IV SA/Po 455/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bożena Popowska (spr.) Sędziowie NSA Paweł Miładowski WSA Ewa Kręcichwost - Durchowska Protokolant St. sekr. sąd.Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 22 października 2009 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] kwietnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nieruchomości, oddala skargę /-/E.Kręcichwost – Durchowska /-/B. Popowska /-/P. Miładowski Dnia [...] września 2008 r. do Starostwa [...] wpłynął wniosek pełnomocnika A. S., E. M., M. S-G. i A. M. o zwrot nieruchomości o powierzchni 0,4470 ha wchodzącej w skład byłego folwarku [...], ewentualnie o przekazania na własność wnioskodawców nieruchomości o równoważnej powierzchni. Decyzją z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...] działający z upoważnienia Starosty [...], na podstawie art. 105 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej kpa) umorzył postępowanie administracyjne w sprawie zwrotu wnioskowanej nieruchomości, położonej w [...], wchodzącej w skład byłego folwarku [...] hipotecznie przynależnemu do nieruchomości Hrabstwa [...], oznaczonej [...] obecnie oznaczoną [...], ewentualnie przyznania nieruchomości o równoważnej powierzchni na własność wnioskodawców. W postępowaniu ustalono, że aktem notarialnym z dnia [...] grudnia 1937 r. nr [...] sporządzonym przed notariuszem [...], E. S. nabył od księcia [...] trzy parcele oznaczone numerami planu parcelacyjnego [...] stanowiące place budowlane o łącznym obszarze około [...] ha. W akcie notarialnym sprzedający udzielił kupującemu pełnomocnictwa do powzdania nabytych parcel. Nabywca nieruchomości nie ujawnił jednak swoich praw w księdze wieczystej, w związku z tym w/w parcele pozostawały własnością Hrabstwa [...]. Dnia 11 września 1944 r. na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 06 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 z późn. zm., dalej dekret o reformie rolnej) właścicielem nieruchomości wpisanej w księdze wieczystej Hrabstwa [...] stał się Skarb Państwa Polskiego, co zostało wpisane w tej księdze dnia [...] września 1945 r. Dalszy ciąg rzeczonej księgi stanowi księga wieczysta KW [...] założona dnia [...] lipca 1952 r. Starosta [...] w swej decyzji podniósł, iż powyższe fakty są wskazane również w decyzji Wojewody [...] z dnia [...] marca 1997 r. nr [...]. Wojewoda we wskazanej decyzji stwierdził, że "nieruchomość oznaczona katastralnymi numerami [...] obecnie stanowiąca część działek [...] nie podlega działaniu art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu o reformie rolnej, bowiem E. S. nie stał się prawnym właścicielem parcel [...] gdyż nie dopełnił warunków przewidzianych w wówczas obowiązującym niemieckim kodeksie cywilnym – nie ujawnił się w księdze wieczystej jako właściciel". Wojewoda ocenił w przywołanej decyzji, że przedmiotowe parcele nadal stanowiły część majątku Hrabstwa [...]. Starosta podkreślił, że przepisy dotyczące zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, zawarte w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t. j. Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm., dalej ustawa o gospodarce nieruchomościami) nie znajdują zastosowania do nieruchomości przejętych na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej. Według Starosty w niniejszej sprawie nie miało miejsca wywłaszczenie nieruchomości przez organ administracji państwowej. Obecnie obowiązująca ustawa o gospodarce nieruchomościami nie przewiduje żadnego innego ekwiwalentu za nieruchomości przejęte na własność Skarbu Państwa na podstawie w/w dekretu. W odwołaniu pełnomocnik wskazał, że jeżeli Skarb Państwa uzyskał prawo własności przedmiotowej nieruchomości i nieruchomości rozdysponował, to uczynił to bezpodstawnie i uzyskał nienależne przysporzenie, z pokrzywdzeniem spadkobierców po E. S. Nie był on wprawdzie wpisany do księgi wieczystej, jednak ponad wszelką wątpliwość nabył nieruchomość aktem notarialnym, nieruchomość ta została Mu wydana i dysponował nią do momentu zabrania jej przez okupacyjne władze niemieckie. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...] Wojewoda Wielkopolski, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wskazał spadkobierców majątku E. S. objętego wspólnością ustawową oraz spadkobierców majątku nieobjętego wspólnością ustawową. Wojewoda wyjaśnił, że do przeniesienia własności nieruchomości w dacie zawarcia umowy sprzedaży, zgodnie z ówcześnie obowiązującym Kodeksem niemieckim cywilnym (Z.U.Z.Z. 1923.1.10.1 ze zm.) konieczne było zawarcie umowy obligacyjnej, umowy rzeczowej obejmującej bezwarunkową zgodę na przeniesienie własności nieruchomości (powzdanie, art. 925 BGB) oraz wpis do księgi wieczystej. W ocenie Wojewody, w niniejszej sprawie zawarto jedynie umowę obligacyjną. Do powzdania oraz wpisu do księgi wieczystej nigdy nie doszło. Zatem własność przedmiotowej nieruchomości nigdy nie przeszła na E. S. i nie weszła w skład pozostałej po nim masy spadkowej. W świetle art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, to poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części. Stąd postępowanie o zwrot przedmiotowej nieruchomości nie ma podstawy prawnej – jest bezprzedmiotowe i podlega umorzeniu. Ponadto art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie przewiduje możliwości zastosowania przepisów dotyczących zwrotu nieruchomości do nieruchomości przejętych na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej. Rację miał również organ I instancji wskazując, że ustawa o gospodarce nieruchomościami nie przewiduje możliwości uzyskania nieruchomości zamiennej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Skarżący napisał, że w stosunku do przedmiotowej nieruchomości nie można stosować terminu "wywłaszczenie", ponieważ została włączona do Skarbu Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej. Było to bezprawne, co potwierdził w swojej decyzji z dnia 19 marca 1996 r. Wojewoda Kaliski, powołując się na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego. Uchwałą z dnia 06 września 1990 r. TK ustalił, że art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu o reformie rolnej nie obejmuje tych nieruchomości lub ich części, które przed dniem 01 września 1939 r. zostały rozparcelowane z przeznaczeniem na działki budowlane po uprzednim zatwierdzeniu parcelacji przez właściwy organ administracji. Sprzedający posiadał osobne zezwolenia na parcelację folwarku oraz na zbycie parceli. Plan parcelacyjny został zatwierdzony. W akcie notarialnym zastrzeżono, że sprzedający udziela kupującemu pełnomocnictwo, obowiązujące poza jego śmierć z prawem substytucji do powzdania sobie samemu względnie osobom trzecim. W ciągu 21 miesięcy dzielących datę zawarcia aktu notarialnego do wybuchu II Wojny Światowej nie zdołano sporządzić głównego operatu katastralnego. Wojna i okupacja wstrzymały prace i uniemożliwiły przewłaszczenie oraz założenie ksiąg wieczystych. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, powtarzając argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewoda wskazał też, że ustawa o gospodarce nieruchomościami nie pozostawia pola swobodnej oceny okoliczności towarzyszących utracie prawa własności. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu. Zgodnie z przepisem art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz.1269 ze zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność ich wykładni oraz prawidłowość przyjętej procedury. W myśl natomiast art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej ppsa) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany powołaną podstawą prawną, zarzutami i wnioskami skargi. W niniejszej sprawie przedmiotem skargi jest decyzja utrzymująca w mocy decyzję o umorzeniu postępowania wszczętego wnioskiem o zwrot nieruchomości. W ocenie Sądu, organy administracji prawidłowo wskazały na obecnie obowiązującą ustawę o gospodarce nieruchomościami. Choć rację ma Skarżący, stwierdzając, iż Jego żądania dotyczą nieruchomości znacjonalizowanych, a nie wywłaszczonych, to jednak obu tych instytucji prawnych dotyczy wskazana ustawa. Organy właściwie przeprowadziły interpretację zarówno art. 136 jak i art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami i w sposób prawidłowy oceniły stan faktyczny sprawy pod kątem możliwości zastosowania wskazanych przepisów. Zgodnie z art. 136 ust. 3 wskazanej ustawy, poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli nieruchomość ta stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Sytuacje, kiedy wywłaszczoną nieruchomość uznaje się za zbędną na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu wymienia art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Sąd w pełni podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 lutego 2008 r. sygn. akt i SA/Wa 1272/07 (dostępny na stronie internetowej Naczelnego Sądu Administracyjnego), że użycie w przywołanym przepisie określenia "zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części" oznacza, że zwrotowi mogą podlegać nieruchomości wywłaszczone niezależnie od tego, kiedy nastąpiło wywłaszczenie, ale musiało to nastąpić na podstawie wówczas obowiązującej ustawy wywłaszczeniowej. Zarazem ustawodawca w art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami nakazuje stosować przepisy dotyczące zwrotu nieruchomości wywłaszczonych do nieruchomości nabytych lub przejętych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie wymienionych w tym przepisie enumeratywnie (wyczerpująco) aktów prawnych. W przepisie art. 216 nie został zaś wymieniony dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Jak wspomniano wcześniej, ustawodawca do tej pory nie unormował odrębnie, w sposób generalny, kwestii zwrotu znacjonalizowanego mienia. