II GSK 1447/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Ludmiła Jajkiewicz Sędziowie NSA Tadeusz Cysek (spr.) del WSA Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz Protokolant Marcin Chojnacki po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2013 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej P. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. z dnia 22 czerwca 2011 r. sygn. akt III SA/Kr 1166/10 w sprawie ze skargi P. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie dofinansowania ze środków PFRON likwidacji barier architektonicznych w miejscu zamieszkania uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w K. Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. wyrokiem z dnia 22 czerwca 2011r., sygn. akt III SA/Kr 1166/10 oddalił skargę P. D. (dalej: strona, skarżący) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. (dalej: SKO, organ odwoławczy) z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie dofinansowania ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (w skrócie: PFRON) likwidacji barier architektonicznych w miejscu zamieszkania. Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym: P. D. złożył w Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w W. (w skrócie: PCPR) wniosek o dofinansowanie ze środków PFRON likwidacji barier architektonicznych w miejscu zamieszkania osoby niepełnosprawnej. Wnioskował o remont dachu lub wykonanie kanalizacji. Pismami z dnia [...] sierpnia 2009 r., a następnie z dnia [...] października 2009 r. Dyrektor PCPR poinformował stronę, że zadania w ramach likwidacji barier architektonicznych to zadania, które umożliwiają realizację lub w znacznym stopniu ułatwiają osobie niepełnosprawnej wykonywanie codziennych podstawowych czynności i o ich dofinansowanie mogą ubiegać się osoby, które są niepełnosprawne ruchowo. W ramach likwidacji barier architektonicznych nie wykonuje się prac remontowych. W wyniku wniesionego przez, działającą w imieniu syna P. D. – E. D. odwołania od pisma organu I instancji z dnia [...] października 2009 r., nr [...] SKO decyzją z dnia [...] stycznia 2010 r. uznało pismo Dyrektora PCPR za decyzję i orzekło jej uchyleniu, przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Dyrektor PCPR w W., działający z upoważnienia Starosty W. decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r., znak: [...], odmówił przyznania P. D. dofinansowania do likwidacji barier architektonicznych w miejscu zamieszkania osoby niepełnosprawnej. Po rozpatrzeniu odwołania P. D. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r., znak [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Wyjaśniono, że podstawą prawną przyznania świadczeń pieniężnych i rzeczowych dla osób niepełnosprawnych w celu likwidacji barier architektonicznych jest ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2008 r. Nr 14, poz. 92 z późn. zm., dalej: "ustawa o rehabilitacji") oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 czerwca 2002 r. w sprawie określenia rodzajów zadań powiatu, które mogą być finansowane ze środków PFRON (Dz. U. Nr 96, poz. 861 z późn. zm., dalej: "rozporządzenie z 25 czerwca 2002 r."). Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. orzekł, iż orzeczony stopień niepełnosprawności strony ma charakter trwały i orzeczenie wydaje się na stałe. Na podstawie przedłożonych dokumentów uznano skarżącego za osobę ze znacznym stopniem naruszenia sprawności organizmu uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia albo zdolną do wykonywania zatrudnienia w szczególności w zakładzie pracy chronionej, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki osoby innej w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, co uzasadniało zaliczenie do stopnia znacznego niepełnosprawności. Organ odwoławczy zaznaczył, że skarżący porusza się samodzielnie, zdiagnozowane schorzenie nie prowadziło do żadnych schorzeń ruchowych. Podkreślono, że w ramach likwidacji barier architektonicznych nie wykonuje się prac remontowych, lecz prace, które polegają na likwidacji wszelkich utrudnień w budynku i w jego najbliższej okolicy, które ze względu na rozwiązania techniczne, konstrukcyjne lub warunki użytkowania uniemożliwiają lub zmniejszają swobodę ruchu osobom niepełnosprawnym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. oddalając