I GZ 304/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Urszula Raczkiewicz po rozpoznaniu w dniu 14 września 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. z dnia 5 lipca 2010 r., sygn. akt I SA/Wr 485/10 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] lutego 2010 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 5 lipca 2010 r., sygn. akt I SA/Wr 485/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. przyznał J. S. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w kwocie przewyższającej 1.000 zł oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd I instancji wskazał, że skarżący posiada stałe źródło dochodu i zgodnie z przedstawionymi dokumentami realizuje swoje zobowiązania związane z ponoszeniem kosztów utrzymania nieruchomości, w której zamieszkuje. Korzysta także z pomocy rodziców, której rozmiarów nie sprecyzował. Z informacji zgromadzonych w sprawie nie wynika także, aby skarżący był pozbawiony możliwości dodatkowego zarobkowania. Ponadto wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości rolnej, która może stanowić przedmiot zbycia, gdyż ze złożonych oświadczeń nie wynika, aby stała się ona przedmiotem zajęcia. Sąd zwrócił uwagę także na wysokość dochodu uzyskanego przez skarżącego i jego żonę w roku 2008, który wyniósł łącznie (przed opodatkowaniem) 359.595 zł, a zatem wielokrotność kosztów niezbędnego utrzymania rodziny. Przy tym sam skarżący wskazał na poczynione z tych środków oszczędności. Sąd I instancji podkreślił, że w chwili wniesienia do sądu środków zaskarżenia na wydane decyzje, skarżący winien liczyć się z koniecznością poniesienia związanych z tym kosztów, a których uiszczenie warunkuje prowadzenie postępowania przed sądem. Taki charakter posiadają opłaty sądowe. Tymczasem posiadane środki finansowe, jak wynika z oświadczenia wnioskodawcy, zostały przeznaczone na opłacenie usług profesjonalnego pełnomocnika, którego udział na obecnym etapie postępowania sądowego nie jest niezbędny. W konsekwencji Sąd I instancji uznał, że sytuacja finansowa skarżącego niewątpliwie jest trudna, jednakże nie wyklucza całkowicie poniesienia ciężaru uiszczenia wpisu od skargi. Zasadnym w ocenie Sądu, w szczególności z uwagi na wysokość należnego wpisu od skargi, będzie przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku jego uiszczenia w kwocie przewyższającej 1.000 zł, a której uiszczenie nie spowoduje uszczerbku utrzymania koniecznego skarżącego i jego rodziny. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł skarżący, domagając się jego uchylenia w części odmawiającej przyznania prawa pomocy i przyznania pomocy prawnej w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu skarżący podniósł, iż organy podatkowe określając podatnikowi zobowiązania podatkowe, które wielokrotnie przekroczyły majątek jaki posiadał podatnik, prowadząc jednocześnie postępowanie egzekucyjne, doprowadziły do tego, że skarżący nie posiada obecnie i nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi umożliwiającymi mu zapłatę kosztów postępowania sądowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 199 administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm. - zwanej dalej p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Zgodnie z postanowieniem art. 246 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba taka wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide postanowienia NSA z 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07, z 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09, z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P.,C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do wniosku, że należy podzielić pogląd Sądu I instancji zawarty w zaskarżonym postanowieniu. Z uzasadnienia wynika, że WSA dokonał szczegółowej analizy sytuacji rodzinnej skarżącego, zbadał jego sytuację materialną, wskazał na uzyskiwane przez stronę dochody, biorąc jednocześnie pod uwagę wysokość należnego wpisu. Sąd wyciągnął trafne wnioski uznając, iż sytuacja materialna wnioskodawcy nie jest dobra, jednakże nie uznał jej za wyjątkową, skrajnie trudną i uzasadniającą przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, bowiem z drugiej strony skarżący wykazał, że realizuje swoje zobowiązania związane z ponoszeniem kosztów utrzymania nieruchomości, w której zamieszkuje. Korzysta także z pomocy rodziców, której rozmiarów nie sprecyzował. Ponadto wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości rolnej, która jak wynika ze złożonych oświadczeń nie jest przedmiotem zajęcia. Sąd I instancji słusznie zwrócił uwagę na wysokość dochodu uzyskanego przez skarżącego i jego żonę w roku 2008, który wyniósł łącznie (przed opodatkowaniem) 359.595 zł, a zatem wielokrotność kosztów niezbędnego utrzymania rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny podzielił dokonaną przez Sąd I instancji ocenę, że odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym dotyczącym obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi do kwoty 1000 zł przy jednoczesnym zwolnieniu od obowiązku uiszczenia wpisu ponad tę kwotę nie spowoduje uszczerbku utrzymania koniecznego skarżącego i jego rodziny. Na marginesie zauważyć należy, wbrew wywodowi Sądu I instancji, że okoliczność, iż skarżący korzysta z pomocy profesjonalnego pełnomocnika "z wyboru" w żadnej mierze nie może stanowić przesłanki wpływającej na ocenę jego sytuacji finansowej, bowiem strony stosunku prawnego obejmującego udzielanie pomocy prawnej, mogły dowolnie ukształtować formę i sposób wynagrodzenia za tę pomoc. Ta okoliczność nie może być zatem przedmiotem badania ani oceny, tym samym odnoszenie się przez Sąd I instancji do powyższej kwestii godzi w prawo strony do obrony. Niemniej jednak nie miało to wpływu na wynik rozstrzygnięcia. Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 197 p.p.s.a. oddalił zażalenie, jako pozbawione usprawiedliwionych podstaw.