I GSK 919/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Czesława Socha Sędziowie NSA Małgorzata Korycińska (spr.) Janusz Nowacki Protokolant Michał Sikora po rozpoznaniu w dniu 24 października 2012 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej R. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 20 stycznia 2011 r. sygn. akt V SA/Wa 2094/10 w sprawie ze skargi R. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] lipca 2010 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych oddala skargę kasacyjną I Objętym skargą kasacyjną wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę R. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. w przedmiocie odmowy zwrotu należności celnych. Relacjonując przebieg sprawy Sąd I instancji wskazał, że ostateczną decyzją z dnia [...] lipca 1995 r. Dyrektor Urzędu Celnego w W. wymierzył skarżącemu należności celne i podatkowe. Następnie, na mocy tytułu wykonawczego nr [...], wszczęto postępowanie egzekucyjne w toku, którego wyegzekwowano całą zaległość- wpłata na konto Izby Celnej w W. została dokonana w dniu 22 listopada 2002 r.. Na skutek wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 25 stycznia 2007 r., postępowanie egzekucyjne zostało umorzone postanowieniem Naczelnika Urzędu Skarbowego Warszawa T. z dnia [...] kwietnia 2008 r.. Umorzenie postępowania egzekucyjnego nastąpiło w oparciu o art. 59 § 1 pkt 7 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tj. Dz. U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954, dalej u.p.e.a.), wobec niedoręczenia zobowiązanemu upomnienia. W związku z umorzeniem postępowania egzekucyjnego skarżący wnioskiem z dnia 19 września 2008 r., uzupełnionym w dniu 3 października 2008 r. wystąpił o zwrot wyegzekwowanych należności wraz z odsetkami. Dyrektor Izby Celnej w W. decyzją z dnia [...] marca 2009 r., odmówił zwrotu wyegzekwowanych należności wraz z odsetkami. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją tego organu z dnia [...] lipca 2010 r. W jej uzasadnieniu organ stwierdził, że wyegzekwowane należności celne, były wymagalne i należne w dniu ich wpłaty, albowiem decyzja na podstawie, której wystawiono tytuł wykonawczy funkcjonowała w obrocie prawnym i była ostateczna. Wskazał ponadto, iż w myśl art. 79 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. Prawo celne (Dz. U. Nr 75, poz. 445 ze zm., dalej u.p.c.) pobrane należności zwraca się osobie uprawnionej jeżeli są one nienależne, a taka sytuacja w tej sprawie nie wystąpiła. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalając skargę na powyższą decyzję przyjął w pierwszej kolejności, że zwrot wyegzekwowanych należności celnych nie jest czynnością materialno - techniczną i wymaga od odpowiedniego organu wydania orzeczenia w formie decyzji. Podstawą zwrotu tych należności są natomiast przepisy prawa celnego, nie zaś jak wywodziła strona skarżąca przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, które przewidują jedynie zwrot kosztów egzekucyjnych. Sąd I instancji stwierdził, że organ celny błędnie zastosował przepisy ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. Prawo celne, zamiast art.246 § 2 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. Kodeks celny (tj. Dz. U. z 2001 r., Nr 75, poz. 802). Przepis ten stanowi, że należności celne zwracane są, jeśli w chwili uiszczenia kwota tych należności nie była prawnie należna lub gdy kwota ta została zarejestrowana pomimo zaistnienia wypadków określonych w art. 229 § 3 ustawy. Zastosowany przez organ art. 79 ust. 1 u.p.c. stanowił natomiast, że pobrane należności celne zwraca się osobie uprawnionej jeśli stwierdzono, że były one nienależne. Mając na uwadze