II FZ 442/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Wolf-Kalamala, , , po rozpoznaniu w dniu 14 września 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 2 czerwca 2011 r. sygn. akt I SA/Rz 84/11 w zakresie odrzucenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi K. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w R. z dnia 9 grudnia 2010 r. nr (...) w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie. Przedmiotem zażalenia jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 2 czerwca 2011 r., sygn. akt I SA/Rz 84/11, mocą którego odrzucono wniosek K. K. o przywrócenie terminu do złożenia skargi kasacyjnej. W motywach orzeczenia Sąd podał, że postanowieniem z dnia 23 lutego 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odrzucił skargę K. K. Powyższe postanowienie zostało Skarżącemu doręczone w dniu 1 marca 2011 r. wraz pouczeniem o prawie i sposobie złożenia skargi kasacyjnej. W terminie otwartym do złożenia skargi kasacyjnej, tj. w dniu 25 marca 2011 r., do Sądu wpłynął wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W dniu 19 kwietnia 2011 r. Referendarz Sądowy w WSA w Rzeszowie przyznał Skarżącemu wnioskowaną pomoc, ustanawiając dla niego radcę prawnego oraz zwalniając go z kosztów sądowych. W dniu 6 maja 2011 r. wyznaczony przez Okręgową Izbę Radów Prawnych A. S. zapoznał się z aktami sprawy i w dniu 25 maja 2011 r. wniósł skargę kasacyjną z równoczesnym wnioskiem o przywrócenie terminu do jej złożenia. Jako przyczynę uchybienia terminu wskazał niezawinioną przez siebie jak i Skarżącego procedurę związaną z rozpatrzeniem wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie na wstępie przywołał treść art. 85 i art. 86 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej P.p.s.a., art. 87 § 1 P.p.s.a. oraz art. 88 tej ustawy. Wskazał, że w niniejszej sprawie czynnością, w której uchybiono terminu, jest złożenie skargi kasacyjnej, której termin złożenia upłynął w dniu 31 marca 2011 r. Jako przyczynę uchybienia terminu wskazano procedurę związaną ze złożeniem wniosku o przyznanie prawa pomocy, w ramach której Skarżący domagał się między innymi ustanowienia fachowego pełnomocnika. Zdaniem Sądu, przyczyna uchybienia ustała z dniem otrzymania przez Skarżącego informacji o ustanowieniu pełnomocnika. Jak wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru postanowienia o przyznaniu prawa pomocy, Skarżący informację otrzymał w dniu 26 kwietnia 2011 r. Przyjmując jednak najbardziej korzystne dla Skarżącego rozwiązanie, że przyczyna ustała w dniu zapoznania się przez wyznaczonego radcę prawnego z aktami postępowania, tj. w dniu 6 maja 2011 r., należało przyjąć, że termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia skargi kasacyjnej upłynął w dniu 13 maja 2011 r. Tymczasem pełnomocnik wniosek o przywrócenie terminu do złożenia skargi kasacyjnej wraz ze skargą kasacyjną złożył w dniu 25 maja 2011 r. czyli z niemal dwutygodniowym opóźnieniem, co uzasadniało odrzucenie wniosku. W zażaleniu na powyższe postanowienie Skarżący reprezentowany przez radcę prawnego zarzucił naruszenie art. 87 § 2 P.p.s.a. i wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Pełnomocnik podkreślił, że o ile złożenie wniosku o przywrócenie terminu w terminie 7 dni od zapoznania się z aktami sprawy jest realne, o tyle treść skargi kasacyjnej nie może być sprzeczna z wolą mocodawcy. Między siedzibą kancelarii a miejscem zamieszkania mocodawcy jest 50 km, a w aktach sprawy i w informacji telefonicznej TPSA brak numeru telefonu Skarżącego, stąd jedynym sposobem kontaktu okazała się korespondencja. Skarżący otrzymał informację o przyznaniu prawa pomocy 26 kwietnia 2011 r., a wniosek wraz ze skargą kasacyjną złożono 25 maja 2011 r., a więc w terminie 30 dni. Uchybienie terminu 7 dniowego nastąpiło zaś bez winy skarżącego, gdyż w tym czasie pełnomocnik nie miał możliwości sporządzenia skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest zasadne, choć jego uzasadnienie - sporządzone przez profesjonalnego pełnomocnika - nie jest wolne od błędów. Podstawową kwestią rzutującą na treść niniejszego rozstrzygnięcia jest ustalenie, ile wynosi termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, który to termin został