IV SA/Po 139/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Stankowski(spr.) Sędziowie WSA Ewa Kręcichwost - Durchowska WSA Donata Starosta Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Frankowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 02 czerwca 2010 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w P. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odsetek od uposażenia 1. uchyla zaskarżoną decyzję w części dotyczącej rozstrzygnięcia o odsetkach od uposażenia, 2. zasądza od Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w P. na rzecz skarżącego J. M. kwotę [...] złotych ( ... ) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Dnia [...] 2008 r. Wojskowy Komendant Uzupełnień w O.W., działając z urzędu, wydał decyzję nr [...] odmawiającą sierż. szt. rez. J. M. przyznania świadczenia pieniężnego w postaci żądanych odsetek od wypłaconego uposażenia oraz zwrotu potrącenia z uposażenia. Decyzję wydano w oparciu o następujący stan faktyczny: Sierżant J. M. pełnił zawodową służbę wojskową na stanowisku dowódcy drużyny - starszego mechanika - pluton remontu pojazdów kołowych - Ośrodek Szkolenia Kierowców - POW- WLąd. Dnia [...] r. Dowódca Wojsk Lądowych wydał rozkaz nr [...] w sprawie rozformowania [...] Ośrodka Szkolenia Kierowców, według którego z dniem 31 grudnia 2004 r. jednostka wojskowa, w której żołnierz pełnił służbę wojskową uległa rozformowaniu i likwidacji. W związku z powyższym rozkazem żołnierzowi zaproponowano objęcie niższego stanowiska służbowego. J. M. odmówił przyjęcia zaproponowanego stanowiska. W takim stanie rzeczy, decyzją Dowódcy Pomorskiego Okręgu Wojskowego nr [...] wypowiedziano sierż. szt. J. M. stosunek służbowy. Decyzją Dowódcy Wojsk Lądowych z dnia [...] r. nr [...] stwierdzono nieważność decyzji Dowódcy Pomorskiego Okręgu Wojskowego w sprawie wypowiedzenia stosunku służbowego zawodowej służby wojskowej nr [..] z dnia [...] r., jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa. Po przywróceniu do służby w dniu [...] r., Komendant Wojskowej Komendy Uzupełnień w O. W. Rozkazem Dziennym Nr [...] przywrócił J. M. do stanu ewidencyjnego WKU w O. W. Stwierdzono, że od dnia zwolnienia z zawodowej służby wojskowej tj. od [...] r. wyżej wymienionemu żołnierzowi przysługują należności z tytułu pełnienia zawodowej służby wojskowej. Pismem Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego z [...] r. wezwano J. M.a do zwrotu kwoty [...] zł w związku z unieważnieniem decyzji o zwolnieniu ze służby i koniecznością naliczenia od nowa należności pieniężnych. Pismem z [...] r. poinformowano J. M. o dokonaniu naliczenia i potrącenia uposażenia żołnierza przywróconego do służby tytułem wyrównania uposażenia. Kwota należna do potrącenia wyliczona została na sumę [...] gr. Żołnierz nie wyraził zgody na potrącenie (k. 23 akt adm.) W motywach uzasadnienia decyzji z [...] r., odmawiającej przyznania świadczenia pieniężnego w postaci odsetek od wypłaconego uposażenia oraz zwrotu potrącenia z uposażenia stwierdzono, że organy wojskowe zobowiązane były do wypłaty uposażenia za okres, w którym żołnierze faktycznie pozostawali poza służbą, z zaznaczeniem, że mają to być należności zwaloryzowane zgodnie z przepisami. Odnośnie roszczeń o zwrot potrąconych świadczeń ustalono, że z uwagi na decyzję o stwierdzeniu nieważności są to świadczenia nienależne, bowiem podstawa tego świadczenia odpadła. W kwestii odsetek organ powołał się na treść art. 75 ust. 3 ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz.U. nr 179, poz. 1750 z późn. zm.), który stanowi, że tylko w razie zwłoki w wypłacie uposażenia żołnierzowi