II OZ 480/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Banasiewicz po rozpoznaniu w dniu 8 czerwca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia na Rzecz W.H. oraz O. D. P. J. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 12 kwietnia 2011 r., sygn. akt IV SA/Po 201/11 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia na Rzecz W.H. oraz O. D. P. J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] grudnia 2010r. Nr [...] w przedmiocie warunków zabudowy postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2011 r., sygn. akt IV SA/Po 201/11 odmówił na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 53, poz. 1270 ze zm.) przyznania Stowarzyszeniu na Rzecz W. H. oraz O. D. P. J. K. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tego Stowarzyszenia na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] grudnia 2010r. Nr [...]w przedmiocie warunków zabudowy. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że przepisy art. 245 i art. 246 p.p.s.a. stanowią odstępstwo od generalnej zasady zawartej w art. 199 p.p.s.a. ponoszenia przez stronę kosztów postępowania sądowo - administracyjnego. Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Jest to forma dofinansowania strony postępowania sądowego z budżetu państwa i przez to zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Przyznanie lub odmowa przyznania prawa pomocy winna wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania i jej aktualnej kondycji finansowej. Sąd podał, że w myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie prawnej w zakresie częściowym, jest możliwe, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zawarte w wyżej cytowanym przepisie określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie wykazane (uprawdopodobnione) przez stronę. Sąd wydając postanowienie o udzieleniu prawa pomocy musi na podstawie całokształtu informacji przekazanych przez wnioskodawcę nabrać przekonania, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania w zakresie objętym wnioskiem o udzielenie pomocy. Sąd podkreślił, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). Sąd wskazał, że jak wynika z przedłożonych dokumentów, Stowarzyszenie prowadzi działalność społeczną, której celem jest ochrona krajobrazu. Działalność stowarzyszenia opiera się na pracy społecznej członków (rozdział I §4 statutu) i uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów i dotacji publicznych i ofiarności publicznej (rozdział V §1 statutu). W ocenie Sądu w przedmiotowej sprawie Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Za niewystarczające uznać należy twierdzenie, iż Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku, dochodu lub zysków a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli bowiem działalność stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Wnioskodawca powinien więc wziąć pod uwagę swój udział w przedmiotowym postępowaniu sądowym i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. formie składek członkowskich zgromadzonych na podstawie uchwały Walnego Zgromadzenia Członków stowarzyszenia. Brak podjęcia jakichkolwiek starań mających na celu zgromadzenie środków na opłacenie kosztów sądowych oznacza przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych co rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia zostaje finansowana ze środków publicznych, co przeczy zasadzie, iż stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (por. postanowienie NSA z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06 niepubl.). Dlatego wbrew argumentacji podniesionej przez wnioskodawcę nie publiczny (społeczny) charakter sprawy objętej zakresem skargi (budowa mola nad Jeziorem K.), lecz wyczerpanie możliwości zgromadzenia środków finansowych na opłacenie kosztów sądowych przesądza o przyznaniu Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie częściowym. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło Stowarzyszenia na Rzecz W. H. oraz O. D. P. J. K., wskazując, że jest ono sprzeczne z duchem ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (art. 246 § 2 pkt 2). Podkreślono, że Stowarzyszenie wykazało przed Sądem, że nie posiada środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Dodatkowo podniesiono, że Stowarzyszenie jest organizacją, której nie wolno prowadzić działalności gospodarczej w celu zdobycia takich środków. Stowarzyszenie uznało, iż odmowa przyznania prawa pomocy zamyka możliwość rozstrzygnięcia ważnego z punktu widzenia przepisów prawa sporu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 i 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi możliwe jest zwolnienie osoby prawnej od kosztów sądowych poprzez przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym w sytuacji, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie posiada ich, chociaż podjęto wszelkie niezbędne działania zmierzające do ich pozyskania (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2010, wyd. LexisNexis, str. 568 jak też postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 20/09 oraz z dnia 26 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 28/09, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W myśl art. 10 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.) statut stowarzyszenia określa w szczególności sposób uzyskiwania środków finansowych oraz ustanawiania składek członkowskich. Artykuł 33 ust. 1 tej ustawy przewiduje możliwość uzyskiwania przez stowarzyszenie środków finansowych na swoją działalność ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej. Podkreślić należy, że powyższy przepis daje stowarzyszeniu również możliwość prowadzenia działalności gospodarczej. Odnosząc się do argumentacji zawartej w zażaleniu, iż ubiegające się o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie Stowarzyszenie nie może prowadzić działalności gospodarczej wskazać należy, że nie jest ono stowarzyszeniem zwykłym, do którego ma zastosowanie art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy Prawo o stowarzyszeniach wyrażający zakaz prowadzenia działalności gospodarczej, przyjmowania darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywania dotacji, a także korzystania z ofiarności publicznej. Nic więc nie stoi na przeszkodzie aby występujące w niniejszej sprawie Stowarzyszenie podjęło wszelkie możliwe kroki w celu uzyskania środków na prowadzenie postępowania sądowego. Rezygnacja z dostępnych rozwiązań nie oznacza, że działalność stowarzyszenia ma być de facto finansowana ze Skarbu Państwa. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że Stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Zgodnie z poglądem wyrażonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. w postanowieniu z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt II OZ 1030/08 oraz postanowieniu z dnia 19 września 2008 r. sygn. akt II OZ 955/08, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl) członkowie Stowarzyszenia, przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie (między innymi w postępowaniu sądowoadministracyjnym), powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i w stosownym czasie zabezpieczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Fakt zaś, że cele działalności stowarzyszeń mają charakter niezarobkowy - zgodnie z art. 2 ust. 1 Prawa o stowarzyszeniach - nie oznacza, że stowarzyszenia nie mogą prowadzić działalności gospodarczej i to przynoszącej zyski. W tej sytuacji nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, a organizacja nie wykorzystując dostępnych możliwości sama pozbawia się ich zdobycia, co stanowi przesłankę do odmowy udzielenia pomocy prawnej (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 lipca 2010 r., sygn. II OZ 664/10 i z dnia 4 marca 2010 r., sygn. II OZ 183/10, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nawet jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej. Ponadto podkreślić należy, że obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania, jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Skoro taka sytuacja w niniejszej sprawie nie miała miejsca, to tym samym przyjąć należy, że strona nie wykazała spełnienia przesłanki z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., tj. nie wykazała, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.