I GZ 422/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zofia Przegalińska po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "I." s.c. I. S., B. O. w M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. z dnia 8 listopada 2010 r., sygn. akt I SA/Wr 633/10 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "I." s.c. I. S., B. O. w M. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] kwietnia 2010 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 8 listopada 2010 r., sygn. akt I SA/Wr 633/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. odmówił spółce cywilnej "I." I. S., B. O. z siedzibą w M. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] kwietnia 2010 r. w przedmiocie podatku akcyzowego. Sąd I instancji stwierdził, że skarżąca spółka prawo przyznania pomocy w finansowaniu przez Skarb Państwa kosztów sądowych upatruje przede wszystkim w tym, że z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej od kilku lat uzyskuje niskie dochody, obejmujące kolejno: w 2006 r. – 10.191,31 zł; w 2007 r. – 14. 341,93 zł; w 2008 r. – 6.380,82 zł; w 2009 r. – 26.827,20 zł; do września 2010 r. – 3.390,80 zł, natomiast w 2005 r. osiągnęła stratę w kwocie 12.865,36 zł. Jednakże z zeznań podatkowych spółki wynika, że w ostatnich dwóch latach oraz w okresie od stycznia do września 2010 r. osiągnęła ona znaczne przychody, które wyniosły: w 2008 r. – 944.217,02 zł; w 2009 r. – 1.676.468,82 zł oraz do września 2010 r. – 685,382,50 zł. W ocenie Sądu I instancji, w związku z osiągnięciem tak wysokich przychodów nie było podstaw do przyjęcia, że spółka znajduje się w złej sytuacji finansowej, grożącej jej utratą płynności oraz zaprzestaniem istnienia na rynku. Sam fakt uzyskiwania przez spółkę choćby niewielkiego dochodu, wskazuje na posiadanie przez nią wolnych środków, które powinna przeznaczyć na koszty sądowe, mające pierwszeństwo przed zobowiązaniami natury cywilnoprawnej. Sąd I instancji podniósł, że ponoszenie przez wspólników wysokich kosztów uzyskania przychodu w związku z działalnością spółki nie jest tożsame z wydatkami ponoszonymi na finansowanie jej działalności w rozumieniu ekonomicznym. Przy tak wysokich kosztach uzyskiwania przychodu spółka powinna bowiem, przed wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, poszukać możliwości ich obniżenia. Sąd I instancji podkreślił również, iż spółka wielokrotnie oświadczała, że posiada tylko jeden rachunek bankowy z saldem wynoszącym 796,41 zł, natomiast z nadesłanej księgi podatkowej wynika, że dysponuje ona także innym rachunkiem, na którym dokonuje większości operacji finansowych i na którym rejestrowane są wysokie obroty: w lipcu 2010 r. – 261.278,17 zł; w sierpniu 2010 r. – 353.142,03 zł; we wrześniu 2010 r. – 189.282,13 zł, a także do dnia 19 października 2010 r. – 125.736,96 zł. Zdaniem Sądu, takie zachowanie budzi uzasadnione wątpliwości odnośnie braku środków wymaganych do uiszczenia należnych opłat. W zażaleniu strona skarżąca wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym, zwolnienie od kosztów sądowych, zarzucając zaskarżonemu postanowieniu naruszenie art. 243 § 1, art. 245 § 3 oraz art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej: p.p.s.a.). Zdaniem skarżącej spółki, jej sytuacja finansowa i majątkowa nie pozwala na uiszczenie opłaty sądowej w łącznej kwocie 3.532,00 zł. Z dokumentów dołączonych do wniosku o przyznanie prawa pomocy i załączonych do pism strony skarżącej wynika, że działalność spółki również w przeszłości nie przynosiła dochodów. W roku podatkowym 2009 r. dochód wyniósł jedynie 26.827,20 zł, przy czym na każdego ze wspólników przypadła połowa tej kwoty, czyli 13.413,60 zł. Z kolei w okresie od stycznia 2010 r. do września 2010 r. dochód wyniósł 6.781,59 zł łącznie, co na każdego wspólnika z osobna dało kwotę 3.390,80 zł. Z powyższego wynika, iż miesięczny dochód każdego ze wspólników z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wyniósł 376,76 zł. W ocenie skarżącej spółki, Sąd I instancji skupił się na przychodach osiąganych przez wspólników zamiast na dochodach. Natomiast o możliwościach finansowych strony nie decyduje przychód lecz dochód, gdyż dopiero on jest realną wartością uwzględniającą koszty