II SA/Ol 123/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędzia WSA Tadeusz Lipiński (spr.) Protokolant St. sekretarz sądowy Grażyna Wojtyszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 marca 2011 r. sprawy ze skargi S.L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji; 2. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. WSA/wyr.1 – sentencja wyroku Decyzją z dnia "[...]" Prezydent Miasta ustalił kwotę nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej na córkę M. L. w okresie od 1 marca 2007 r. do 31 sierpnia 2007 r. w wysokości 2280,00 zł. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że decyzją z dnia "[...]" przyznano S. L. na córkę M. i syna M. zaliczkę alimentacyjną: w kwocie 380,00 zł miesięcznie na córkę i 300 zł na syna, na okres od 1 grudnia 2006 r. do 28 lutego 2007 r. Po otrzymaniu zaświadczenia szkolnego, z którego wynikało, że M. L. była słuchaczką Liceum Profilowanego dla Dorosłych Zakładu Doskonalenia Zawodowego z siedzibą w "[...]" do dnia 2 lutego 2007 r., decyzją z dnia "[...]" Prezydent Miasta uchylił od dnia 1 marca 2007r. decyzję własną z dnia "[...]" W tej sytuacji zaliczka alimentacyjna wypłacona na M. L. w okresie od 1 marca 2007 r. do 31 sierpnia 2007 r. jest, zdaniem organu, świadczeniem pobranym nienależnie. S. L. została pouczona w decyzji z dnia "[...]" o konieczności informowania organu wypłacającego świadczenie rodzinne o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do zaliczki alimentacyjnej. Mimo tego obowiązku nie poinformowała organu o fakcie skreślenia córki z listy słuchaczy liceum. Od powyższej decyzji S. L. wniosła odwołanie podnosząc, że żądanie zwrotu zaliczki alimentacyjnej jest niezasadne. Zarzuciła brak należytej staranności przy rozpatrywaniu sprawy, a także brak ochrony przysługujących jej praw jako samotnej matce i rodzicowi osoby niepełnosprawnej. Decyzją z dnia "[...]", nr "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu stwierdzono, że od 1 marca 2007 r. S. L. została skutecznie pozbawiona prawa do zaliczki alimentacyjnej. Po tym dniu zostało wypłacone wspomniane świadczenie, które jej się nie należało. Pobranie świadczenia w sytuacji, kiedy nie jest się do niego uprawnionym, rodzi obowiązek jego zwrotu. Odwołująca była pouczona o zasadach przyznawania zaliczki alimentacyjnej. Organ wyjaśnił również, że w przeprowadzonym postępowaniu została jedynie wskazana kwota świadczeń nienależnie pobranych w danym okresie. Dopiero kiedy przedmiotowa decyzja stanie się ostateczna organ I instancji będzie mógł żądać zwrotu ustalonej w decyzji kwoty. Poza tym istnieje możliwość umorzenia lub rozłożenia na raty ustalonej kwoty na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Na powyższą decyzję S. L. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie podnosząc, że została ona wydana z naruszeniem art. 2 Konstytucji RP, gdyż została naruszona zasada zaufania do państwa oraz zasada prawidłowej legislacji. Ustawa o świadczeniach rodzinnych od momentu jej uchwalenia była co roku nowelizowana, co zdaniem skarżącej oznacza, że legislacja była przeprowadzana chaotycznie i pośpiesznie. Ustawodawca racjonalnie ocenił, że możliwości osób chorych są ograniczone i przez jakiś czas mogą być wyłączone z kształcenia. Jednakże zapis o rzekomej zmianie sytuacji rodzinnej osoby niepełnosprawnej i w danym momencie nieuczącej się jest bublem prawnym. Skarżąca podniosła także, iż nie jest prawdą stwierdzenie o poinformowaniu jej o skreśleniu córki z listy uczniów, czym uniemożliwiono jej skorzystanie z drogi odwoławczej. Skarżąca podała, że pomimo wskazania w zaskarżonej decyzji, iż w przeprowadzonym postępowaniu została jedynie wskazana kwota świadczenia nienależnie pobranego, to Referat Świadczeń Rodzinnych i Funduszu Alimentacyjnego już zażądał zwrotu tej kwoty, mimo istnienia możliwości jej umorzenia. Poza tym w poprzedniej decyzji wskazano jej, że nie ma takiej możliwości, nawet po spełnieniu określonych warunków. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. Ponadto organ wyjaśnił, że w aktach sprawy znajduje się zaświadczenie z dnia 10 marca 2008 r. Dyrektora Liceum Profilowanego dla Dorosłych Zakładu Doskonalenia Zawodowego w "[...]" z siedzibą w "[...]", z którego wynika, że o fakcie skreślenia z listy słuchaczy córki skarżąca została poinformowana w trakcie rozmowy na terenie szkoły, bezpośrednio po zakończeniu sesji egzaminacyjnej. Z zaświadczenia wynika, że sesja egzaminacyjna odbyła się w styczniu 2007 r., a uchwała Rady Pedagogicznej w sprawie klasyfikacji w roku szkolnym 2006/2007 została podjęta w dniu 2 lutego 2007 r. W tej sytuacji nie można zgodzić się ze skarżącą, że nie miała ona informacji o fakcie skreślenia córki z listy słuchaczy liceum. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej p.p.s.a. Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 tej ustawy stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1). Sąd poddawszy kontroli zaskarżoną decyzję stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W rozpatrywanej sprawie skarga została złożona na decyzję ustalającą kwotę nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej na córkę M. L. w okresie od 1 marca 2007 r. do 31 sierpnia 2007 r.. Prawo do zaliczki alimentacyjnej na okres od 1 września 2006 r. do 31 sierpnia 2007 r. na córkę M. zostało przyznane skarżącej przez Prezydenta Miasta decyzją z dnia "[...]", która następnie została uchylona od dnia 1 marca 2007 r. decyzją własną z dnia "[...]" w związku z otrzymaniem zaświadczenia szkolnego, z którego wynikało, że M. L. była słuchaczką liceum do dnia 2 lutego 2007 r. Przede wszystkim trzeba wskazać, że zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009r., Nr 1 poz. 7) świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo. Stosownie zaś do art. 42 ust. 1 i ust. 2 tej ustawy osoba, która nienależnie pobrała zaliczki alimentacyjne, jest obowiązana do ich zwrotu, a sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne podlegają rozpatrzeniu i dochodzeniu na zasadach i w trybie określonych w dotychczasowych przepisach. Należy zatem w takiej sytuacji sięgnąć do art. 18 ust. 2 nieobowiązującej już ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. z 2005r., Nr 86, poz. 732 ze zm.), zgodnie z którym w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiedni przepisy o świadczeniach rodzinnych. Na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., nr 139, poz. 992 ze zm.) zaś osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne zobowiązana jest do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się m.in. świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 tej ustawy). Uprawnienia do poszczególnych świadczeń może zatem nabyć i zachować tylko osoba, która spełnia wszystkie warunki przewidziane w ustawie. W celu zapobiegania nieprawnie pobieranym świadczeniom ustawodawca wprowadził zasadę zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Jednakże z treści art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (wyroki NSA: z dnia 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09, Lex nr 558234, z dnia 27 października 2010 r., I OSK 981/10, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest zatem wcześniejsze pouczenie świadczeniobiorcy o braku prawa do pobierania świadczenia przy zaistnieniu określonych okoliczności. Świadczeniobiorca może wywiązać się z obowiązku poinformowania o zmianach okoliczności mających wpływ na prawo do zaliczki alimentacyjnej tylko wtedy gdy okoliczność powodująca utratę prawa do świadczenia jest mu znana, czyli jest świadomy jej wystąpienia. Natomiast brak świadomości, że świadczenie od określonego momentu nie przysługuje, wyłącza możliwość uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane. Decydujące w tej mierze znaczenie ma ustalenie, kiedy świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej utratę uprawnienia do świadczenia rodzinnego. Zgodnie z powszechnie akceptowanym w orzecznictwie sądowym stanowiskiem nie można uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że się jej nie należały (por. wyroki: WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 16 stycznia 2008 r. sygn. II SA/Go 645/07, Lex nr 486343, WSA w Łodzi z dnia 7 lutego 2008 r. sygn. II SA/Łd 1105/07, Lex nr 501792 i z dnia 7 lutego 2008 r. sygn. II SA/Łd 1107/07, Lex nr 489216). Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdził, iż uznanie przez organy orzekające w sprawie, że pobierane przez skarżącą, w okresie od dnia 1 marca 2007 r. do dnia 31 sierpnia 2007 r., świadczenie w postaci zaliczki alimentacyjnej było świadczeniem nienależnie pobranym, w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie zostało oparte na prawidłowych rozważaniach i ustaleniach poczynionych w tym kierunku. W rozpoznawanej sprawie okolicznością wpływającą na zmianę przyznanej zaliczki alimentacyjnej było zaprzestanie kontynuowania nauki przez córkę skarżącej i skreślenie jej w związku z tym z listy słuchaczy liceum. Jednakże, jak wyżej wskazano, samo wystąpienie takiej okoliczności nie uzasadnia nakazania zwrotu zaliczki alimentacyjnej jako świadczenia nienależnie pobranego. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musiała bowiem być świadoma, iż okoliczność, która powoduje ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia w postaci zaliczki alimentacyjnej wystąpiła. Natomiast w tej sprawie skarżąca nie tylko we wniesionej skardze, ale również w odwołaniu z dnia 15 kwietnia 2008 r. (k. 56 akt administracyjnych) oświadczyła, że szkoła nie poinformowała jej o skreśleniu córki z listy słuchaczy liceum, jak również nie została złożona rezygnacja z dalszej nauki. Organy orzekające w sprawie, jak wynika z zaskarżonej decyzji, nie ustaliły kiedy skarżąca faktycznie dowiedziała się o skreśleniu córki z listy słuchaczy liceum. W dniu 2 lutego 2007 r. Rada Pedagogiczna Liceum podjęła uchwałę o nieotrzymaniu przez córkę skarżącej promocji na semestr drugi w liceum, organy jednak nie wyjaśniły, od kiedy skarżąca była świadoma, że świadczenie, które pobiera jest świadczeniem nienależnie pobranym. Organy nie poczyniły ustaleń czy szkoła poinformowała skarżącą o fakcie skreślenia z listy słuchaczy córki, a jedynie oparły się na zaświadczeniu z dnia 10 marca 2008 r. wydanym przez Dyrektora Liceum, z którego wynika, że skarżąca została poinformowana o tym fakcie w trakcie rozmowy na terenie szkoły, bezpośrednio po zakończeniu sesji egzaminacyjnej, czemu skarżąca zaprzecza. Tymczasem w postępowaniu administracyjnym, stosownie do uregulowań zawartych w art. 7 i 77 § 1 k.p.a., wydanie decyzji w każdym przypadku powinno być poprzedzone dokładnym ustaleniem stanu faktycznego istotnego w sprawie. Z zasady prawdy obiektywnej wynika obowiązek wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z daną sprawą, aby w ten sposób stworzyć jej rzeczywisty obraz i uzyskać podstawę do trafnego zastosowania przepisu prawa. W ramach omawianej zasady mieści się wymóg przeprowadzenia przez organ z urzędu dowodów niezbędnych do właściwego ustalenia stanu faktycznego sprawy. Zaniechanie przez organ podjęcia czynności procesowych, zmierzających do zebrania pełnego materiału dowodowego, jest uchybieniem przepisom postępowania administracyjnego, skutkującym wadliwością decyzji. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, kierując się zawartą w niniejszym wyroku oceną prawną, organ I instancji powinien ustalić przy wykorzystaniu przewidzianych w kodeksie postępowania administracyjnego środków dowodowych, kiedy skarżąca dowiedziała się o skreśleniu córki z listy słuchaczy liceum i od kiedy zaistniał obowiązek powiadomienia przez skarżącą organu o tym fakcie. Mając powyższe na względzie Sąd w pkt 1, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono w pkt 2 na podstawie art. 152 cyt. ustawy.