zawodowemu przysługują odsetki ustawowe od dnia, w którym uposażenie stało się wymagalne. Zdaniem organu, instytucja zwłoki (art. 476 k.c.) - w odróżnieniu od opóźnienia (art. 481 k.c.) warunkowana jest winą. Zważywszy na okoliczności, nie sposób przypisać tej winy organowi zobowiązanemu do zapłaty uposażenia. Nadto J. M., mimo że nie pełnił służby wojskowej, to otrzymywał od resortu MON należności pieniężne związane ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej, w szczególności dwunastomiesięczne uposażenie, emeryturę wojskową oraz odprawę wojskową. Po przywróceniu odmówił on zwrotu świadczenia emerytalnego i innych nienależnych świadczeń. Zdaniem organu, dopiero z chwilą, kiedy decyzja o stwierdzeniu nieważności decyzji o zwolnieniu ze służby wojskowej stała się wykonalna, można naliczać odsetki, ale nie wstecz, lecz po tej dacie. J. M. wniósł odwołanie od powyższej decyzji, zarzucając jej rażące naruszenie prawa materialnego, zwłaszcza art. 75, 77 i 103 ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych. Jego zdaniem, zaskarżona decyzja jest wadliwa, gdyż sankcjonuje błędną interpretację prawną. Brak było podstaw do dokonania potrąceń w świetle art. 103 ustawy o służbie wojskowej, bowiem zgodnie z art. 91 § 1 kp należności mogą być potrącone z wynagrodzenia pracownika tylko za jego zgodą, a skarżący takiej zgody nie wyraził. Nadto skarżący wskazał, iż fakty podane w zaskarżonej decyzji nie dotyczą skarżącego i tym samym są obarczone wadami istotnymi. Organ błędnie podał istotne w sprawie fakty dotyczące m.in. potrącenia świadczeń z tytułu odprawy i ekwiwalentu za urlop, które nie miało miejsca. Zdaniem Odwołującego, prawdopodobnie stan taki dotyczył innej osoby. Dnia [...] 2008 r. Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w P. wydał decyzję nr [...], utrzymującą decyzję organu I instancji w mocy. Organ II instancji wiernie potworzył argumentację Wojskowego Komendanta Uzupełnień w O. W., nie znajdując podstawy do wypłacenia odsetek oraz świadczenia potrąconego. J. M. w całości zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego decyzję Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w P., wnosząc jednocześnie o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojskowego Komendanta Uzupełnień w O. W., a także o przyznanie uposażenia w kwocie [...] zł. oraz świadczenia pieniężnego w postaci odsetek od nieterminowo wypłaconych świadczeń należnych w okresie od [...] r. w kwocie [...] zł. Skarżący zarzucił rozstrzygnięciu rażące naruszenie prawa materialnego zwłaszcza art. 75, 77 i 103 ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, poprzez dokonanie bezprawnego potrącenia z uposażenia należnego w zw. z przywróceniem do służby. Wyrównania dokonano przekazaniem środków na konto Skarżącego w dniu [...] r.. Jednakże z należnej kwoty uposażenia została bezpodstawnie potrącona kwota [...] zł tytułem otrzymanych z Wojskowego Biura Emerytalnego w P. świadczeń emerytalnych. Brak było podstaw do dokonania potrąceń w świetle art. 103 ustawy o służbie wojskowej w zw. z art. 87 § 1 pkt 2 kp, skoro brak było na to zgody Skarżącego oraz tytułu wykonawczego. Nie istnieje prawny obowiązek zwrotu pobranych należności, gdyż art. 77 ustawy pragmatycznej wskazuje jednoznacznie, iż świadczenia wypłacone w związku ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej nie podlegają zwrotowi. Skarżący pozostając w dobrej wierze, świadczenia pobrane w [...] r. zużył na bieżące utrzymanie siebie i swojej rodziny. W dalszej kolejności wskazano na treść art. 75 ust. 3 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, zgodnie z którym