I SA/Sz 408/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Marian Jaździński, Sędziowie Sędzia WSA Kazimierz Maczewski (spr.), Sędzia WSA Anna Sokołowska, Protokolant Lidia Maląg, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 15 czerwca 2011 r. sprawy ze skargi M. A. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego i art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz.291, ze zm.), Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...]r. nr [...] o odmowie umorzenia M A nienależnie pobranej renty rolniczej w kwocie [...] zł. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że Prezes KRUS rozpoznając sprawę po raz pierwszy, w wyniku rozpoznania wniosku ubezpieczonego złożonego w dniu 21 kwietnia 2010 r., odmówił umorzenia M A ww. kwoty nienależnie pobranej renty rolniczej, wynikającej z decyzji organu rentowego z dnia [...]r. ustalającej nadpłatę nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1 października 2009 r. do 31 stycznia 2010 r. Organ wyjaśnił przyczyny, które doprowadziły do nałożenia na ubezpieczonego obowiązku zwrotu tej kwoty, a następnie, przedstawiając sytuację wnioskodawcy, stwierdził, że wnioskodawca pobiera rentę rodzinną i rentę socjalną z ZUS, w łącznej kwocie [...]zł brutto ([...]zł netto). Organ opisał też wydatki na utrzymanie wskazane przez wnioskodawcę, wynikające z przedłożonych do akt kserokopii rachunków. Ponadto organ zauważył, iż z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że u wnioskodawcy nie zaistniały żadne zdarzenia losowe. W ocenie organu, nie zaistniały więc podstawy do umorzenia wnioskowanej kwoty. Pismem z 2 lipca 2010 r. M A ponownie zwrócił się do Prezesa KRUS o umorzenie ww. kwoty, podnosząc, iż nie jest w stanie spłacić tej kwoty, nawet w ratach, ponieważ jego matka utraciła prawo do renty po swoim mężu i nie ma się z czego utrzymać, w związku z tym to wnioskodawca utrzymuje "cały dom". W czerwcu 2010 r. na opłaty wydał kwotę [...]zł i zostało mu 217,56 zł na utrzymanie wnioskodawcy i jego rodziny. Traktując ww. pismo wnioskodawcy jako wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, po przeprowadzeniu dodatkowego postępowania wyjaśniającego, Prezes KRUS w wymienionej na wstępie decyzji z dnia [...]r., odwołując się do przepisu art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, wyjaśnił, że Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Organ ten w uzasadnieniu decyzji opisał przedstawione przez wnioskodawcę kopie rachunków dotyczących utrzymania domu, a także rachunków za usługi telekomunikacyjne i dowody wpłat. Organ stwierdził dalej, iż wnioskodawca pobiera rentę rodzinną i rentę socjalną z ZUS, w łącznej kwocie [...]zł brutto ([...]zł netto), a więc – w ocenie organu - posiada on dochód wystarczający na spłatę nienależnie pobranego świadczenia, "którego niewielkie obniżenie nie spowoduje zagrożenia egzystencji" wnioskodawcy i jego rodziny. Kończąc uzasadnienie swojej decyzji, Prezes KRUS stwierdził, że nie znalazł przesłanek do umorzenia wnioskodawcy nienależnie pobranego świadczenia. Nie zgadzając się z powyższą decyzją ostateczną, M A wniósł na nią skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, podnosząc, iż skarżący oraz jego matka i brat (bezrobotny) utrzymują się z "renty rodzinnej połączonej z socjalną, która jest w wysokości [...]zł. Do tej renty skarżący ma przyznany dodatek pielęgnacyjny (do 31.12.2010 r.) w kwocie 181,10 zł. Otrzymywana renta nie starcza zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych oraz na opłacenie wszystkich rachunków zaległych i bieżących. Z tego powodu skarżący dokonuje zakupów "na zeszyt", w kwocie dochodzącej do 500 zł. Skarżący kwestionuje stwierdzenie organu, iż jest on w stanie spłacić nienależnie pobrane świadczenie bez zagrożenia egzystencji jego i jego rodziny, podnosząc, iż otrzymywana miesięcznie kwota 951,82 zł nie pozwala mu spłacać należności KRUS, także w ratach, bowiem w jego obecnej sytuacji "każda złotówka ma wielkie znaczenie" i wydatek nawet kilku złotych dodatkowo zagrozi egzystencji jego i rodziny mieszkającej wraz z nim, której jest jedynym żywicielem. W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o oddalenie skargi. Dodatkowo organ wskazał, że sytuacja materialna skarżącego zmieniła się, bowiem kwota renty rodzinnej i socjalnej zwiększyła się w wyniku waloryzacji, a matka skarżącego pobiera świadczenie z ZUS i nie jest na utrzymaniu skarżącego. Nie ma on również żadnych obowiązków alimentacyjnych wobec innych członków rodziny, w tym wobec niepracującego brata. Z tych też powodów koszty utrzymania domu powinni ponosić także inni członkowie rodziny. Pismo organu wysłano