II FZ 363/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Aleksandra Wrzesińska- Nowacka po rozpoznaniu w dniu 26 lipca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M.C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 9 czerwca 2011 r. sygn. akt I SA/Sz 287/11 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi M.C. i M.Z. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 12 stycznia 2011r. nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności za zaległości w podatku od towarów i usług za miesiące od marca do maja i od lipca do października 2006 r. wraz z odsetkami postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 9 czerwca 2011 r., I SA/Sz 287/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił skarżącemu M.C. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd podał, że M.C. złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych. Z oświadczenia wynikało, że nie pozostaje on z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym, nie posiada żadnego majątku ani zgromadzonych środków pieniężnych, nie uzyskuje żadnych dochodów, a utrzymuje się z pomocy rodziny udzielanej w wysokości 1100 zł miesięcznie. Partycypuje w wydatkach związanych z utrzymaniem domu. Wezwany do uzupełnienia oświadczenia i przedstawienia dokumentów skarżący przedstawił dwa zaświadczenia z urzędu skarbowego o nieprowadzeniu działalności gospodarczej oraz braku zeznania podatkowego za rok 2009, zaświadczenie o niekorzystaniu i nieubieganiu się o pomoc społeczną w 2010 i 2011 r., potwierdzenie zameldowania w miejscu zamieszkania skarżącego 5 osób. Oświadczył także, że pozostaje w związku małżeńskim. Między małżonkami obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej, w związku z tym skarżący nie zna dochodów i stanu majątkowego swojej małżonki. Wyjaśnił, że zajmuje na zasadach użyczenia pokój w lokalu mieszkalnym rodziców, gdzie zameldowanych jest 5 osób. Ponosi koszty związane z częścią opłat za lokal w wysokości 600 zł. Kwotę tę przekazuje rodzicom, na których wystawiane są rachunki, w związku z tym nie posiada żadnych dokumentów potwierdzających wysokość opłat związanych z mieszkaniem. Skarżący nie posiada także rachunków bankowych, lokat bankowych ani kart kredytowych. Pozostałych dokumentów żądanych przez Sąd skarżącemu nie udało się zgromadzić z uwagi na krótki termin wyznaczony przez Sąd i dni wolne. Postanowieniem z dnia 13 maja 2011 r. referendarz w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Szczecinie odmówił przyznania skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W sprzeciwie od tego postanowienia strona podniosła m.in., że obecnie pozbawiona jest możliwości zarobkowania z uwagi na tymczasowe aresztowanie. Sąd, odmawiając przyznania prawa pomocy przytoczył art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.) i stwierdził, że wniosek o przyznanie prawa pomocy sąd rozpatruje w dwóch płaszczyznach – uwzględniając zarówno wysokość obciążeń, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, a z drugiej- wysokość środków, którymi strona dysponuje. Warunkiem koniecznym jest wyjaśnienie sytuacji majątkowej strony. W ocenie Sądu dane podane przez skarżącego w oświadczeniach i wynikające z dokumentów źródłowych są niepełne i uniemożliwiają jednoznaczne stwierdzenie, czy faktycznie zachodzą przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący uchylił się od podania informacji dotyczących sytuacji majątkowej małżonki. Powoływana przez niego rozdzielność majątkowa nie ma wpływu na ocenę zdolności skarżącego do poniesienia kosztów sądowych. Rozdzielność majątkowa, co wielokrotnie podnoszono w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczącym przesłanek prawa pomocy, ma wpływ wyłącznie na majątki małżonków, nie zmienia natomiast ich wzajemnych obowiązków. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy członków rodziny podatnik nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w całości lub w części bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala przyznać stronie pomoc z budżetu państwa. Także okoliczność, że skarżący jest obecnie tymczasowo aresztowany nie oznacza, że nie może ponieść kosztów sądowych korzystając z pomocy żony. Stąd uzasadnione jest żądanie przedstawienia sytuacji majątkowej żony. Uchylanie się strony od wykazania swojej sytuacji majątkowej stanowi przeszkodę do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W interesie strony leży zatem podanie wszystkich okoliczności rzutujących na jej sytuację finansową, jak i ich uprawdopodobnienie. Przyznanie prawa pomocy jest szczególnym rodzajem dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie tylko w sytuacjach, gdy strona nie może obiektywnie uzyskać środków na postępowanie sądowe. W tej sprawie skarżący nie przekonał Sądu, że utrzymuje się wyłącznie dzięki pieniężnej pomocy rodziny. W zażaleniu na to postanowienie skarżący domagał się jego zmiany poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych ewentualnie jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wskazał, że przyznanie prawa pomocy jest obowiązkiem sądu, gdy zostaną spełnione przesłanki do jego przyznania. Sąd powinien przy tym uwzględnić realne możliwości finansowe wnioskującego, porównując je z wysokością żądanych opłat. W tej sprawie opłata od skargi wynosi 500 zł, a zatem dokładnie tyle, ile stronie pozostaje na zaspokojenie jej podstawowych potrzeb życiowych (zakup jedzenia, ubrań). Przyjęcie przez Sąd, że skarżący kwotę tę przeznaczyć może na wpis od skargi jest całkowicie nieuzasadnione i w istocie pozbawia stronę zagwarantowanego jej przez Konstytucję prawa do sądu. Żalący się podniósł także, że w jego ocenie niezasadne jest wymaganie od niego wykazania sytuacji