w razie zwłoki w wypłacie uposażenia i innych należności, o których mowa w art. 73, żołnierzowi zawodowemu przysługują odsetki ustawowe od dnia, w którym stały się one wymagalne. Skarżący podkreślił, iż obowiązkiem organów administracji wynikającym z art. 7 kpa jest dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Tymczasem istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności zostały wyjaśnione wadliwie, gdyż ustalenia organu w żadnym razie nie mają oparcia w zgromadzonych dowodach. Faktem nieprawdziwym jest m. in. stwierdzenie organu, że potrącono świadczenie z tytułu odprawy i ekwiwalentu za urlop, ponieważ takich świadczeń nie potrącono, nadto błędnie przywołano numery czy daty decyzji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wyrokiem z dnia 26 marca 2009 r. sygn. IV SA/Po 556/08 (k.29) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Jednak wskutek złożonej skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 04 stycznia 2010 r. sygn. I OSK 768/09 (k.58) uchylił wyrok WSA w Poznaniu w części dotyczącej rozstrzygnięcia o odsetkach od uposażenia i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wyroku NSA wyjaśnił, że przed wydaniem rozstrzygnięcia w tej sprawie konieczne jest uprzednie dokonanie ustalenia dokładnej daty wymagalności roszczenia i następnie rozstrzygnięcie, czy organ dopuścił się zwłoki w wypłacie uposażenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie w pierwszej kolejności należy wskazać, iż zaskarżona decyzja wydana została w sprawie, w której orzekał już Naczelny Sąd Administracyjny i wyrokiem z dnia 04 stycznia 2010 r. sygn. I OSK 768/09 uchylił wyrok Sądu I instancji w części dotyczącej rozstrzygnięcia o odsetkach od uposażenia i w tym zakresie przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania. Zgodnie z art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej P.p.s.a.) sąd któremu, skutkiem uchylenia wyroku, sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawną dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Kontrola Sądu w niniejszej sprawie przeprowadzona zostać mogła, więc wyłącznie – w części dotyczącej odsetek od uposażenia. Rozpoznając niniejszą sprawę, Wojewódzki Sąd Administracyjny związany jest, bowiem wykładnią prawa zawartą w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 04 stycznia 2010 r., sygn. I OSK 768/09. Na gruncie niniejszej sprawy nie stwierdzono natomiast istnienia takich okoliczności, które wyłączałyby stosowanie się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wskazanego wyroku NSA. W pierwszej kolejności wskazać należy, iż decyzja stwierdzająca nieważność innej decyzji jest niewątpliwe aktem o charakterze deklaratoryjnym, działającym wstecz, tzn. od dnia wejścia do obrotu prawnego decyzji dotkniętej wadą nieważności. Jednakże okoliczność, że dana decyzja administracyjna działa ex tunc nie przesądza jeszcze o tym, że jest ona pod każdym względem, zarówno w sferze materialnoprawnej, jak i formalnoprawnej, wyłącznie aktem o charakterze deklaratoryjnym. W teorii prawa o postępowaniu administracyjnym wskazuje się, że podział aktów na konstytutywne i deklaratoryjne jest niedoskonały, gdyż nie zapewnia on rozłącznego wyróżnienia obu kategorii aktów. Zwraca się też uwagę, iż stwierdzenie nieważności nie stanowi wyłącznie deklaracji stanu istniejącego wcześniej, lecz tworzy również doniosłe elementy nowego stanu prawnego i wywiera jeszcze inne skutki w obrocie prawnym. Dopiero od dnia jej doręczenia stronom prawdopodobieństwo nieważności kwestionowanej decyzji ustępuje miejsca urzędowemu, władczemu potwierdzeniu ciężkiej wadliwości