do skarżącego w dniu [...] r. Pismem z 5 maja 2011 r. skierowanym do Sądu skarżący wyjaśnił, że dodatek pielęgnacyjny do renty (w kwocie 186,71 zł) przysługuje mu do 31 grudnia 2012 r., ma potrącenia komornicze z renty po 334,96 zł miesięcznie oraz ma na utrzymaniu matkę, "która nie ma żadnego swojego dochodu i jest całkowicie" na utrzymaniu skarżącego. Wskazał też, że łączna kwota wszystkich jego długów dochodzi do 43.179,48 zł i dlatego "nie może sobie pozwolić na kolejne długi". Uważa też, że kwota 2.110,12 zł "to nie jest duża kwota dla KRUSU", natomiast dla niego jest to nieosiągalna kwota, dlatego niewyegzekwowanie przez KRUS tej kwoty" nie spowoduje zagrożenia finansowego dla organu rentowego i urząd będzie funkcjonował nadal". W związku z tym skarżący wniósł o umorzenie przez Sąd nienależnie pobranego świadczenia rentowego z KRUS. Do pisma skarżący załączył oświadczenie matki, [...], iż od 1 marca 2010 r. nie posiada żadnego dochodu i jest na utrzymaniu skarżącego. W kolejnych pismach kierowanych do Sądu skarżący dołączał dodatkowe dowody, zwiększające jego łączne zadłużenie (ostatecznie do kwoty przekraczającej 60.000 zł) oraz potwierdzające prowadzenie przeciwko niemu egzekucji komorniczej. W piśmie z dnia wyjaśnił też, że po waloryzacji jego renta wzrosła o kwotę 22,58 zł – do kwoty 793,30 zł. Jego matka od 18 września 2010 r. "jest na swojej emeryturze z ZUS" i nie może mu pomóc w spłacaniu jego długów, ponieważ są to jego długi, a "matka nie ma obowiązku spłacać długów swoich dzieci. Emeryturę którą pobiera ma na swoje potrzeby, tj. na opłacenie rachunków, wykupienie leków i spłacanie rat kredytowych". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269, ze zm.), kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) – zwanej dalej: p.p.s.a. - sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też naruszenie przepisu prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, a także ustalenie, że decyzja lub postanowienie organu dotknięte są wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c i pkt 2 p.p.s.a.). Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Rozpoznając sprawę według kryterium legalności zaskarżonej decyzji, Sąd uznał, iż skarga zasługuje na uwzględnienie, choć z przyczyn innych niż w niej podniesione. Na wstępie należy wskazać, iż na podstawie przepisu art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291, ze zm.), Prezes Kasy może upoważnić pracownika Kasy do wydawania decyzji w przedmiocie umorzenia części lub całości należności z tytułu z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części, jednak nie może to się odbywać z naruszeniem zasady prawdy materialnej, określonej w art. 7 K.p.a. Przepis art. 127 § 3 K.p.a. stanowi, że od decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze nie służy odwołanie, jednakże strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się do tego organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy; do wniosku tego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji. Natomiast przepis art. 24 § 1 pkt 5 K.p.a. przewiduje, że pracownik organu administracji publicznej podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie w której brał udział w niższej instancji w wydaniu zaskarżonej decyzji. Należy przy tym uznać, że przez "udział w wydaniu zaskarżonej decyzji" w niższej instancji należy rozumieć nie tylko wydanie (podpisanie) decyzji przez pracownika, lecz także podejmowanie czynności procesowych mających lub mogących mieć wpływ na wynik (rozstrzygnięcie) sprawy (vide: M. Jaśkowska, A. Wróbel w komentarzu do art. 24 K.p.a. - LEX/el.). Wprawdzie postępowanie wywołane wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy nie jest postępowaniem stricte instancyjnym, a wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie ma charakteru dewolutywnego (nie skutkuje przeniesieniem rozpoznania sprawy do wyższej instancji), to jednak zasada prawdy materialnej wymaga, aby tryb rozstrzygnięć wydawanych także przez pracowników Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, wydających decyzje z upoważnienia Prezesa Kasy, będącego centralnym organem administracji rządowej, podległym ministrowi właściwemu do spraw rozwoju wsi - z mocy art. 2 ust. 2 ww. ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników - dawał stronie gwarancję procesową, że osoba wydająca decyzję nie będzie następnie brała udziału w postępowaniu, którego celem jest ocena prawidłowości tej decyzji. Decyzja administracyjna wydana w wyniku ponownego rozpoznania sprawy musi być traktowana jako nowe, samodzielne rozstrzygnięcie, a względy prawdy materialnej nakazują wyłączyć pracownika od udziału w postępowaniu, gdy brał on udział (w ww. znaczeniu) w wydaniu zaskarżonej decyzji. Zatem, przesłanka wyłączenia pracownika nie podlega jakiejkolwiek ocenie co do jej wpływu na obiektywne rozpatrzenie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, gdyż ma charakter bezwzględny. Takie - jak wyżej wskazane - argumenty legły u podstaw wydania w dniu 15 grudnia 2008 r. przez Trybunał Konstytucyjny wyroku o sygn. akt P 57/07 (publ. w Lex poz. Nr 26/2009), w którym stwierdził, że art. 24 § 1 pkt 5 w związku z art. 27 § 1 i art. 127 § 3 Kp.a. w zakresie, w jakim nie wyłącza członka samorządowego kolegium odwoławczego z postępowania z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, gdy członek ten brał udział w wydaniu zaskarżonej decyzji, jest niezgodny z art. 2 w związku z art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Orzeczenie to odnosi się do wyłączenia członka samorządowego kolegium odwoławczego, jednak z jego uzasadnienia wynika, że analogicznie należy oceniać wszystkie te przypadki, w których dochodzi do niedopuszczalnego w demokratycznym państwie prawa zróżnicowania gwarancji ochrony obiektywizmu i bezstronności rozstrzygania przez organ administracji publicznej w zależności od rodzaju rozpoznawania spraw. Podobne poglądy prezentowano w orzecznictwie (vide: wyroki WSA w Szczecinie z 04.12.2009 r. sygn. akt I SA/Sz 744/09; z 17.02.2010 r. sygn. akt I SA/Sz 888/09 i z 09.12.2010 r. sygn. akt I SA/Sz 636/10, publ. w internetowej bazie orzeczeń NSA - http://orzeczenia.nsa.gov.pl) oraz w doktrynie (vide: M. Jaśkowska, A. Wróbel w ww. komentarzu do art. 24 K.p.a.). Dodatkowo należy wskazać, że uwzględniając argumenty, które legły u podstaw wydania ww. wyroku przez Trybunał Konstytucyjny, ustawodawca nowelizacją przepisu art. 24 § 1 pkt 5 K.p.a. (Dz. U. Nr 6, poz. 18, art. 1), która weszła w życie z dniem 11 kwietnia 2011 r., zmienił dotychczasowe jego brzmienie o treści: "Pracownik organu administracji publicznej podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie w której brał udział w niższej instancji w wydaniu zaskarżonej decyzji", wykreślając słowa: "w niższej instancji". Zdaniem Sądu, zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem powołanego art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników w związku z art. 127 § 3 K.p.a. i w związku z art. 24 § 1 pkt 5 K.p.a., gdyż jak wynika z akt, sprawa była prowadzona i rozstrzygana przez tych samych pracowników, zarówno w postępowaniu, w którym po raz pierwszy rozstrzygnięto sprawę jak i w postępowaniu toczącym się wskutek złożenia przez Stronę wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W toku obu postępowań czynności procesowe wykonywali (m.in.) ci sami pracownicy, tj. starszy referent [...], główny specjalista [...], starszy inspektor [...]oraz starszy aprobant [...]. Bez wpływu na powyższe stwierdzenie pozostaje okoliczność, że decyzje zostały wydane z upoważnienia Prezesa KRUS i podpisane przez dwie różne osoby, tj. p.o. Zastępcy Dyrektora [...]oraz Zastępcę Dyrektora [...]. Mając na uwadze te wskazane argumenty, należało zatem uznać, że rozpoznanie w sprawie z wniosku Skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy w trybie art. 127 § 3 K.p.a. nastąpiło z naruszeniem przepisu art. 24 § 1 pkt 5 K.p.a. - co stanowi przesłankę do wznowienia postępowania, na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 3 K.p.a., przewidującego, że w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli decyzja wydana została przez pracownika lub organ administracji publicznej, który podlega wyłączeniu stosownie do art. 24, 25 i 27 K.p.a. Wobec tego, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem ww. przepisów dających podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, należało – na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a. – uchylić tę decyzję. Na podstawie przepisu art. 141 § 4 p.p.s.a., Sąd wskazuje, aby w dalszym postępowaniu w sprawie organ rozpoznający sprawę ponownie, przed wydaniem decyzji zapewnił, żeby w postępowaniu tym nie brali udziału pracownicy, którzy brali udział w wydaniu decyzji z dnia [...]r. Ponadto, Sąd wskazuje, aby w dalszym postępowaniu i w decyzji organ – mając na względzie aktualną sytuację finansową i rodzinną Wnioskodawcy - wnikliwie ocenił i odniósł się do przesłanek umorzenia wskazanych w art. 41a ust. 1 pkt 2 ww. ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, zgodnie z którym Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. W uchylonej bowiem decyzji, organ w sposób lakoniczny ocenił te przesłanki i w podobny sposób odniósł się do sytuacji Skarżącego i jego rodziny.