treść obu przepisów, Sąd I instancji uznał, że przesłanki będące podstawą oceny możliwości zwrotu należności celnych są takie same. Skoro organ orzekający był zobowiązany ustalić, czy w momencie pobrania należności celne były nienależne, błędne zastosowanie przepisów prawa celnego z 1989 r. nie miało, zdaniem Sądu I instancji, wpływu na wynik postępowania. Sąd I instancji podzielił stanowisko organu celnego, że objęte żądaniem zwrotu należności celne były należne albowiem wynikały z decyzji wymiarowej z dnia 11 lipca 1995 r., która stała się ostateczna z dniem 27 lipca 1995 r.. . U podstaw rozstrzygnięcia Sądu powołał art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.). II Skargą kasacyjną R. K. zaskarżył wyrok w całości domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego. Wyrokowi zarzucił: I. w oparciu o art. 174 pkt 2 p.p.s.a., naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to: 1) art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 156 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 181, poz. 1524 ze zm., dalej k.p.a.) w zw. z art. 60 § 1 u.p.e.a., poprzez ich niezastosowanie w okolicznościach faktycznych sprawy uzasadniających konieczność ich zastosowania, tj. w sytuacji, w której decyzja z dnia [...] marca 2009 r. została wydana bez podstawy prawnej, a w konsekwencji przedmiotowa decyzja oraz kolejne decyzje organu dotknięte są wadą nieważności, co skutkowało zaniechaniem przez Sąd I instancji stwierdzeniem nieważności wskazanych decyzji oraz oddaleniem na zasadzie przepisu 151 p.p.s.a. skargi; 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a w zw. z art. 60 § 1 u.p.e.a. poprzez jego niezastosowanie skutkujące nieuwzględnieniem skargi w okolicznościach faktycznych sprawy w których uchylenie zaskarżonej decyzji było uzasadnione, bowiem organ nie zastosował przepisu art. 60 § 1 u.p.e.a. pomimo zaktualizowania się określonych w dyspozycji wskazanego przepisu podstaw jego zastosowania, w szczególności zaś zaistnienia okoliczności podlegającej umorzeniu postępowania egzekucyjnego na podstawie przepisu art. 59 § 1 pkt 7 u.p.e.a.; II. w oparciu o art. 174 pkt 1 p.p.s.a., naruszenie art. 246 § 2 oraz art. 246 § 4 u.k.c. poprzez ich zastosowanie polegające na przyjęciu, iż wyegzekwowane należności celne nie mogą zostać zwrócone z uwagi na fakt, iż przedmiotowe świadczenia były prawnie należne, a także z uwagi na okoliczności, iż dłużnik nie złożył w przewidzianym terminie wniosku o zwrot tych należności, podczas gdy w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy wskazane przepisy nie znajdowały zastosowania, bowiem organ zobowiązany był do zwrotu wyegzekwowanych należności na zasadzie przepisu art. 60 § 1 u.p.e.a. w związku z umorzeniem postępowania egzekucyjnego, co w konsekwencji doprowadziło do oddalenia skargi w oparciu o art. 151 p.p.s.a. Uzasadniając zarzuty autor skargi kasacyjnej wykazywał, że organ, wbrew wynikającym z przepisów prawa obowiązkom oraz bez podstawy prawnej wydał decyzję w przedmiocie odmowy zwroty wyegzekwowanych należności, a dopuszczalność wydania przedmiotowej decyzji błędnie potwierdził Sąd I instancji mimo, że w świetle art. 60 § 1 u.p.e.a. powinien skargę uwzględnić i stwierdzić nieważność decyzji wydanej bez podstawy prawnej. Skarżący wskazał, iż wobec umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1 pkt 7 u.p.e.a. zaktualizowały się przesłanki zastosowania przepisu 60 § 1 u.p.e.a. i to wyłącznie ten przepis stanowił podstawę żądania strony skarżącej. Sąd I instancji całkowicie pominął kwestię oceny zasadności zastosowania art. 60 § 1 u.p.e.a., skupiając się wyłącznie na ocenie dopuszczalności domagania się przez skarżącego zwrotu wyegzekwowanych w trybie przepisów Prawa celnego, należności celnych pomimo, iż wielokrotnie wskazywano, że postępowanie w tym trybie nie zostało wszczęte przez stronę skarżącą. Prezentując pogląd o materialno- technicznym charakterze zwrotu wyegzekwowanej kwoty autor skargi kasacyjnej odwołał się do orzecznictwa sądów administracyjnych. