III SA/Łd 383/09

Dnia 21 października 2009 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Alberciak (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Janusz Nowacki Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski Protokolant Asystent sędziego Dominika Trella po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 października 2009 roku sprawy ze skargi J. K. na postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy wydania kserokopii podania 1. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego Ł. z dnia [...] nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi L. G.-Ś., prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...], wynagrodzenie w kwocie 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa 80/100) złotych, obejmujące podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Postanowieniem z dnia [...] Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego Ł., działając na podstawie art. 73 i art. 74 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2000 r. Nr 98 poz. 1071 ze zm.), dalej k.p.a., odmówił J. K.wydania kserokopii podania złożonego przez K. K. w dniu [...] r. w sprawie zmiany nazwiska jej małoletniego dziecka. Uzasadniając organ I instancji wskazał, iż wnioskodawca nie spełnia przymiotu strony w rozumieniu art. 28 k.p.a. J. K. wniósł zażalenie do Wojewody Ł. Skarżący wskazał, iż dokonana w 1995 r. zmiana nazwiska małoletniego syna K.K. z "B." na "K." nastąpiła bez jego zgody. W ocenie skarżącego powyższe "nadanie" jego nazwiska dziecku jego byłej żony dokonane zostało z naruszeniem obowiązującego prawa i stanowiło naruszenie jego dóbr osobistych. Postanowieniem z dnia [...], wydanym na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 k.p.a., Wojewoda Ł.utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. Na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego organ odwoławczy ustalił, iż J. K. pismem z dnia [...] r. zwrócił się do Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego Ł. z prośbą o wyjaśnienie okoliczności dokonanej w roku 1995 zmiany nazwiska małoletniego syna jego byłej żony K. K. z "B." na "K.". Następnie pismem z dnia [...] r. J. K. wniósł o przesłanie mu kserokopii wniosku K. K. z dnia [...] r. dotyczącego zmiany nazwiska jej małoletniego syna. Pismem z dnia [...] r. organ I instancji wezwał J.K. do usunięcia braków formalnych wniosku z dnia [...] r. poprzez wskazanie interesu prawnego w uzyskaniu żądanej kserokopii. Wezwanie to miało na celu określenie, czy zgodnie z art. 73 k.p.a. wnioskodawca może być uznany za stronę postępowania. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, pismem z dnia [...] r. J. K.wskazał, iż jego uprawnienie wynika z art. 51 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zgodnie, z którym każdy ma prawo dostępu do dotyczących go urzędowych dokumentów i zbiorów danych. Ponadto strona wskazała, że zgodnie z art. 47 Konstytucji każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym. W ocenie J. K. nadanie jego nazwiska pasierbowi spowodowało, że jest on wszędzie kojarzony jako syn wnioskodawcy. W ocenie Wojewody Ł. zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Organ odwoławczy wskazał, iż podniesione w zażaleniu zarzuty odnosiły się niemal w zupełności do postępowania administracyjnego i wydanej w jego wyniku decyzji w sprawie zmiany nazwiska syna jego byłej żony. Z tych względów zarzuty te nie mogły być wzięte pod uwagę w postępowaniu dotyczącym odmowy wydania wnioskowanej kserokopii dokumentu. Pojęcie strony postępowania zostało zdefiniowane w art. 28 k.p.a. Z treści powołanego przepisu wynika, iż przymiot strony wiąże się wyraźnie z interesem prawnym lub obowiązkiem wyprowadzonym z konkretnie oznaczonego przepisu administracyjnego prawa materialnego, który może stanowić podstawę do sformułowania interesu lub obowiązku danego podmiotu. W ocenie organu skarżący nie legitymuje się przymiotem strony w rozumieniu art. 28 k.p.a. Nie wskazał bowiem przepisu prawa materialnego powszechnie obowiązującego, na podstawie którego mógłby skutecznie żądać wydania kserokopii dokumentów z akt sprawy zakończonej decyzją ostateczną z dnia [...] r. Dane dostępu, do których żąda wnioskodawca dotyczą wyłącznie M. K.