nadzorowanej decyzji. Stąd przy ocenie skutków prawnych decyzji nieważnościowej nie można ograniczać się tylko do cech deklaratywności, a pomijać jej elementów konstytutywnych. Moc obowiązująca w czasie decyzji, stwierdzającej nieważność innej decyzji, nie zamyka się wyłącznie w jej skutku wstecznym, lecz działa także na przyszłość. Usunięcie z obrotu prawnego nieważnej decyzji nie powoduje absolutnego przywrócenia stanu pierwotnego, lecz ma służyć dopiero usunięciu szeregu następstw jej obowiązywania (B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Warszawa 2006, s. 762). Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy przyjąć trzeba, że dopiero z chwilą stwierdzenia nieważności decyzji Dowódcy Pomorskiego Okręgu Wojskowego obalona została moc obowiązująca dokonanego wobec skarżącego wypowiedzenia stosunku służbowego zawodowej służby wojskowej. Decyzja ta została wyeliminowana z obrotu prawnego z mocą wsteczną, to jest od chwili jej wydania. Nie oznacza to jednak, że już od tej daty zostały zniesione automatycznie wszystkie skutki dokonanego wypowiedzenia. W doktrynie prawa administracyjnego nie budzi wątpliwości, że nawet wadliwe akty konstytutywne (a taki charakter noszą akty w przedmiocie zwolnienia z zawodowej służby wojskowej), do czasu ich wyeliminowania z obrotu prawnego wywołują określone skutki w sferze prawa materialnego (zob. np. T. Woś, Moc wiążąca aktów administracyjnych w czasie. Warszawa 1978, s. 143). Decyzja Dowódcy Pomorskiego Okręgu Wojskowego, chociaż - jak to przyjął organ nadzoru - dotknięta ciężką wadliwością prawną, do czasu stwierdzenia jej nieważności zachowała moc erga omnes i korzystając z domniemania ważności wywołała określone skutki prawne. W jej następstwie doszło bowiem do zwolnienia żołnierza z zawodowej służby wojskowej. W okresie obowiązywania decyzji o wypowiedzeniu stosunku zawodowej służby wojskowej skarżący przestał być czynnym żołnierzem zawodowym, a uzyskał nowy status przeniesionego do rezerwy. W tym czasie zaktualizowały się wobec niego inne uprawnienia finansowe, prawo do świadczeń przysługujących w związku z rozwiązaniem stosunku służbowego oraz świadczeń ubezpieczeniowych, a nie prawo do należności z tytułu pełnienia zawodowej służby wojskowej. Skoro skarżący przestał być czynnym żołnierzem zawodowym, to nie przysługiwało mu prawo do uposażenia, a tym samym nie powstawało roszczenie o jego zapłatę. W konsekwencji - z uwagi na fakt, iż w okresie między dokonanym wypowiedzeniem stosunku służbowego a stwierdzeniem nieważności tego wypowiedzenia organ nie miał podstaw prawnych do wypłaty uposażenia wobec niepozostawania przez skarżącego w zawodowej służbie wojskowej - nie sposób przyjąć, aby mogło dojść do zwłoki w wypłacie uposażenia, liczonej według terminów, o których mowa w art. 81 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych. Ponadto wskazać należy, iż w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego zwraca się uwagę, że reaktywowanie stosunku służbowego z mocą wsteczną stwarza jedynie fikcję prawną, iż żołnierz pozostawał cały czas w służbie. Uposażenie przysługuje zaś żołnierzowi zawodowemu nie za okres pozostawania w stosunku służbowym, lecz za pełnienie służby. Pozostawanie w stosunku służbowym bez podejmowania służby, ewentualnie bez gotowości i zdolność do jej pełnienia, nie rodzi prawa do uposażenia. Ponadto świadczenie emerytalne jest świadczeniem konkurencyjnym w stosunku do uposażenia. Żołnierzowi przeniesionemu do rezerwy pobierającemu emeryturę nie przysługuje zatem prawo do uposażenia należnego żołnierzowi w czynnej służbie zawodowej (por. wyroki: z dnia 13 września 