skargę strony potwierdził prawidłowość ustaleń SKO, że środki przeznaczone na dofinansowanie likwidacji barier architektonicznych, o które mogą ubiegać się osoby niepełnosprawne niezależnie od posiadanego stopnia niepełnosprawności, nie mogą być przeznaczone na pokrycie kosztów remontu lokalu, czy budynku mieszkalnego wraz z instalacjami i urządzeniami technicznymi, jak tego chciał skarżący. Analiza akt administracyjnych jednoznacznie potwierdzała, że o tym stanowisku, opartym na § 2, § 6 pkt 1, § 10 rozporządzenia z 25 czerwca 2002 r. wnioskodawca był przez organy informowany i pouczany w pismach procesowych, wcześniej do niego kierowanych. P. D. postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2011 r. WSA w K. przyznało prawo pomocy w zakresie częściowym, poprzez przyznanie na jego rzecz adwokata, którego wyznaczyła Okręgowa Rada Adwokacka w K. Ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego złożył wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej i wraz z nim skargę kasacyjną. Postanowieniem z dnia [...] października 2011 r. WSA w K. przywrócił stronie termin do wniesienia skargi kasacyjnej. P. D. w skardze kasacyjnej zaskarżył wyrok w całości, wnosząc na podstawie art. 176 w zw. z art. 185 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm., dalej: "p.p.s.a.") o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W ocenie autora skargi kasacyjnej zaskarżone orzeczenie zostało wydane w warunkach nieważności postępowania, z uwagi na pominięcie w sprawie ustanowionego pełnomocnika co pozbawiało stronę możliwości obrony swoich praw (art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.). Ewentualnie zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono, na podstawie art. 174 pkt. 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 34, art. 35 § 1, art. 67 § 5 p.p.s.a. poprzez pominięcie w sprawie ustanowionego pełnomocnika. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki zostały określone w § 2 powołanego artykułu. We wniesionej skardze kasacyjnej najdalej idącym zarzutem jest zarzut nieważności postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w K. z przyczyny wskazanej w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., to jest z powodu pozbawienia strony możliwości obrony swych praw. W ocenie skarżącego do takiej nieważności postępowania doszło na skutek niezawiadomienia jego pełnomocnika o terminie rozprawy. W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że ta podstawa nieważności postępowania zachodzi, gdy wskutek uchybień procesowych strona nie może brać udziału w istotnej części postępowania i nie ma możliwości usunięcia skutków tych uchybień na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 listopada 2010 r., sygn. akt II OSK 1114/10, z dnia 20 listopada 2011 r., sygn. akt II GSK 2294/11 i powołane tam orzecznictwo Sądu Najwyższego, opubl. orzeczenia.nsa.gov.pl). Zawiadomienie jedynie strony skarżącej o terminie rozprawy z pominięciem ustanowionego pełnomocnika, stanowi naruszenie art. 183 § 2 pkt 5 w związku z art. 67 § 5 i art. 91 § 2 p.p.s.a. Jeżeli strona ustanowiła pełnomocnika procesowego, doręczenia muszą być dokonywane pod adresem pełnomocnika, w myśl art. 67 § 5 p.p.s.a. Zawiadomienie o terminie rozprawy zaadresowane do strony jest bezskuteczne w stosunku do jej pełnomocnika, a zatem również bezskuteczne procesowo (por. J. P. Tarno. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis, Warszawa. 2012, s. 499, wyroki NSA: w sprawie II GSK 2294/11, z dnia 20 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 913/12, z dnia 17 sierpnia 2011 r., sygn. akt I OSK 1692/10, opubl. orzeczenia.nsa.gov.pl). Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że pozbawienie strony możności obrony swych praw należy oceniać przez pryzmat konkretnych okoliczności sprawy i nie należy go wiązać wyłącznie z sytuacją, kiedy strona w ogóle nie brała udziału w postępowaniu. Przy analizie, czy doszło do pozbawienia strony możliwości działania, należy najpierw rozważyć, czy wystąpiło naruszenie przepisów procesowych, a następnie sprawdzić, czy to uchybienie wpłynęło na możność strony do działania w postępowaniu. W końcu należy zbadać, czy pomimo realizacji tych przesłanek strona mogła bronić swych praw, mimo uchybień procesowych. Tylko w razie kumulatywnego spełnienia wszystkich tych przesłanek można odpowiedzieć twierdząco, że strona została pozbawiona możliwości działania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2004 r., III CK 226/02, Lex nr 163996). Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy wskazać należy, iż P. D. został prawidłowo zawiadomiony o terminie rozprawy wyznaczonej na dzień 22 czerwca 2011 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru zawiadomienia o rozprawie, k. – 24 akt WSA). Zawiadomienie o rozprawie wystosowane przez WSA w dniu 10 maja 2011 r., odebrała matka strony w dniu 16 maja 2011 r. Skarżący na rozprawie w dniu 22 czerwca 2011 r. nie był obecny. Z protokołu rozprawy przed Sądem pierwszej instancji z dnia 22 czerwca 2011 r. nie wynika, aby przewodniczący składu orzekającego stwierdził uchybienie w postaci niepoinformowania pełnomocnika skarżącego o terminie rozprawy (protokół rozprawy, k. – 26 akt WSA). Należy zauważyć, że po zamknięciu rozprawy, w tym samym dniu został wydany i ogłoszony wyrok przez Sąd pierwszej instancji. Pominięcie zatem w postępowaniu sądowym pełnomocnika skarżącego pozbawia go możności obrony swoich praw i skutkuje nieważnością postępowania w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 września 1996 r., III ARN 33/96, OSNP 1997, nr 6, poz. 69). Możliwość ustanowienia przez stronę pełnomocnika, który ma reprezentować jego interesy ma charakter gwarancyjny, gdyż zmierza do realizacji prawa do Sądu. Analiza akt sądowych prowadzi zaś do wniosku, iż po zarejestrowaniu sprawy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w K., P. D. złożył osobiście w dniu 27 października 2010 r. pismo, w którym wskazał, że "gdyby była sprawa w Sądzie to chciałbym by w moim imieniu wypowiedziała się moja mama. Ona będzie umiała lepiej wszystko wytłumaczyć, gdyż ja za bardzo nie będę umiał" (k. – 19 akt WSA). Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do omawianego pisma strony. W myśl zaś art. 35 § 1 p.p.s.a. matka strony może być jej pełnomocnikiem. Zgodzić się zatem należało z autorem skargi kasacyjnej, iż pominięcie w sprawie ustanowionego pełnomocnika pozbawiło stronę możliwości obrony swoich praw. Skarżący ustanowił matkę pełnomocnikiem, wyraźnie wskazując, że chce by go reprezentowała przed Sądem. W sytuacji wątpliwości co do charakteru pisma strony z dnia 27 października 2010 r., można było skorzystać z trybu przewidzianego przez art. 49 p.p.s.a. W przypadku wyjaśnienia ewentualnego statusu matki skarżącego w omawianym postępowaniu sądowoadministracyjnym, na WSA spoczywałby także obowiązek udzielenia jej wskazówek jako nieprofesjonalnemu pełnomocnikowi - w trybie art. 6 p.p.s.a. - na takich samych zasadach jak skarżącemu. W sytuacji zaś ustanowienia pełnomocnika, brak zawiadomienia go o terminie rozprawy (art. 91 w zw. z art. 67 § 5 p.p.s.a.), a przez to i brak udziału w rozprawie tego pełnomocnika, oznaczało że strona została pozbawiona możności obrony swoich praw, a więc, że postępowanie sądowe dotknięte jest wadą nieważności z przyczyny określonej w art. 183 § 2 pkt. 5 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny ponadto zauważa, że na etapie postępowania administracyjnego stronę także reprezentowała matka – E. D., która w imieniu skarżącego wnosiła pisma procesowe oraz środki odwoławcze. Wobec uchylenia zaskarżonego wyroku z powodu nieważności postępowania, poza rozważaniami Naczelnego Sądu Administracyjnego pozostały inne zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej. Z powyższych względów na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. Nie rozstrzygnięto o kosztach postępowania ze skargi kasacyjnej. Należy bowiem zauważyć, że art. 209 i art. 210 p.p.s.a., jako odnoszące się do kosztów postępowania między stronami, nie mają zastosowania do przyznania pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu wynagrodzenia za wykonaną pomoc prawną należnego mu od Skarbu Państwa, zaś stosownie do przepisów art. 250, 258 § 2 pkt 8 i § 3 oraz art. 259 i 260 p.p.s.a. orzekanie o przyznaniu takiemu pełnomocnikowi wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy następuje w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym, do którego pełnomocnik powinien wystąpić ze stosownym wnioskiem.