- syna byłej żony J. K. Powołana powyżej decyzja z dnia [...] r. w sprawie zmiany nazwiska "B." na "K." wydana została na podstawie ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (tj. Dz.U. z 2005 r. Nr 233 poz. 1992 ze zm.), na podstawie wniosku K.K. za zgodą jej małoletniego wówczas syna M.B. Jedynym przedstawicielem ustawowym małoletniego M.B. była K. K. i tylko ona miała prawo wystąpić o zmianę nazwiska swojego syna. J. K. nie jest ojcem biologicznym M. K., nie została mu powierzona władza rodzicielska, ani opieka nad małoletnim. W związku z powyższym nie przysługiwało mu prawo do wyrażania zgody na zmianę nazwiska pasierba. Ponadto organ odwoławczy wskazał, iż wnioskodawca występujący o zmianę nazwiska nie musi uzyskać zgody wszystkich osób noszących już dane nazwisko. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi J. K. podniósł, iż powołana przez organ administracji ustawa o zmianie imion i nazwisk dotyczy osób pełnoletnich. Natomiast M. B. w dniu [...]. był osobą małoletnią. Stąd zmiana jego nazwiska mogła być jedynie dokonana w trybie art. 90 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Skarżący wskazał ponadto, iż nazwisko K. jest nazwiskiem mało popularnym, a w Ł. nosi je zaledwie kilka osób. Stąd może on być kojarzony z synem swojej byłej żony. Powyższe w ocenie skarżącego stanowi naruszenie jego dóbr osobistych i uzasadnia jego prawo do uzyskania kserokopii wnioskowanego dokumentu, który będzie mu potrzebny w celu wystąpienia z powództwem na drogę sądową. W odpowiedzi na skargę Wojewoda Ł. wniósł o jej oddalenie argumentując jak w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. W dniu 14 października 2009 r. na rozprawie pełnomocnik skarżącego wskazał na naruszenie przepisów procedury administracyjnej, a w szczególności art. 7, art. 8, art. 28 i art. 73 k.p.a. W jego ocenie skarżący powinien być stroną w postępowaniu o zmianę nazwiska M. B.na nazwisko "K.", a jego interes prawny wynika z art. 90 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Natomiast ważny interes prawny wynikający z art. 73 k.p.a. uzasadnia prawo skarżącego do domagania się anulowania decyzji z dnia [...] Obecny na rozprawie pełnomocnik organu administracji oświadczył, iż skarżący nie wystąpił o wzruszenie decyzji dotyczącej zmiany nazwiska w trybach określonych w przepisach kodeksu postępowania administracyjnego. W przypadku złożenia takiego wniosku miałby możliwość zapoznania się z materiałem dowodowym na podstawie art. 77 k.p.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola, o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 art. 1 tej ustawy). Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. ) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W myśl zaś art. 145 § 1 wymienionej ustawy sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie : 1/ uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi: a/ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b/ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c/ inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, 2/ stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach, 3/ stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego postanowienia, czy jest ono zgodne z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. W niniejszej sprawie podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) - dalej k.p.a. Zgodnie z art. 73 § 1 k.p.a. w każdym stadium postępowania organ administracji publicznej obowiązany jest umożliwić stronie przeglądanie akt sprawy oraz sporządzanie z nich notatek i odpisów. Strona może żądać uwierzytelnienia sporządzonych przez siebie odpisów z akt sprawy lub wydania jej z akt sprawy uwierzytelnionych odpisów, o ile jest to uzasadnione ważnym interesem strony (art. 73 § 2 k.p.a.). Stosownie do treści art. 74 § 2 k.p.a. - odmowa umożliwienia stronie przeglądania akt sprawy, sporządzania z nich notatek i odpisów, uwierzytelnienia takich odpisów lub wydania uwierzytelnionych odpisów następuje w drodze postanowienia, na które służy zażalenie. W niniejszej sprawie organy administracji odmówiły skarżącemu – J.K.wydania kserokopii podania K. K. z dnia [...]roku dotyczącego zmiany nazwiska jej syna M.B. na nazwisko K., tj. na nazwisko jej męża J.K. Wniosek skarżącego z dnia [...] roku był w swej treści jednoznaczny i dotyczył udostępnienia kopii oznaczonego konkretnie dokumentu z akt sprawy zakończonej decyzją Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego Ł. z dnia [...]