uchybiony z uwagi na toczące się postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Podkreślenia wymaga, że z uwagi na przymus radcowsko-adwokacki przewidziany w art. 175 § 1 P.p.s.a. brak takiego pełnomocnika uniemożliwia wniesienie skargi kasacyjnej. W przypadku osoby, która spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy z art. 246 P.p.s.a. i o jego przyznanie we właściwym terminie wystąpiła, jest to obiektywna przeszkoda do dokonania czynności w postępowaniu w terminie, o której mowa w art. 86 § 1 P.p.s.a., bowiem ustawa P.p.s.a. nie przewiduje zawieszenia biegu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej na czas rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. W konsekwencji, prowadzenie postępowania wpadkowego w przedmiocie prawa pomocy niemal zawsze skutkować będzie bezskutecznym upływem terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. Aby ustalić, ile wskazany termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu w wyżej opisanym przypadku wynosi, należy dokonać wykładni art. 87 § 1 w zw. z art. 177 § 1 P.p.s.a. w kontekście dwóch zasad wynikających z Konstytucji, tj. zasady równości z art. 32 oraz sprawiedliwości proceduralnej, wywodzonej z zasady demokratycznego państwa prawnego i prawa do sądu (art. 2 i art. 45 Konstytucji). Art. 87 § 1 P.p.s.a. stanowi, że pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się w ciągu 7 dni od ustania przyczyny uchybienia terminu. Natomiast art. 177 § 1 P.p.s.a. stanowi, że skargę kasacyjną wnosi się w terminie 30 dni od dnia doręczenia stronie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego oczekiwanie, by w terminie siedmiu dni od uzyskania informacji przez radcę prawnego o ustanowieniu go pełnomocnikiem ten zapoznawszy się ze sprawą, po uprzednim kontakcie ze swoim mocodawcą, sporządził i wniósł skargę kasacyjną, jest nie tylko zbyt rygorystyczne i może powodować, że przyznane prawo pomocy okaże się iluzoryczne, ale przede wszystkim będzie prowadzić do bezzasadnego różnicowania stron, które musiały wystąpić o przyznanie prawa pomocy po oddaleniu ich skargi i stron nie będących w takiej sytuacji procesowej. Takie podmioty mają aż 30 dni na podjęcie niezbędnych kroków w sprawie. W konsekwencji wykładnia przywołanego art. 87 § 1 P.p.s.a. bez powiązania go z art. 177 § 1 P.p.s.a. i ze wskazanymi na wstępie przepisami Konstytucji dokonana przez Sąd pierwszej instancji w niniejszej sprawie doprowadziła do naruszenia zarówno zasady równości, jak i zasady sprawiedliwości proceduralnej. Instytucja przywrócenie terminu bez wątpienia ma charakter gwarancyjny, a jej celem jest umożliwienie przywrócenia terminu podmiotowi, który w sposób niezawiniony spóźnił się z dokonaniem czynności, co skutkowało dlań powstaniem ujemnych skutków procesowych. Biorąc pod uwagę cel i charakter tej instytucji w kontekście zasady sprawiedliwości proceduralnej stwierdzić trzeba, że związane z nią procedury muszą umożliwiać, a nie ograniczać, dochodzenie przyznanych jednostce praw. Termin siedmiodniowy stwarza realne ryzyko iluzoryczności czynności, do dokonania której termin został przywrócony - tj. wniesienia skargi kasacyjnej, a więc i samo przywrócenie terminu jawi się być wówczas iluzoryczne. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego pełnomocnik nie jest w stanie w ciągu tychże siedmiu dni skontaktować się ze stroną (zwłaszcza w okolicznościach, które miały miejsce w tej sprawie), zapoznać się z aktami sprawy, opracować ją pod względem faktycznym i prawnym, a następnie prawidłowo sporządzić ten wymagający środek odwoławczy. To zaś świadczy niewątpliwie o naruszeniu zasady sprawiedliwości proceduralnej, która wyklucza ukształtowanie danej instytucji procesowej w sposób pozbawiający ją sensu, powodujący jej pozorność. Powyższe okoliczności dowodzą także naruszenie zasady równości, gdyż termin siedmiodniowy, o którym mowa, stawia w znacznie gorszej sytuacji procesowej strony zamierzające wnieść skargę kasacyjną, ubiegające się o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika po oddaleniu ich skargi przez sąd pierwszej instancji. Tymczasem rozróżnienie takie nie znajduje żadnego uzasadnienia prawnego i musi być uznane za niedopuszczalne. Drugą kwestią istotną