majątkowej współmałżonka. Strona powołała się na orzecznictwo Sądu Najwyższego, w którym wyrażono pogląd, że o zwolnieniu od kosztów sądowych decyduje stan majątkowy strony, a nie jej współmałżonka. Ponadto podniesiono, że strona nie decyduje o momencie wniesienia skargi i nie może przygotować się (odmiennie niż powód w postępowaniu cywilnym) do ponoszenia związanych z tym postępowaniem kosztów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim wskazać należy, że obowiązek ponoszenia przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w sprawie nie stanowi co do zasady naruszenia prawa do sądu. Państwo ma prawo wprowadzenia ograniczeń prawa do sądu poprzez wprowadzenie opłat i rozwiązanie takie nie stanowi naruszenia tego prawa, jeżeli obciążenia z tego tytułu nie są nadmierne, a strona może się ubiegać o zwolnienie z ich obowiązku ich ponoszenia, gdy z uwagi na ich wysokość i jej sytuację finansową nie może ich ponieść (por. wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 20 grudnia 2007 r. Paykar Yev Haghtanak Ltd przeciwko Armenii, opubl. w LEX nr 327217, z dnia 26 lipca 2005 r. Podbielski i PPU "Polpure" przeciwko Polsce opubl. w Lex pod nr 154903). Przyjęta w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasada ponoszenia kosztów sądowych przez stronę ( art. 199 p.p.s.a.) i możliwość uzyskania przez stronę niemogącą ponieść tych kosztów z uwagi na swoją sytuację finansową, majątkową i rodzinną prawa pomocy (art. 239 i następne p.p.s.a.) czyni zadość wskazanym wyżej wymogom. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. osobie fizycznej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym ( a więc m.in. poprzez zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części- art.245 § 3 p.p.s.a.), gdy wykaże, że nie może ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy może być zatem przyznane temu, kto z przyczyn niezależnych od siebie nie może podołać obowiązkowi ponoszenia kosztów postępowania. Przepis ten nakłada ponadto na stronę wnioskującą o przyznanie jej prawa pomocy obowiązek przedstawienia argumentacji i dowodów potwierdzających istnienie przesłanek wskazanych w powołanym przepisie. W tym celu winna ona złożyć na urzędowym formularzu oświadczenie o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym (art.252 § 1 i § 2 p.p.s.a.). Gdy oświadczenie to jest niewystarczające dla oceny stanu majątkowego, finansowego czy rodzinnego strony, sąd może ją wezwać do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedstawienia dokumentów źródłowych (art. 255 p.p.s.a.). W tej sprawie strona skarżąca złożyła oświadczenie, które Sąd uznał za niewystarczające. Na żądanie Sądu uzupełniła je i złożyła dokumenty źródłowe. Z tych dokumentów wynika, że skarżący utrzymuje się wyłącznie z pomocy rodziny, nie ma żadnego majątku, mieszka sam mieszkaniu rodziców, w użyczonym mu pokoju. Z żoną pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej. W toku postępowania został tymczasowo aresztowany. Oceniając te oświadczenia i złożone dokumenty przez Sąd pierwszej instancji uznał, że strona nie wykazała, że jej sytuacja finansowa nie pozwala na uiszczenie wpisu bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zakwestionował wiarygodność jej twierdzenia, że utrzymuje się ona jedynie z pomocy rodziny, wynoszącej 1100 zł miesięcznie, wskazując na niezupełność i ogólnikowość informacji podanych przez stronę, w szczególności zaś na pominięcie w oświadczeniu danych o sytuacji majątkowej i finansowej żony skarżącego. Ocenie tej nie można zarzucić dowolności. Przede wszystkim skarżący, wskazując jako źródło środków na utrzymanie wskazał pomoc rodziny, bez bliższego określenia stopnia pokrewieństwa czy powinowactwa osoby ( osób) udzielających mu tej pomocy. Jego oświadczenie z tych już względów mogło budzić wątpliwości, skoro jednocześnie, mimo trudnej sytuacji, skarżący ponosił część kosztów utrzymania lokalu, użyczonego mu przez rodziców i zajmowanego łącznie przez 5 osób. Nie wskazał przy tym nawet wysokości opłat za całe mieszkanie (choć taką informację powinien był posiadać, skoro partycypował w ponoszeniu opłat),. Nie można także zapominać, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji, że rozdzielność majątkowa małżonków nie wpływa na ich wzajemne obowiązki, w tym przede wszystkim wynikający z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny. Obowiązek ten wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód ( poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.i.o.) i orzeczenia separacji (art.61 4 § 1 k.r.i.o., por postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2009 r., II OZ 1142/09, opubl. w Lex pod nr 582903). Z tych względów, gdy o prawo pomocy ubiega się osoba fizyczna, konieczne jest zbadanie także sytuacji majątkowej jej współmałżonka. Nakaz zbadania jego sytuacji wynika także z art. 246 § 1 pkt 2 i art. 255 p.p.s.a. Odmowa złożenia oświadczenia o stanie majątkowym współmałżonka daje zatem podstawę do uznania, że strona nie wykazała niemożności poniesienia kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brak jest bowiem pełnych danych dotyczących właśnie środków utrzymania rodziny. Z tych względów nie można zarzucić Sądowi pierwszej instancji, że przyjął, że skarżący ma opłacić wpis sądowy z niewielkich środków, jakie otrzymywał od rodziny na konieczne utrzymanie. Sąd nie dał wiary oświadczeniu, że skarżący czerpie środki utrzymania wyłącznie z pomocy rodziny. Miał też podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy, skoro strona nie wykazała, że nie może ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z tych względów zażalenie jako bezzasadne należy oddalić na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.