osiągnięcia przychodu. Ponadto spółka podniosła, że porównanie dochodów z roku 2009 i 2010 pokazuje tendencję spadkową, natomiast w poprzednich latach wspólnicy osiągali znikome dochody, a nawet stratę, co uniemożliwiło poczynienie oszczędności, które mogłyby zostać przeznaczone na pokrycie opłat sądowych. Niewielkie przychody przeznaczane były zaś w całości na koszty bieżącej i niezbędnej działalności, mającej na celu zachowanie bytu prawnego spółki, a w szczególności pokrycie świadczeń pracowniczych, w tym wypłaty wynagrodzeń dla pracowników. Obecnie strona skarżąca również z trudem ponosi niezbędne koszty, na które składają się głównie wynagrodzenia pracownicze oraz zobowiązania publicznoprawne, t.j. zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne oraz podatki. Wspólnicy skarżącej spółki podnieśli również okoliczność, iż obaj pozostają w rozdzielności majątkowej małżeńskiej ze swoimi żonami, wskutek czego dochody ich małżonek nie mogą być brane pod uwagę przy ocenie sytuacji majątkowej i finansowej. Obaj wspólnicy wskazali także, iż z powodu złych stanów zdrowia są niezdolni do pracy i mają uniemożliwioną aktywność zawodową. Podnieśli też okoliczność kradzieży z włamaniem, która miała miejsce na stacji benzynowej w S. w dniu [...] listopada 2010 r., wskutek czego ukradziona została znajdująca się w kasie gotówka. Fakt ten niewątpliwie, zdaniem skarżącej spółki, obniżył jej zdolność finansową. Strona skarżąca nie posiada zatem ani w kasie, ani na rachunkach bankowych środków pieniężnych, które mogłyby być przeznaczone na pokrycie opłaty sądowej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a., wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zatem, to w jej interesie leży przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających złożony wniosek. To strona ma przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Strona wnosząca o zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia jej wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Zaś ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide postanowienia NSA: z dnia 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07; z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09; z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Oceniając zasadność wniosku, sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej strony interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. W świetle przedstawionych przez stronę okoliczności, Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji odnośnie niemożności przyjęcia, iż skarżąca spółka nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd szczegółowo zbadał sytuację materialną strony, przedstawił stan rachunków bankowych oraz przeanalizował dochody, przychody oraz koszty uzyskania przychodów ponoszone przez skarżącą spółkę. W oparciu o powyższe Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że sytuacja finansowa skarżącej nie wskazuje na utratę przez nią płynności. Z oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz z dokumentów nadesłanych na wezwanie Sądu wynika bowiem, że spółka wciąż prowadzi działalność gospodarczą i brak jest jakichkolwiek informacji, aby utraciła płynność finansową. W takiej sytuacji nie ma podstaw do traktowania skarżącej w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów funkcjonujących w obrocie gospodarczym. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji trafnie uznał, iż analiza aktualnej sytuacji finansowej spółki nie daje podstaw do przyjęcia, że skarżąca nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania, w sytuacji gdy na rachunkach bankowych zgromadzone są środki finansowe przekraczające 3200 zł (2.439,13 zł na rachunku prowadzonym w B. oraz 796,41 zł – na rachunku w B.). Skarżąca natomiast ani w złożonym wniosku, ani też w zażaleniu nie wykazała niemożności wygospodarowania środków finansowych na opłacenie wpisu sądowego ze środków, którymi aktualnie dysponuje. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji posiadał wystarczający materiał do kompleksowej analizy sytuacji majątkowej skarżącej i w oparciu o zgromadzone dokumenty dokonał jej prawidłowej oceny. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.