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i w doktrynie utrwalił się pogląd, że art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami zawiera wyczerpujący katalog aktów normatywnych, odejmujących w okresie po II wojnie światowej własność nieruchomości (odpowiednio - wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 3.10.2000 - IV SA 2179/98, 21.11.2000 - IV SA 2172/00; wyrok NSA z 20.6.2001 - II SA/Gd 2869/00 z akceptującą glosą E. Łętowskiej - OSP 4/02/53; krytyczna glosa A. Zielińskiego do wyroku NSA z 29.10.2001 - II SA/Kr 786/01 - OSP 9/02/119; uchwała Sądu Najwyższego z 24.9.1992 - III AZP 12/92 - niepublikowana; postanowienie SN z 1.5.1993 - I CRN 41/93 - OSNC 10/93/185; T. Woś "Wywłaszczenie i zwrot nieruchomości" W-wa 1998 s. 177). Nadto w wyroku z dnia 24 października 2001 r. - SK 22/01 - OTK 7/01/216, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami w zakresie, w jakim wyklucza odpowiednie stosowanie przepisów rozdziału 6 działu III ustawy o gospodarce nieruchomościami do nieruchomości przejętych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz. U. z 1945 r. nr 3 poz. 13 ze zm.) jest zgodny z art. 32 i art. 64 ust. 2 w zw. z art. 2 Konstytucji RP; Wojewoda trafnie wskazał i na tą okoliczność, że Ojciec skarżącego nie został właścicielem, w rozumieniu ówcześnie obowiązującego prawa, przedmiotowej nieruchomości. W czasie zawierania umowy kupna sprzedaży z dnia [...] grudnia 1937 r. na terenie Wielkopolski obowiązywał Kodeks Cywilny Niemiecki (BGB; w brzmieniu opublikowanym jako "Kodeks cywilny obowiązujący na Ziemiach Zachodnich Rzeczypospolitej Polskiej (przekład urzędowy)" Wydawnictwa Ministerstwa Sprawiedliwości Zbioru Ustaw Ziem Zachodnich tom X Warszawa- Poznań 1923). Zgodnie z ówcześnie obowiązującym § 873 BGB, do przeniesienia własności gruntu wymagana była rzeczowa umowa przewłaszczenia, zawierająca zgodę zbywcy i nabywcy na przeniesienie własności (powzdanie) oraz wpis tej zmiany w prawie do księgi wieczystej. W myśl § 925 BGB oświadczenia zgody na przewłaszczenie musiały być złożone przed wydziałem hipotecznym przy równoczesnej obecności obu stron. Skarżący nie wykazał, by doszło do powzdania, czyli umowy przenoszącej własność. W orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd, że nawet uiszczenie całości ceny, przy braku powzdania, nie prowadziło do nabycia prawa własności nieruchomości i skutkuje umorzeniem postępowania o przyznanie rekompensaty za nieruchomość ( wyrok WSA w Poznaniu z dnia 02 grudnia 2008 r. - II SA/Po 602/08) bądź o zwrot nieruchomości (wyrok WSA w Poznaniu z dnia 04 lutego 2004 - II SA/Po 3076/01 - Rejent 12/05/165), o odszkodowanie ( wyrok WSA w Poznaniu z dnia 11 grudnia 2008 r. - II SA/Po 380/08) [przywołane wyroki dostępne są na stronie internetowej NSA]. Sąd podziela również tezę zawartą w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 kwietnia 2009 r. sygn. akt IV SA/Po 71/09 (dostępny na stronie internetowej NSA), zgodnie z którą legitymację czynną do złożenia wniosku o zwrot nieruchomości ma tylko poprzedni właściciel lub jego spadkobierca. W świetle akt administracyjnych sprawy wobec braku powzdania (§ 873 i § 925 BGB) Ojciec skarżącego nigdy nie nabył w sposób ważny i prawem przewidziany prawa własności tej nieruchomości. W związku z powyższymi rozważaniami Sąd stwierdza, że organ I instancji postąpił trafnie, umarzając postępowanie (art. 105 kpa), zaś Wojewoda zasadnie utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W związku z zarzutami Skarżącego dotyczącymi legalności przejęcia, na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 06 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, gruntów poddanych parcelacji, Sąd stwierdza, iż kwestia ta nie mieści się w granicach niniejszej sprawy. Równocześnie wypada zauważyć, iż ustawodawca do tej pory nie unormował odrębnie, w sposób generalny, kwestii zwrotu znacjonalizowanego mienia. W niniejszej sprawie, wobec braku powzdania, organy administracji prawidłowo umorzyły postępowanie. Prawidłowo zostały również w postępowaniu administracyjnym wskazane i zastosowane art. 136 ust. 3 oraz art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 151 ppsa skargę oddalił. /-/ E. Kręcichwost-Durchowska /-/ B. Popowska /-/ P. Miładowski