II FZ 62/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia WSA (del). Bogusław Woźniak po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 8 stycznia 2009 r. sygn. akt I SA/Ol 643/09 odmawiające skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie w sprawie ze skargi M. J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 30 lipca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego w E. w sprawie podatku od spadków i darowizn postanawia oddalić zażalenie Skarżący M. J., po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu od skargi, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie postanowieniem z 3 listopada 2009 r. odmówiła przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia dokonała analizy przepisu art. 246 § 1 ustawy z 30.08.2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej jako ppsa.) oraz sytuacji majątkowej i zarobkowej wnioskodawcy i stwierdziła, iż brak jest w sprawie przesłanek o jakich traktuje powołany wyżej przepis prawa, a zatem brak jest podstaw do przyznania prawa pomocy. M. J. od powyższego postanowienia złożył sprzeciw. Zdaniem wnioskodawcy referendarz sądowy skupiła się na rozważaniach teoretycznych, a nie rozważyła okoliczności mających wpływ na wynik rozpoznania wniosku. Po złożeniu sprzeciwu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie - na podstawie art. 255 ppsa. wezwał wnioskodawcę do nadesłania dokumentów potwierdzających: wysokość aktualnie uzyskiwanych przez niego i jego matkę dochodów, wysokość wydatków ponoszonych na utrzymanie, leczenie, spłatę zadłużeń, stan zdrowia wnioskodawcy, aktualny stan majątkowy wnioskodawcy z uwzględnieniem aktualnej wartości nieruchomości i samochodu oraz kosztów utrzymania majątku. W wykonaniu wezwania M. J. złożył pismo, w którym podał, iż: zarabia 1200 zł; emerytura matki wynosi 1140 zł; na bieżące wydatki związane z utrzymaniem składają się czynsz za mieszkanie i garaż w kwocie 262 zł, koszty wyżywienia około 400 zł na osobę, koszty środków czystości i ubrania około 200 zł na osobę, opłaty za prąd i wodę. Nadto wnioskodawca uiszcza podatek od nieruchomości w kwocie 166 zł rocznie i zobowiązanie w podatku od spadków i darowizn po 448 zł miesięcznie. Z majątku posiada mieszkanie, w którym zamieszkuje razem z matką oraz samochód [...]. Na koszty utrzymania samochodu składają się następujące wydatki: ubezpieczenie (410 zł), badania techniczne (99 zł) i zakup paliwa (około 200 zł miesięcznie). U wnioskodawcy stwierdzono lekki stopień niepełnosprawności z powodu wrodzonej wady wzroku. W celu udokumentowania powyższych twierdzeń skarżący dołączył stosowne dokumenty (k. 43-62). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 8 stycznia 2010 r. przyznał M. J. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie go od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi, w pozostałym zakresie wniosek oddalił. W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że wprawdzie zgromadzony majątek (mieszkanie, garaż, samochód) nie stanowią bezpośrednich środków do pokrycia kosztów postępowania, ale świadczą o pewnej zamożności ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Dla Sądu nie budzi przy tym wątpliwości, że majątek ten nie został zgromadzony z zarobków wnioskodawcy (skarżącego), które uzyskuje aktualnie. Z tego, zdaniem Sądu I instancji, płynie następny wniosek, iż ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie wykazał wszystkich źródeł przychodu. Że tak jest świadczy zestawienie dochodów wnioskodawcy i pozostającej we wspólnym gospodarstwie matki (1.140 zł + 1.200 zł) z ponoszonymi - w/g wnioskodawcy wydatkami w wysokości 2.408 zł. Skoro deklarowane przychody nie pokrywają wydatków, to z tego wynika w sposób oczywisty, że deklarowane przychody nie są rzeczywistymi pełnymi przychodami. Dlatego brak było podstaw do przyznania wnioskodawcy (skarżącemu) prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd I instancji uwzględnił jednakże fakt, że deklarowane wydatki w stopniu nieznacznym przekraczają przychody deklarowane, a wynikające z dokumentów, stąd uznał, iż poniesienie pełnych kosztów postępowania mogłoby dla wnioskodawcy spowodować uszczerbek w utrzymaniu koniecznym dla niego i jego matki. Dlatego za celowe i dopuszczalne uznał przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie go od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi. Niezależnie od tego Sąd I instancji zauważył, że skarga na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej zawiera wyłuszczenie zagadnień prawnych wymagających interpretacji przepisów prawa stanowiących podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji. W takiej sytuacji - niezależnie od sytuacji majątkowej wnioskodawcy - przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym - tj. łącznie z ustanowieniem doradcy podatkowego i ponoszenia kosztów jego ustanowienia przez Skarb Państwa nie mogło być uznane za uzasadnione. Uwagę należy zwrócić i na to, że sprawa dotyczy nie wątpliwości co do stanu faktycznego i postępowania lecz interpretacji przepisów prawa, czyli zbadania zgodności zaskarżonej decyzji z przepisami prawa materialnego. Tę zgodność Sąd bada z urzędu, co wynika z treści przepisu art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25.07.2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269). M.J. zaskarżył wyżej opisane postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie w części dotyczącej odmowy ustanowienia doradcy podatkowego. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść zapadłego rozstrzygnięcia oraz błędną wykładnie i niewłaściwe zastosowanie art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 1 ppsa. W ocenie wnoszącego zażalenie otrzymywane wynagrodzenie nie pozwala mu na wynajęcie doradcy podatkowego, celem reprezentacji i ochrony jego praw przed sądem. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zaskarżone postanowienie nie narusza prawa. Na wstępie podnieść należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 ppsa., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 i 246 § 1 pkt 1 powołanej ustawy, prawo pomocy w zakresie całkowitym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z brzmienia powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika obciąża stronę, która powinna należycie uzasadnić i wykazać okoliczności stanowiące podstawę żądania. Obowiązkiem Sądu jest natomiast dokonanie wnikliwej i swobodnej lecz nie dowolnej analizy oświadczeń, informacji oraz dokumentów przedłożonych przez osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wnioski dotyczące całokształtu sytuacji majątkowej M. J. przedstawione przez Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu odpowiadają zasadom logiki i doświadczenia życiowego. Na gruncie niniejszej sprawy uzasadnione wątpliwości budzą źródła utrzymania skarżącego, który wraz z matką uzyskuje deklarowany dochód w kwocie nie wystarczającej na opłacanie przedstawionych rachunków. Należy przy tym zauważyć, że wnioskodawca w zażaleniu od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie nie podważył dokonanych przez Sąd I instancji ustaleń jak i nie wyjaśnił przyczyn rozbieżności w złożonych oświadczeniach zauważonych przez Sąd. Powtórzył natomiast okoliczności faktyczne przedstawione na wcześniejszych etapach postępowania, które zostały w sposób wyczerpujący i wnikliwy rozważone przez Sąd I instancji. Należy podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym przez skarżącego zakresie stosowanie do art. 246 § 1 ppsa. następuje o ile Sąd ustali, że zaistniały wskazane przesłanki. Przekonanie strony, iż takie przesłanki zaistniały nie jest dla Sądu wiążące. Oceniając zaskarżone postanowienie należy też zwrócić uwagę, iż Sąd I instancji pomimo wątpliwości co do zgodności ze stanem rzeczywistym składanych oświadczeń przyznał wnioskodawcy prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Analizując przesłanki oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w części oddalającej wniosek o ustanowienie doradcy podatkowego należy zauważyć, że zgodnie z art. 245 § 2 ppsa. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Sąd decydując o udzielenie stronie prawa pomocy w tym zakresie, musi przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 pkt 1 ppsa., a więc brakiem jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów sądowych, ale również odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, Sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie Sąd bierze pod uwagę, w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych (przymus adwokacko-radcowski). W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, że sytuacja procesowa, w jakiej znalazł się skarżący nie powoduje konieczności przyznania mu pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Skarżący dotychczas wykonuje terminowo i w sposób prawidłowy wszystkie polecenia Sądu. Treść jego pism wskazuje również, że skarżący nie ma problemu z formułowanie logicznych wniosków. Okoliczności te uzasadniają więc pogląd, że przynajmniej na etapie postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym skarżący jest w stanie działać samodzielnie bez uszczerbku dla swojego interesu. (postanowienie NSA z 24.06.2008 r. Sygn. akt I FZ 240/08, LEX nr 479128). Należy także podzielić pogląd prawny wyrażony w postanowieniu NSA z 20.06.2008 r. Sygn. akt II OZ 625/08 LEX nr 493568, w którym Sąd stwierdził, że ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 p.p.s.a. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.