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor Izby Celnej w W. wniósł o jej oddalenie, podnosząc, iż Sąd I instancji prawidłowo stwierdził, że w dacie wyegzekwowania kwota należności była prawnie należna i brak było podstaw prawnych do orzekania o jej zwrocie. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach. Istota jej zarzutów postawionych w obrębie obu podstaw kasacyjnych sprowadza się do zakwestionowania istnienia podstawy materialnoprawnej do wydania decyzji administracyjnej w przedmiocie zwrotu wyegzekwowanych należności celnych. Pogląd zaprezentowany w skardze kasacyjnej jej autor wywodzi z treści art. 60 § 1 u.p.e.a. oraz tez, które w jego ocenie, zostały zaprezentowanych w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 maja 2008 r. o sygn. akt II FSK 485/07 oraz z dnia 27 lutego 2001 r. sygn. akt I SA/Ka 2456/99 a także wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 czerwca 2008 r. o sygn. akt II SA/Wa 83/08. Z uzasadnienia pierwszego z powołanych wyroków według skarżącego wynika, że " zwrot wyegzekwowanych należności przez wierzyciela jest czynnością o charakterze materialno- technicznym". Naczelny Sąd Administracyjny zauważa zatem, że w uzasadnieniu tego wyroku stwierdzono, że "następstwem umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1 pkt 3 u.p.e.a. - w sytuacji gdy organem egzekucyjnym nie jest wierzyciel - staje się zwrot kwoty wyegzekwowanej lub wpłaconej dobrowolnie. W tym przedmiocie organ egzekucyjny nie wydaje żadnego postanowienia. Nie przewiduje tego żaden przepis u.p.e.a. Zwrot wspomnianej kwoty stanowi czynność materialnotechniczną". Następnie Sąd stwierdził, że ".jeżeli organem egzekucyjny jest wierzyciel, będący organem podatkowym, ewentualne zaniechanie zwrotu otrzymanej kwoty może być rezultatem różnych okoliczności w tym m.in. zaliczenia jej na inne zobowiązania". W kolejnym powołanym w skardze kasacyjnej wyroku Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w G. wskazał, tak jak twierdzi skarżący, że w sytuacji przekazania wyegzekwowanej kwoty wierzycielowi kwestia zwrotu tych należności obciąża wierzyciela, jednakże dalej mowa jest w uzasadnieniu tego wyroku o wyegzekwowanych należnościach, które " były nienależne ". Natomiast w sprawie o sygn. akt II SA/ Wa 83/08, gdzie przedmiotem zaskarżenia było postanowienie organu egzekucyjnego uznające skargę na czynność egzekucyjną polegającą na zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego za bezzasadną, Sąd analizując instytucję skargi na konkretną czynność egzekucyjną i instytucję umorzenia postępowania egzekucyjnego stwierdził, że "skutkiem prawnym umorzenia postępowania jest co do zasady uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych (art. 60 u.p.e.a.). Skutek ten następuje z mocy prawa". Zacytowane fragmenty uzasadnień wyroków nie wskazują, wbrew temu co twierdzi autor skargi kasacyjnej, że zwrot wyegzekwowanych należności przez wierzyciela następuje w drodze czynności materialno- technicznej. Poglądu takiego nie sposób wywieść z treści wielokrotnie powołanego w zarzutach skargi kasacyjnej art. 60 § 1 u.p.e.a.. Przepis ten stanowi, że umorzenie postępowania egzekucyjnego z przyczyny, o której mowa w art.59 § 1 pkt 1-8 i 10 powoduje uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych, jeżeli przepisy ustawy nie stanowią inaczej. Pozostają