. Organy obu instancji uznały, że skarżący nie był w rozumieniu art. 28 k.p.a. stroną postępowania administracyjnego w sprawie o zmianę nazwiska M. B. W ocenie Sądu, organy administracji niezasadnie uznały, że wniosek J. K. nie zasługuje na uwzględnienie. Z treści art. 73 § 1 k.p.a. wyraźnie wynika, że prawo domagania się spełnienia przez właściwy organ administracji obowiązków określonych w art. 73 § 1 i § 2 k.p.a. przysługuje wyłącznie podmiotowi, który ma przymiot strony w rozumieniu art. 28 k.p.a. Stąd organ rozpatrujący wniosek, mający oparcie w powołanym przepisie, musi w pierwszej kolejności dokonać ustalenia, czy wnioskodawca legitymuje się przymiotem strony (por. wyrok NSA z dnia 25 czerwca 1999 r., IV SA 1374/98, LEX nr 47904). Załatwiając żądanie wydania z akt sprawy odpisu dokumentów organ administracji ma obowiązek wydania takiego odpisu lub podjęcia postanowienia o odmowie wydania odpisu. Być stroną postępowania w rozumieniu art. 28 k.p.a. oznacza mieć interes prawny w uczestniczeniu w danym postępowaniu administracyjnym. Interes prawny to osadzone w konkretnym przepisie prawa materialnego (niekoniecznie administracyjnego) prawo danej osoby do domagania się od organu administracji publicznej określonego działania (w przypadku wszczęcia postępowania na wniosek – legitymacja procesowa czynna) lub wynikające z konkretnego przepisu prawo lub obowiązek organu takiego działania wobec danej osoby, które wpływa wprost - realnie i bezpośrednio na jej sytuację prawną (w przypadku wszczęcia postępowania z urzędu - legitymacja procesowa bierna). Innymi słowy, ze stroną postępowania administracyjnego mamy do czynienia w sytuacji, gdy konkretna norma prawna pozwala ustalić wobec tej osoby uprawnienie bądź obowiązek. Przyjmuje się przy tym, że podmiot ma interes prawny w konkretnym postępowaniu, jeżeli pomiędzy jego sytuacją prawną, a przedmiotem tego właśnie postępowania istnieje – uzasadnione treścią normy prawa materialnego – realne, rzeczywiste powiązanie, czyniące go bezpośrednio "zainteresowanym" w tym postępowaniu i w konsekwencji uprawnionym do udziału w nim w charakterze strony. Ta realność (aktualność) jest istotną cechą interesu prawnego, eksponowaną zarówno w piśmiennictwie jak i w orzecznictwie sądowym. To, że strona nie brała udziału w toczącym się postępowaniu administracyjnym nie oznacza, iż automatycznie nie jest ona stroną tego postępowania. Zdaniem Sądu, J. K. ma interes prawny w żądaniu wydania dokumentu z akt sprawy dotyczącej zmiany nazwiska M. B., tj. odpisu podania K. K. z dnia [...] r. Z przedmiotowego podania wynika bowiem, że K. K. żądała zmiany nazwiska syna na nazwisko jej męża J. K., a nie na jakiekolwiek nazwisko. Nazwisko jest dobrem osobistym (art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) – dalej k.c. oraz należy do sfery życia prywatnego i rodzinnego (art. 8 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem 2 (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Zgodnie z art. 8 Konwencji każdy ma prawo do poszanowania swojego życia rodzinnego. Nie jest dopuszczalna ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób. Z powyższego wynika, że imię i nazwisko są elementami określenia tożsamości człowieka, należą do sfery dóbr osobistych i praw podmiotowych obywatela, których dysponentem jest on w pierwszej kolejności. W niniejszej sprawie zmiana nazwiska małoletniego M. B. nastąpiła na konkretne nazwisko, a mianowicie na nazwisko męża matki – J. K. Zgodnie z art. 617 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59 ze zm.), krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej. W myśl art. 618 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z małżeństwa wynika powinowactwo między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka. Trwa ono mimo ustania małżeństwa. Linię i