II FZ 184/11

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Jan Grzęda po rozpoznaniu w dniu 26 kwietnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym zażalenia T. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 3 lutego 2011 r. sygn. akt I SA/Gd 823/10 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi T. G. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 10 czerwca 2010 r. Nr [...] w przedmiocie solidarnej odpowiedzi za zaległości podatkowe spółki z tytułu podatku dochodowego od osób prawnych za 2005 rok oraz podatku dochodowego od osób fizycznych za styczeń i maj 2006 roku postanowił: oddalić zażalenie. Postanowieniem z 3 lutego 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił T. G. przyznania prawa pomocy - zwolnienia od kosztów sądowych. U podstaw odmowy legło stwierdzenie, że skarżący nie wykazał przesłanek wynikających z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm. - dalej "p.p.s.a."). Sąd ustalił, że skarżący jest żonaty i prowadzi z żoną wspólne gospodarstwo domowe. Z uzasadnienia postanowienia wynikało, że skarżący domagał się zwolnienia od kosztów sądowych. Ze złożonego przez niego oświadczenia wynikało, że mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Ich źródłem utrzymania są wynagrodzenia za pracę w łącznej wysokości 4 900 zł miesięcznie, przy czym wynagrodzenie wnioskodawcy wynosi 1 900 zł netto. Żona wnioskodawcy posiada mieszkanie o powierzchni 50 m kw. oraz niezabudowaną nieruchomość (wielkości nie podano), natomiast wnioskodawca posiada 1 408 udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, która jednak nie prowadzi aktualnie działalności gospodarczej. Skarżący - obok bieżących kosztów utrzymania spłaca również kredyty i pożyczki hipoteczne udzielone mu przez banki w łącznej wysokości 890 000 zł. W trybie art. 255 p.p.s.a. wezwano skarżącego do złożenia zeznań podatkowych w podatku dochodowym złożonych przez skarżącego i jego żonę, wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków i lokat bankowych, dokumentów potwierdzających wysokość wynagrodzenia każdego z małżonków, dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych miesięcznych wydatków związanych z bieżącymi kosztami, oświadczenia o posiadanych samochodach, dokumentów obrazujących aktualny stan zadłużenia z tytułu zaciągniętych kredytów. Z wymaganych dokumentów źródłowych skarżący przedłożył odpis rocznego obliczenia podatku za rok 2009 (PIT-40), w którym wykazano dochód w wysokości 95 708,02 zł, zaświadczenie o zarobkach, harmonogramy spłat kredytów na kwotę 70.000 zł oraz na kwoty 220 000 zł i 800 000 zł, kopie rachunków związanych z wydatkami stałymi. Postanowieniem z dnia 16 grudnia 2010 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, które jednak zostało zaskarżone sprzeciwem. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, oceniając zgromadzony materiał dowodowy, stwierdził, że skarżący nie dokonał wszelkich starań, by w sposób pełny zobrazować swoją sytuację finansową, a w konsekwencji wykazać zasadność złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Stwierdził, że skarżący przedstawił niepełne oraz nierzetelne dane dotyczące jego sytuacji majątkowej. Nie skorzystał też z możliwości uzupełniania brakującej części dokumentów. W ocenie WSA skarżący nie dochował również należytej zapobiegliwości nie gromadząc środków niezbędnych do prowadzenia postępowania sądowego. Sąd podkreślił, że osoba ubiegająca się o zwolnienie od kosztów sądowych winna poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające może zwrócić się o pomoc państwa. WSA stwierdził też, że wpis sądowy w niniejszej sprawie został ustalony na kwotę 500 złotych, a z przedłożonych przez skarżącego dokumentów obrazujących jego sytuację majątkową wynika, że miesięcznie ponosi on o wiele większe wydatki związane chociażby ze spłatą kredytów. Przykładowo we wrześniu, październiku i listopadzie 2010 r. łączna spłata kredytów wyniosła odpowiednio 7 515,93 zł, 8 900,68 zł i 8 785,24 zł. Skarżący nie zgodził się z postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i w złożonym zażaleniu zarzucił sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 246 § 2 poprzez jego niewłaściwe zastosowanie. W uzasadnieniu zażalenia skarżący stwierdził, że sąd winien badać aktualną a nie wcześniejszą sytuację majątkową osoby wnoszącej o przyznanie prawa pomocy. W jego przypadku na dzień złożenia wniosku jego sytuacja kwalifikowała do zwolnienia od kosztów sądowych. Odnosząc się do argumentacji uzasadnienia zaskarżonego postanowienia stwierdził, że raty kredytów nie