dla ustalenia, czy wniosek o przywrócenie terminu wniesiono w terminie jest moment, od którego termin ten należy liczyć. W orzecznictwie Naczelnego Sądu administracyjnego można spotkać rozbieżne poglądy co do daty początkowej biegu terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu. Wskazuje się tu np. na dzień, w którym pełnomocnik został poinformowany o jego ustanowieniu (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2011 r., sygn. akt II OZ 630/11, z dnia 22 lipca 2011 r., sygn. akt II OZ 656/11) czy też dzień, w którym pełnomocnik miał rzeczywistą możliwość wniesienia skargi kasacyjnej, nie później jednak niż dzień, w którym upłynęło 30 dni od dowiedzenia się przez pełnomocnika o fakcie jego ustanowienia (por. postanowienie SN z 29 czerwca 2000 r., sygn. akt I CZ 62/00, publ. OSNC 2001/1/7 i z dnia 4 marca 2005 r., sygn. akt II UZ 72/04, publ. OSNP 2005/20/325). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznającego tę sprawę okoliczność ta powinna być rozpatrywana indywidualnie w każdej sprawie, gdyż stworzenie ogólnej zasady nie jest w tym zakresie możliwe. W niniejszej sprawie Skarżący dowiedział się o przyznaniu mu pełnomocnika w dniu 26 kwietnia 2011 r., natomiast Okręgowa Izba Radców Prawnych w R. skierowała pismo do pełnomocnika w tym przedmiocie 27 kwietnia 2011 r., które ten odebrał 4 maja 2011 r. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego to właśnie od tej daty - od 4 maja 2011 r. - należy liczyć trzydziestodniowy termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu wraz ze skargą kasacyjną. Zarówno pełnomocnik jak i Strona od tego dnia posiadali wiedzę o łączącym ich stosunku prawnym, co powinno było skłonić ich do kontaktu i podjęcia stosownych kroków w sprawie. Nie można podzielić poglądu Sądu pierwszej instancji, że istotny dla oceny powyższej kwestii jest termin doręczenia Stronie odpisu postanowienia o przyznaniu prawa pomocy, bowiem postanowienie to przyznawało pomoc jedynie abstrakcyjnie. Dopiero wyznaczenie r. pr. A. S. przez OIRP skonkretyzowało tą pomoc i pozwoliło realnie, po zapoznaniu się z decyzją OIRP przez pełnomocnika, na podjęcie działań zmierzających do sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej. Wcześniej Strona, co oczywiste, nadal nie mogła w sprawie nic uczynić, gdyż nie wiedziała, kto jest jej pełnomocnikiem. Wniosek o przywrócenie terminu wraz ze skargą kasacyjną został złożony w dniu 25 maja 2011 r., a więc bez wątpienia w terminie, o którym mowa była powyżej. Podsumowując Naczelny Sąd Administracyjny musi także zauważyć, że zażalenie sporządzone przez profesjonalnego pełnomocnika w tej sprawie nie należy do poprawnych. Niezrozumiały jest zarzut autora zażalenia o naruszeniu przez Sąd art. 87 § 2 P.p.s.a., który stanowi, że w piśmie z wnioskiem o przywrócenie terminu należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu. Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu wcale tą kwestią się nie zajmował - nie rozpoznał o wniosku Strony merytorycznie, a jego orzeczenie o charakterze formalnym zostało oparte na art. 88 P.p.s.a. po uznaniu, że wniosek jest spóźniony. Za wątpliwą, bądź świadczącą o niezrozumieniu treści zaskarżonego postanowienia (czy też zasad postępowania w przedmiocie przywrócenia terminu), należy uznać argumentację autora zażalenia, który przyznał w jego końcowej części, że uchybienie terminu do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu nastąpiło bez winy strony. Zdanie to zawiera bowiem potwierdzenie oceny Sądu zawartej w zaskarżonym postanowieniu - skutkującej właśnie odrzuceniem wniosku, czyli że strona termin do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu jednak naruszyła. Naczelny Sąd Administracyjny zmuszony był niejako wbrew tej części argumentacji pełnomocnika uwzględnić zażalenie na zaskarżone postanowienie, co mógł uczynić z uwagi na treść art. 194 § 3 P.p.s.a. i argumentację zażalenia związaną z terminem do wniesienia skargi kasacyjnej. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zażalenie jako zasadne podlega uwzględnieniu. Dlatego też, Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, który będzie obowiązany merytorycznie wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej rozpoznać.