materialnej skarżącego z punktu widzenia braku niezbędnych środków utrzymania. Wykazane środki utrzymania w kwocie 760,52 zł na członka rodziny nie są zapewne wystarczające, zważywszy na potrzeby trzyosobowej rodziny skarżącego, lecz trudno uznać wymienioną sumę jako tę, która nie pozwala zaspokoić potrzeb niezbędnych. Podkreślić należy, że skarżący w toku prowadzonego postępowania administracyjnego nie wskazywał na okoliczność, iż jest ojcem dziecka z nieformalnego związku. Taką informację ujawnił dopiero w skardze. Nie można zatem czynić Prezesowi ZUS zarzutu, iż ten w swych rozważaniach nie uwzględnił powyższej okoliczności i rozpoznał sprawę w sposób wadliwy. Samo zostanie ojcem dziecka w wolnym związku nie wpływa na sytuację materialną takiej osoby. Aby odmiennie, niż uczynił to organ, ocenić posiadane przez skarżącego środki utrzymania, należałoby wykazać, że skarżący prowadzi z matką dziecka wspólne gospodarstwo domowe, sprawuje opiekę nad synem, czy choćby partycypuje w kosztach utrzymania dziecka. Na żadną z tych sytuacji skarżący nie powoływał się w toku prowadzonego przez organ postępowania wyjaśniającego, jak też w skardze nie zaprzeczył, iż mieszka wraz z rodzicami i pozostaje na ich wyłącznym utrzymaniu. Niespełnienie warunku braku niezbędnych środków utrzymania jest wystarczającą podstawą do odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wbrew stanowisku organu należy jednak wskazać, iż wystąpienie takich zdarzeń jak pozostawanie bezrobotnym na obszarze objętym dużym bezrobociem strukturalnym, poszukiwanie pracy i brak propozycji zatrudnienia ze względu na ograniczenia zdrowotne, wiek, wykształcenie, w indywidualnych przypadkach nie wyklucza kwalifikowania tych czynników jako szczególne okoliczności w rozumieniu ustawy emerytalno-rentowej. To jednak w tej sprawie, z uwagi na niespełnienie przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, dokonana przez Prezesa ZUS ocena stanu faktycznego sprawy pod kątem przesłanki szczególnych okoliczności nie mogła mieć wpływu na końcowy wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, ani też nie została wydana z naruszeniem przepisów procedury administracyjnej i wobec tego, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzeczono jak w sentencji.