są ponoszone z jego majątku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie jest zasadne. Nie wskazuje na naruszenie prawa, ani nie dowodzi błędnej oceny sytuacji majątkowej skarżącego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny. W pierwszej kolejności należy wskazać, że chybiony jest zarzut naruszenia art. 246 § 2 p.p.s.a. Przepis ten określa bowiem przesłanki prawa pomocy dla osób prawnych, a zatem w przypadku skarżącego nie mógł mieć on w ogóle zastosowania. Przesłanki prawa pomocy w zakresie żądanym przez skarżącego wskazane są natomiast w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przywołanym w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Jednak i ten przepis nie został naruszony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku. Zastrzeżeń nie budzi również postępowanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w przedmiocie wniosku skarżącego. Wstępnie oceniając złożony wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych zasadnie wezwano skarżącego do dodatkowego udokumentowania sytuacji majątkowej jego i żony. Dla przyznania prawa pomocy konieczne jest bowiem niewątpliwe wykazanie, że poniesienie kosztów postępowania przekracza możliwości majątkowe strony. W razie jednak, gdyby treść oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, obligatoryjnie składanego wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy (art. 252 § 1 p.p.s.a.) nie zawierała danych wystarczających do oceny, bądź też nasuwała by wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony i jej zdolności płatniczych, sąd (referendarz sądowy) zgodnie z art. 255 p.p.s.a. zobligowany jest do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia tych okoliczności poprzez wezwanie strony do złożenia konkretnie określonych dokumentów i oświadczeń i dopiero w oparciu o taki materiał dowodowy wydaje rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy. Jak trafnie skonstatował Wojewódzki Sąd Administracyjny skarżący nie zastosował się do wezwania, lecz przedstawił jedynie część spośród dokumentów żądanych w trybie art. 255 p.p.s.a.. W szczególności nie udokumentował stanu oszczędności. Nie złożył też dokumentów dotyczących dochodów i majątku jego żony, ograniczając się do stwierdzenia o obowiązywaniu w jego małżeństwie ustroju rozdzielności majątkowej. W efekcie Wojewódzki Sąd Administracyjny nie mógł skorzystać z wszystkich koniecznych do rozstrzygnięcia wniosku dokumentów źródłowych. Ich brak powodował, że materiał dowodowy był niekompletny, a zatem niewystarczający do stwierdzenia, czy oświadczenie skarżącego o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Konsekwencją takiej konkluzji musiało być zatem nieuwzględnienie wniosku czego procesowym wyrazem była odmowa przyznania prawa pomocy (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wydanie 3, Warszawa 2008, str. 613-614 i powołane tam orzecznictwo). Nie zasługuje na aprobatę zaniechanie złożenia dokumentów obrazujących stan posiadania żony skarżącego z powołaniem się na obowiązujący w jego małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej. Takie ukształtowanie relacji majątkowych nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia materialnego, także w celu umożliwienia prowadzenia sporów sądowych. Obowiązek takiego wsparcia wynika z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na co zwracano już uwagę w orzecznictwie sądowym (zob. np. post. NSA z 6 października 2004 r. I GZ 71/04 ONSAiWSA 2005 z. 1 poz. 8). Zestawiając to z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. uznać należało, że na skarżącym spoczywał ciężar wykazania, że nawet z pomocą żony nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, czego jednak - jak trafnie uznał Wojewódzki Sąd Administracyjny - skarżący nie wykazał. Nieuprawniony był natomiast użyty w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia argument o konieczności zapobiegliwości i wcześniejszego gromadzenia środków finansowych wobec możliwej perspektywy prowadzenia postępowania sądowego. Na wadliwość takiego poglądu wskazywano już w postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. np. post. NSA z 4 sierpnia 2010 r. I FZ 369/10 LEX 663463). Niemniej odwołanie się do tego rodzaju argumentacji nie zmienia faktu, że skarżący nie przedstawił wyczerpującej i miarodajnej dokumentacji obrazującej jego sytuację majątkową, a zatem nie wykazał istnienia przesłanek prawa pomocy. Ostatecznie, zażalenie jako pozbawione usprawiedliwionych podstaw należało oddalić (art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.).