2001 r. sygn. akt II SA 3288/08, z dnia 24 lipca 2009 r. sygn. akt I OSK 1496/08, z dnia 27 czerwca 2006 r. sygn. akt I OSK 1298/05 oraz z dnia 18 stycznia 2010 r. I OSK 977/09). Dodać również trzeba, że ewentualne nieuzyskanie prawa do uposażenia za czas pozostawania przez żołnierza poza służbą nie wyłącza jednak możliwości dochodzenia przez niego stosownego odszkodowania czy to w drodze ugody z właściwym organem wojskowym, czy też na drodze postępowania przed sądem powszechnym (art. 417¹ § 2 Kodeksu cywilnego). W tej sprawie, pomimo opisanych wyżej, poważnych wątpliwości prawnych co do podstaw żądania świadczeń służbowych przez żołnierza za czas pozostawania poza służbą czynną Wojskowy Komendant Uzupełnień w O.W. rozkazem nr [...] z dnia [...] r. zdecydował się uznać roszczenie J. M. w zakresie dotyczącym uposażenia i innych należności pieniężnych (szczegółowo wymienionych w rozkazie) za okres jego zwolnienia ze służby. Zasadność przyznania konkretnych świadczeń wymienionych w powołanym rozkazie (bez odsetek) nie jest przedmiotem sporu pomiędzy stronami ani też nie podlega ocenie Sądu w tej sprawie. Pomimo faktycznej wypłaty świadczeń wymienionych w rozkazie nr [...] J. M. wystąpił z dodatkowym roszczeniem o zapłatę odsetek od wypłaconych kwot uznając, że skoro organ zdecydował się je przyznać, to konsekwentnie powinien również wypłacić odsetki od dat, w których uposażenia i należności pieniężne powinny być wypłacane (zgodnie z art. 81 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych). Rozstrzygnięcie o zasadności powyższego żądania wymaga ustalenia daty wymagalności świadczeń uznanych przez organ i przyznanych skarżącemu rozkazem z dnia [...] r. W ocenie Sądu roszczenie o świadczenia pieniężne, które przyznał organ wojskowy w rozkazie nr [...], stało się wymagalne z dniem wydania tego rozkazu. Z tym dniem żołnierz stawił się bowiem do służby, a więc zmienił się jego status nie tylko na pozostającego w służbie, ale także wyrażającego gotowość do jej pełnienia. Od dnia stawienia się w jednostce J. M. został też zaliczony do stanu ewidencyjnego i przyjęty na wszelkiego rodzaju zaopatrzenie (wcześniej został z niego skreślony). To wszystko otworzyło dopiero organowi wojskowemu możliwość realizacji świadczeń przysługujących żołnierzowi czynnemu, które organ ten w kwotach obejmujących zwaloryzowane świadczenie główne (bez odsetek) postanowił uznać jako swoje zobowiązanie wobec podległego mu żołnierza. Należy też pamiętać, że zgodnie z art. 76 ust. 1 ustawy prawo do uposażenia powstaje z dniem rozpoczęcia przez żołnierza zawodowego pełnienia zawodowej służby wojskowej, a wypłaty uposażenia oraz innych należności, o których mowa w art. 73 ustawy, dokonuje jednostka wojskowa lub instytucja cywilna, na której zaopatrzeniu finansowym żołnierz pozostaje (art. 74 ust. 1 ustawy). Mając na względzie powyższe wszystkie należności wynikające ze stosunku służbowego, jakie organ wojskowy zdecydował się przyznać skarżącemu po przywróceniu go do służby, stały się wymagalne w dniu [...] r. Tymczasem jak wynika z oświadczeń skarżącego zwaloryzowane należności z tytułu stosunku służbowego zostały mu wypłacone dopiero w [...] r. Należy zatem stwierdzić, że skarżącemu przysługują odsetki od świadczeń pieniężnych przyznanych mu rozkazem z dnia [....] za okres od dnia następnego po dniu wydania tego rozkazu do dnia faktycznej wypłaty świadczeń. O odsetkach tych organ powinien orzec na podstawie art. 75 ust. 3 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowej. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na mocy art. 200 P.p.s.a. w pkt 2 sentencji wyroku.