stopień powinowactwa określa się według linii i stopnia pokrewieństwa (art. 618 § 2 Kodeksu rodzinnego). Źródłem powinowactwa w znaczeniu prawnym jest więc stosunek rodzinny powstały w następstwie zawarcia małżeństwa. Chwilą zaś powstania powinowactwa jest moment zawarcia małżeństwa. Oznacza to przynależność do rodziny poprzez współmałżonka, ale brak jest powiązań z daną osobą więzami krwi. J. K. w następstwie zawarcia małżeństwa z K. B. obecnie K. (odpis zupełny aktu małżeństwa w aktach administracyjnych - k.11) stał się zatem powinowatym w stosunku do pasierba M.B.. Podkreślić w tym miejscu należy, że zmiana nazwiska małoletniego jest ważną sprawą, uregulowaną przepisami prawa, m.in. w art. 90 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli matka małoletniego dziecka zawarła małżeństwo z mężczyzną, który nie jest ojcem tego dziecka, małżonkowie mogą złożyć przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego zgodne oświadczenia, że dziecko będzie nosić takie samo nazwisko, jakie zgodnie z art. 88 nosi albo nosiłoby ich wspólne dziecko. Do zmiany nazwiska dziecka, które ukończyło trzynaście lat, jest potrzebna jego zgoda. Zgodnie z komentarzem do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (Sychowicz Marek, Ciepła Helena, Kalus Stanisława, Czech Bronisław, Domińczyk Tadeusz, Piasecki Kazimierz (red.) Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz Warszawa 2006 Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis (wydanie III) s. 960), powołany art. 90 § 1, wprowadzając możliwość nadania dziecku nazwiska męża, stwarza środek asymilacji dziecka w rodzinie, którą jego matka założyła przez zawarcie małżeństwa oraz zaciera oznakę jego pozamałżeńskiego pochodzenia, nie powoduje zaś ustalenia ojcostwa. W ocenie Sądu, z powyższych przepisów, tj. art. 23 k.c., art. art. 618 § 1 oraz art. 90 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika interes prawny skarżącego w sprawie dotyczącej zmiany nazwiska jego pasierba. Powyższe przepisy wpływają bowiem na konkretyzację praw podmiotowych skarżącego. Interes prawny w postępowaniu administracyjnym może zaś wynikać nie tylko z przepisów prawa materialnego administracyjnego. Nie ma znaczenia, że zmiana nazwiska M.B. nastąpiła decyzją wydaną na podstawie ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk. J. K. ma więc status strony i jako strona może żądać na podstawie art. 73 § 2 k.p.a. wydania odpisu dokumentu z akt administracyjnych sprawy dotyczącej zmiany nazwiska jego pasierba. Oczywiście powyższe żądanie musi być uzasadnione "ważnym interesem strony". W tezie wyroku NSA z dnia 23 stycznia 1998 r. I SA/Łd 770/96, niepublikowany, wyrażono pogląd, że jako ważny interes strony może być potraktowana już sama potrzeba posiadania przez stronę uwierzytelnionych dokumentów, które mogą być wykorzystane przez nią w danej sprawie administracyjnej lub poza jej zakresem (patrz B. Adamiak, J. Borkowski " Kodeks postępowania administracyjnego - Komentarz" Wydawnictwo C.H. Beck 2004, str. 376). Skarżący uzasadniał potrzebę posiadania kserokopii podania z dnia 17 lipca 1995 r. celem wykorzystania w postępowaniu o anulowanie decyzji o nadaniu pasierbowi jego nazwiska oraz wystąpienia do sądu z powództwem. Zdaniem Sądu "ważny interes strony" musi być oceniony indywidualnie w każdej sprawie, z uwzględnieniem wszystkich jej okoliczności, co zresztą przewidział ustawodawca w ten sposób określając warunek, od którego uzależnił realizację uprawnienia przewidzianego w art. 73 § 2 k.p.a. W niniejszej sprawie "ważny interes strony", od którego uzależnione jest zgodnie z art. 73 § 2 k.p.a. wydanie uwierzytelnionego odpisu, nie został przez organy administracji rozpatrzony. Sąd stwierdził, iż w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania, tj. 73 § 2 k.p.a. oraz art. 7, 77 i 80 k.p.a., a naruszenie to miało istotny wpływ na merytoryczne rozpatrzenie sprawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji winny, uwzględniając powyższe uwagi, ponownie ocenić zebrany materiał dowodowy. Z tych wszystkich względów, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 250 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym. TP.