I OSK 1569/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Banasiewicz (spr.) Sędziowie sędzia NSA Leszek Leszczyński sędzia del. WSA Iwona Kosińska Protokolant asystent sędziego Dominika Człapińska po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. D. - przedstawicielki ustawowej małoletniego S. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 maja 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 537/10 w sprawie ze skargi M. D. - przedstawicielki ustawowej małoletniego S. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 26 maja 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 537/10, oddalił skargę M. D. – przedstawicielki ustawowej małoletniego S. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powyższe rozstrzygnięcie Sąd ten poprzedził następującymi ustaleniami faktycznymi i oceną prawną: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku M. D. z dnia 28 września 2009 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego syna wnioskodawczyni – S. D. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Wyjaśnił również, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie do świadczenia w drodze wyjątku przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS wskazał, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że zmarły w wieku 45 lat ojciec małoletniego – J. D. posiada udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 10 lat, 11 miesięcy i 13 dni, jednak w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgonu, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano jedynie 2 lata, 6 miesięcy i 6 dni tych okresów. Organ podał również, iż w latach 1982–1983, 1984–1986, 1989–1991, 1993–1994, 2000–2003 oraz 2003–2007 J. D. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, emerytalnym i rentowym. W wymienionych przerwach nie miał on orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, a zatem, zdaniem organu, nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia w celu nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podejmowanie pracy dorywczej za granicą przez zmarłego ojca małoletniego bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy emerytalnej. Decyzją z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...]Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku M. D. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie, podzielając zawartą w nim argumentację. M. D. wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) stwierdził, że istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przedstawionego przez wnioskodawczynię przez pryzmat art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), formułującego trzy przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności, niemożliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, brak niezbędnych środków utrzymania. Sąd wskazał, że stan faktyczny przedstawiony przez skarżącą nie wyczerpuje pierwszej z wymienionych w art. 83 okoliczności. Brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty należy bowiem badać w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury czy renty, istotne znaczenie ma to, czy okres czasu przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu jest adekwatny do wieku uprawnionego. Okres, przez jaki zmarły ojciec dziecka pozostawał w ubezpieczeniu, nie jest odpowiedni do jego wieku. Osoba w wieku 45 lat winna wypracować znacznie dłuższy okres składkowy niż 10 lat i 11 miesięcy – jak to miało miejsce w niniejszej sprawie. Podjęcie pracy przez ojca dziecka poza granicami kraju nie zostało przez Sąd uznane za szczególną okoliczność uniemożliwiających wypracowanie dłuższego okresu składkowego. Trudna sytuacja materialna skarżącej nie może stanowić wyłącznej przyczyny uzasadniającej uwzględnienie wniosku. Uznając, że organ w sposób prawidłowy zebrał i ocenił materiał dowodowy oraz przy wykonywaniu tych czynności nie naruszył przepisów prawa, Sąd oddalił skargę. Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła M. D., reprezentowana przez adwokata z urzędu, zaskarżając powyższy wyrok w całości i opierając skargę kasacyjną na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, polegającą na przyjęciu, że w sprawie nie zachodziły szczególne okoliczności, w wyniku których zmarły J. D. nie spełniał warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W przypadku uznania przez Naczelny Sąd Administracyjny, że zachodzi okoliczność z art. 188 p.p.s.a. skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i merytoryczne rozpoznanie skargi. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej stwierdzono, że stan faktyczny i okoliczności niniejszej sprawy uzasadniają przyznanie synowi zmarłego J. D. renty rodzinnej w trybie wyjątku, uregulowanego w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. W ocenie skarżącej Prezes ZUS dopuścił się zaniedbania obowiązków wynikających z art. 7 i art. 8 k.p.a. Ponadto Sąd, pomimo uprawnień wynikających z art. 106 § 3 p.p.s.a., nie przeprowadził z urzędu dowodów uzupełniających z dokumentów. Zdaniem skarżącej Sąd winien zwrócić jej uwagę na konieczność udokumentowania twierdzeń, na które się powoływała, bowiem działała w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika. W dalszej części skargi kasacyjnej skarżąca stwierdziła, że J. D. z uwagi na wykształcenie – podstawowe oraz wysoki poziom bezrobocia pozostawał bez pracy i był zarejestrowany jako bezrobotny w Powiatowym Urzędzie Pracy w K. i okoliczność ta powinna być przedmiotem zbadania i oceny przez organy administracyjne. Nie zostały dokonane ustalenia, czy J. D. zarejestrował się we właściwym ze względu na miejsce zamieszkania Powiatowym Urzędzie Pracy i czy aktywnie poszukiwał zatrudnienia w podanym w decyzji okresie. O tym, że J. D. wykazywał chęć podjęcia pracy świadczy fakt, iż w celu znalezienia jakiejkolwiek pracy wyjeżdżał za granicę, zarejestrował się też jako osoba bezrobotna. Gdyby w Powiatowym Urzędzie Pracy była informacja o ofercie pracy, to z pewnością pracę taką by podjął. Brak możliwości zarobkowania w Polsce, wysokie bezrobocie były szczególnymi okolicznościami w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. Na wstępie stwierdzić należy, że skoro zaskarżonemu wyrokowi zarzucono jedynie naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (zarzut oparty na podstawie z art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), to takie sformułowanie podstawy kasacyjnej wyklucza możliwość kwestionowania ustaleń faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia. Brak bowiem w skardze kasacyjnej zarzutów podniesionych w ramach podstawy z art. 174 pkt 2 p.p.s.a., a więc dotyczących naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy powoduje, że należy przyjąć, że skarżący nie kwestionuje tychże ustaleń. Konsekwencją takiej konstrukcji skargi kasacyjnej jest, że Naczelny Sąd Administracyjny nie może brać pod uwagę faktów podnoszonych w środku odwoławczym, lecz musi oprzeć się na stanie faktycznym przyjętym przez Sąd pierwszej instancji (tak m.in. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 25 listopada 2004 r., FSK 1290/04, ONSAiWSA z 2005 r., nr 5, poz. 95). Wobec powyższego całkowicie bezskuteczne pozostać musiały podnoszone w uzasadnieniu skargi kasacyjnej okoliczności sugerujące, że stan faktyczny sprawy ustalony został w sposób niezgodny z przepisami prawa. W myśl art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych: "Ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Zarzucona w skardze kasacyjnej błędna wykładnia tego przepisu polegać miała na przyjęciu, że w sprawie nie zachodziły szczególne okoliczności, w wyniku których zmarły J. D. nie spełniał warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Powyższy zarzut, sformułowany w sposób bliższy uchybieniu w postaci niewłaściwego zastosowania powołanego przepisu nie mógł być uznany za uzasadniony. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podniósł, że okoliczności wskazane w art. 83 ust. 1 omawianej ustawy muszą występować łącznie, aby możliwym było przyznanie świadczenia wyjątkowego. Następnie stwierdził – w oparciu o stan faktyczny ustalony w postępowaniu prowadzonym przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (i niepodważonym w skardze kasacyjnej), że nie sposób skutecznie wywodzić istnienia szczególnych okoliczności uniemożliwiających J. D. wypracowania dłuższego okresu składkowego z faktu podlegania zatrudnieniu za granicą. Podjęcie pracy przez ojca dziecka poza granicami kraju stanowiło bowiem świadomy wybór uprawnionego, którego dokonanie wiązało się z utratą stosownego okresu składkowego, jakim mógłby się legitymować w kraju. Powyższe stwierdzenie, wobec przyjętego za podstawę wyrokowania stanu faktycznego sprawy nie mogło być uznane za naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Żaden z przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie zawiera definicji pojęcia "szczególne okoliczności". W orzecznictwie przyjmowane jest, że jako taką okoliczność rozumieć należy zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć charakter uniemożliwiający pracę lub inną działalność zarobkową objętą ubezpieczeniem społecznym. Przeszkoda ta musi być wykazana indywidualnie w każdym rozpatrywanym przypadku. Skoro zmarły w wieku 45 lat J. D. posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy tylko 10 lat, 11 miesięcy i 13 dni, a w dziesięcioleciu przed datą jego śmierci jedynie 2 lata 6 miesięcy i 6 dni, to sam fakt podejmowania przez ojca małoletniego dorywczej pracy za granicą bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne słusznie uznano za okoliczność niedostatecznie uzasadniającą wystąpienie przesłanki "szczególnych okoliczności", o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Z przedstawionych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 184 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O kosztach pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu orzeknie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.