I FZ 3/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Kołaczek po rozpoznaniu w dniu 8 marca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Z. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. akt I SA/Kr 373/10, w przedmiocie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 24 grudnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. akt I SA/Kr 373/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek Z. K. (dalej Skarżący, Strona lub Wnioskodawca) o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazał, iż jest zatrudniony w P. sp. z o.o., która z uwagi na kryzys w branży budowlanej zmuszona była zredukować zatrudnienie. Z tytułu umowy o pracę Wnioskodawca otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 1317 zł brutto miesięcznie, a na utrzymaniu ma studiującą córkę. Co prawda zamieszkuje wspólnie z żoną ale od 1997 r. pozostaje z nią w rozdzielności majątkowej i odrębnie prowadzi gospodarstwo domowe. Skarżący wskazał ponadto, że nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych. W toku dalszego postępowania Z. K. podał wysokość swoich miesięcznych wydatków, wskazując iż 500 zł przeznacza na wyżywienie, 100 zł na ubranie i środki higieny, 80 zł na media, zaś na utrzymanie córki łoży 300 zł miesięcznie. Oświadczył, że nie posiada kont i lokat bankowych, mieszka w domu należącym do matki. W spółce P. posiada 140 udziałów o łącznej nominalnej wartości 140 000 zł. Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2010 roku referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek o zwolnienie Skarżącego od kosztów sądowych. W złożonym w terminie sprzeciwie Skarżący podniósł, że jego wynagrodzenie jest zajmowane przez Urząd Skarbowy, a z tytułu posiadania udziałów w spółce P. nie czerpie żadnych korzyści majątkowych – są one również zajęte w toku egzekucji, nie może ich zbyć i nie przedstawiają żadnej wartości. Następnie, na żądanie Sądu Skarżący przedstawił postanowienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w N. z dnia 23 września 2010 roku, na mocy którego prawo własności udziałów w P. sp. z o.o. zostało zwolnione spod zajęcia ze względu na fakt, że postępowanie prowadzone w tej sprawie zostało prawomocnie umorzone. Dokonując merytorycznej oceny wniosku, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nie zasługuje on na uwzględnienie. WSA w szczególności zwrócił uwagę, iż Stronie przysługuje prawo własności udziałów w spółce z ograniczona odpowiedzialnością o nominalnej wartości 140.000 zł. W ocenie Sądu, z zasady posiadanie udziałów o takiej wartości w nadal działającej na rynku spółce prawa handlowego, wyklucza uznanie danej osoby na tyle ubogą, aby uzasadnione było zwolnienie jej od kosztów sądowych zwłaszcza, że w niniejszej sprawie Skarżący w żaden sposób nie próbował wykazać, iż posiadane przez niego udziały są bezwartościowe. Na powyższe postanowienie Z. K., pismem z dnia 7 grudnia 2010 r. złożył zażalenie. Wnosząc o jego zmianę podniósł, że jego pensja nie wystarcza nawet na podstawowe koszty utrzymania rodziny. Zaznaczył również, że nie czerpie żadnych korzyści majątkowych z faktu posiadania udziałów w spółce P., gdyż są one zajęte przez Urząd Skarbowy. Poza tym, zdaniem Strony z uwagi na okoliczność ponoszenia straty w ostatnich kilku latach przez ww. spółkę, udziały te nie przedstawiają atrakcyjnej wartości dla potencjalnych nabywców. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne, podlega więc oddaleniu. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako P.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowo - administracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. (por.: M. Niezgódka – Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 594). Ze wspomnianego przepisu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. W związku z tym zgodnie z art. 252 § 1 P.p.s.a. wniosek ten powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. W myśl z kolei art. 255 P.p.s.a. sąd administracyjny może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów w przypadku gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 P.p.s.a. okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Po analizie akt sprawy Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, iż ocena sytuacji materialnej i rodzinnej Skarżącego dokonana przez Sąd pierwszej instancji z punktu widzenia przesłanek opisanych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. jest prawidłowa. Skarżący natomiast nie podważył tej oceny również w niniejszym postępowaniu zażaleniowym. Naczelny Sąd Administracyjny podziela zapatrywania WSA w Krakowie, że posiadanie przez Skarżącego udziałów w spółce P. na łączną kwotę 140.000 zł, wyklucza możliwość uznania go za osobę na tyle ubogą, aby uzasadnione było zwolnienie jej od kosztów sądowych. Zdaniem NSA posiadanie majątku, zwłaszcza takiego, który nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie została ograniczona możność jego zbycia, uniemożliwia przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 maja 2009 r., sygn. akt I OZ 563/09, publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie Skarżący, co prawda w zażaleniu powołuje się na zajęcie wspomnianych udziałów w spółce przez Urząd Skarbowy, jako dowód wskazując zawiadomienie o zajęciu udziałów z dnia 16 listopada 2010 r., którego nie dołącza jednak do zażalenia. Należy bowiem podkreślić w tym miejscu, że ciążący na wnioskodawcy obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. powoduje, że nie może on ograniczać swych działań tylko do wypełniania wezwań sądu w zakresie stosownych dokumentów źródłowych. Powinien on w ramach swoich możliwości przedstawić wszelkie niezbędne i prawidłowo udokumentowane dane, które pozwolą przychylić się do jego wniosku. Sąd pierwszej instancji nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełna ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie Skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2008 r., sygn. akt I FZ 394/08, publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle powyższego na aprobatę nie zasługują także twierdzenia Skarżącego podnoszone w zażaleniu jak i na wcześniejszych etapach postępowania, jakoby strata ponoszona przez spółkę P. w ostatnich kilku latach powodowała, że udziały które w niej posiada nie są atrakcyjne dla potencjalnych nabywców, co uniemożliwia ich zbycie. Również w tym wypadku Wnioskodawca, mimo iż było to w jego interesie nie oparł się na żadnym dokumencie np. potwierdzającym słabą kondycję finansową spółki. Pozostawanie przez Skarżącego w ustroju rozdzielności majątkowej z żoną nie może, zdaniem NSA przyczynić się do takiej oceny jego sytuacji majątkowej, która uzasadniałaby przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Zgodnie bowiem z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swoich sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli; zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza przy tym stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; w tym m.in. art. 27 k.r.o. (por. M. Zychowicz, w: H. Ciepła i inni, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320), obligującego oboje małżonków do zaspokajania potrzeb rodziny według swoich możliwości zarobkowych i majątkowych. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.