jednak w mocy prawa osób trzecich nabyte na skutek tych czynności. Zgodnie natomiast z art. 60 § 2 u.p.e.a. organ egzekucyjny wydaje w razie potrzeby postanowienie dotyczące uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych wskutek umorzenia postępowania, na które, tak jak i na odmowę uchylenia dokonanych czynności służy zażalenie w oparciu o art. 60 § 3 u.p.e.a.. Stosownie do przytoczonych przepisów wskazane w nich umorzenie postępowania egzekucyjnego powoduje uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych, co, w razie potrzeby, stwierdza organ egzekucyjny, wydając postanowienie, o którym mowa w art. 60 § 2 u.p.e.a.. Podstawą prawną tego postanowienia jest art. 60 § 1 u.p.e.a., natomiast przesłanką wydania - wymienione w powołanym przepisie umorzenie postępowania egzekucyjnego z przyczyny, o której mowa w art. 59 § 1 pkt 1 - 8 i 10 u.p.e.a.. Podkreślić należy, że z przepisu art. 60 § 1 u.p.e.a. jednoznacznie wynika, że wskazane w jego treści przyczyny umorzenia postępowania egzekucyjnego - zapisane w art. 59 § 1 pkt 1-8 i 10 u.p.e.a. - nie stanowią ani przesłanki prawnej ani też podstawy prawnej uchylenia dokonanych czynności egzekucyjnych. Podstawą i przesłanką uchylenia dokonanych czynności egzekucyjnych jest natomiast umorzenie postępowania egzekucyjnego z przyczyn, o których stanowi w art. 59 § 1 pkt 1-8 i 10 u.p.e.a. i które przywołuje art. 60 § 1 u.p.e.a.. Konkludując ten wątek rozważań podkreślić należy, że uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych wobec umorzenia postępowania, z przyczyn, które przywołuje art. 60 § 1 u.p.e.a. wywołuje skutek w postępowaniu egzekucyjnym i jego następstwa mogą obciążać jedynie organ egzekucyjny. To zatem po stronie organu egzekucyjnego powstaje obowiązek zwrotu wyegzekwowanych należności w drodze czynności materialno – technicznej. Obowiązek ten może być zniesiony wówczas, gdy organem egzekucyjnym jest wierzyciel będący organem podatkowym ( por. powołany wyrok w sprawie o sygn. akt II FSK 485/07 ). Brak jest natomiast argumentów prawnych dla wykazania, że uchylenie czynności egzekucyjnych rodzi po stronie wierzyciela, niebędącego równocześnie organem egzekucyjnym, obowiązek zwrotu wyegzekwowanej i przekazanej mu należności i to w drodze czynności materialno –technicznej. Przepis art. 60 § 1 u.p.e.a. odnosi się do relacji organ egzekucyjny – zobowiązany i nie sposób z jego treści wyprowadzić żadnych obowiązków po stronie wierzyciela wynikających z uchylenia dokonanych czynności egzekucyjnych. Przenosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej skargi kasacyjnej przypomnieć należy, że postępowanie w tej sprawie zainicjował wniosek skarżącego skierowany do wierzyciela, niebędącego organem egzekucyjnym o zwrot wyegzekwowanych należności celnych określonych ostateczną decyzją Dyrektora Urzędu Celnego w W. z dnia [...] lipca 1995 r.. Z przyczyn już podanych podstawą żądania zwrotu należności nie mógł być art. 60 § 1 u.p.e.a.. Kwestie zwrotu należności celnych, niezależnie od tego czy zostały uiszczone dobrowolnie czy też w wyniku podjętych czynności egzekucyjnych regulują właściwe przepisy materialnoprawnej, w tej sprawie art.246 § 2 Kodeksu celnego. Nie wymaga wywodu teza, że przepis ten stanowi materialnoprawną podstawę do wydania decyzji administracyjnej w przedmiocie zwrotu należności celnych. Twierdzenie eksponowane w skardze kasacyjnej, że w tej sprawie brak było podstaw do wydania decyzji administracyjnej, w związku z czym Sąd powinien zastosować art.145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. pozostaje w sprzeczności z treścią art. 246 § 2 Kodeksu celnego. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.