IV SA/Wa 807/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak, Sędziowie Sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.), Sędzia WSA Anna Szymańska, Protokolant sekr. sąd. Marek Lubasiński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 lipca 2011 r. sprawy ze skargi T. S. na postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności postanowienia 1. stwierdza nieważność zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2010 roku nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej T. S. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżonym do Sądu Administracyjnego postanowieniem z dnia [...] marca 2011 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, na podstawie art. 138 §. 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 K.p.a, utrzymał w mocy swoje postanowienie z dnia [...] grudnia 2010 r., którym odmówiono stwierdzenia nieważności postanowienia Naczelnika Gminy w Z. z dnia [...] stycznia 1979 r. w przedmiocie sprostowania decyzji z dnia [...] grudnia 1977 r. Wskazanym orzeczeniem z 1977 roku przejęto na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwo rolne stanowiące własność A. M. na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz.U. Nr 21, poz. 118 ze zm.). W skardze na postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi T. S. – następca prawny A. M., zarzuciła naruszenie przepisów postępowania – art. 113 § 1 K.p.a. Wniosła o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonym postanowieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, chociaż nie z przyczyn w niej podniesionych. Sąd, w związku z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.), nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi. Przesłanką stwierdzenia przez Sąd nieważności obu orzeczenie jest ustalenie, iż pierwsze z nich (z dnia [...] grudnia 2010 r.) zostało wydane przez organ niewłaściwy w sprawie w myśl art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a. W tej sytuacji także postanowienie zaskarżone, jako wydane w ramach rozpoznania środka odwoławczego od orzeczenia dotkniętego wadą nieważności i utrzymujące je w mocy, należy zakwalifikować, jako rażąco wadliwe. W przedmiotowej sprawie właściwym do orzekania w przedmiocie nieważności postanowienia wydanego w związku ze sprostowaniem orzeczenia o przejęciu gospodarstwa w zamian za rentę jest organ kompetentny dla oceny legalności prostowanej decyzji. Decyzja, o przejęciu gospodarstwa za rentę została wydana na podstawie art. 9 ust. 1 wskazanej wcześniej ustawy, która została zastąpiona ustawą z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140). Przekazywanie gospodarstw rolnych Państwu, co wynikało z art. 52 ust. 2 ustawy z 1977 roku, następowało w drodze decyzji naczelnika gminy, który był terenowym organem administracji państwowej stopnia podstawowego. W związku z uchyleniem tej ustawy ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268), stosownie do art. 59 ust. 3 tej ustawy kompetencje do realizacji wyżej wymienionych zadań przeszły do terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego. Terenowe organy administracji państwowej o właściwości ogólnej i szczególnej przestały istnieć z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.). Zgodnie z art. 5 pkt 19 ustawy z dnia 17 maja 1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 34, poz. 198 ze zm.), która weszła w życie z dniem 27 maja 1990 r., sprawy dotyczące wydawania decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego przez Państwo na wniosek rolnika w trybie art. 59 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin przeszły do właściwości rejonowych organów rządowej administracji ogólnej. Z kolei art. 5 wskazanej ustawy o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw został skreślony przez art. 12 ustawy z dnia 29 grudnia 1998 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z wdrożeniem reformy ustrojowej państwa (Dz. U. Nr 162, poz. 1126). Natomiast sama ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin straciła moc z dniem 1 stycznia 1991 r. na podstawie art. 122 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.). Ustawa ta nie przewiduje instytucji przejęcia gospodarstwa rolnego w zamian za rentę. W świetle jej art. 58 ust. 1 i 2, o ile rolnik nie przekaże gospodarstwa następcy i nie ma możliwości jego sprzedaży przy osiągnięciu wskazanych ustawą cen minimalnych, może on złożyć wniosek o jego wykup przez Skarb Państwa. Pomimo, iż w pewnych sytuacjach przedłożenie odnośnego wniosku warunkuje uzyskiwanie świadczeń (art. 28 ust. 1 pkt 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników) nie można uznać, iż decyzja w przedmiocie wykupu (właściwym jest organ Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa) stanowi instytucję analogiczną do orzekania o przejęciu gospodarstwa w zamian za rentę, w myśl ustawy z 1974 roku. Przejęcie gospodarstwa nie ma obecnie znaczenia ekwiwalentnego do uzyskania prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego - może być tylko, jak wskazano, w szczególnych przypadkach warunkiem ich uzyskania, jako jedna z dopuszczalnych form jego zbycia. Kwestia ustalenia organu właściwego do orzekania w trybie nadzorczym odnośnie do aktów, co do których wydania brak jest już w aktualnym porządku prawnym organu kompetentnego, należy do stosunkowo skomplikowanych (porównaj wyrok NSA o sygn. akt I OSK 536/10 - ogólnodostępny w CBOSA). Wobec braku wskazania w aktualnym porządku prawnym organu kompetentnego nie jest możliwe proste wskazanie organu II. stopnia obecnie właściwego w sprawie, w myśl art. 157 § 1 w zw. z art. 17 K.p.a. Zawodne jest także proste wywiedzenie właściwości organu II. stopnia poprzez wskazanie, który organ przejął kompetencje organu odwoławczego, właściwego w ostatnim okresie, gdy obowiązywały regulacje, w ramach których istniała instytucja przejmowania gospodarstw rolnych na rzecz Skarbu Państwa w zamian za rentę (lub emeryturę). Wprowadzane kolejno reorganizacje sytemu organów administracji publicznej w ramach, których w następstwie zniesienia stosownej struktury władzy nie wskazano organu przejmującego funkcje odwoławcze, wyklucza ustalenie w ten sposób organu właściwego. Uznać można wyłącznie, iż ponieważ orzekanie w tych kwestiach należy do zadań administracji publicznej - brak jest np. regulacji wykluczających prowadzenie postępowań w trybie nadzwyczajnym analogicznych do zawartych w art. 63 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (Dz.U. z 2007 r. Nr 231, poz. 1700 ze zm.) - a zdania w tym zakresie nie należą do administracji samorządowej (ma ona ustawowo zakreślony kompleks zadań), kompetencje w tym zakresie przysługują organom administracji rządowej. Obecnie w orzecznictwie, gdy chodzi o sprawy analogiczne do rozpoznawanych, dotyczących decyzji o przejęciu gospodarstw rolnych, dominuje w judykaturze pogląd, iż od wejścia w życie ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie (Dz.U. Nr 31, poz. 206 ze zm.), w myśl jej art. 3 ust. 1 pkt 5, to wojewoda jest organem właściwym, gdy chodzi o postępowanie w trybie nieważności, co do weryfikacji ostatecznych orzeczeń wydawanych wcześniej w I. instancji (patrz np. wyrok NSA sygn. akt I OSK 1691/09 - ogólnodostępny w CBOSA). Powyższy pogląd należy podzielić. Od wejścia w życie powyższej ustawy, precyzującej właściwość organów administracji rządowej w sprawach, gdzie przepisy szczególne nie wskazują organu kompetentnego, nie znajduje uzasadnienia wywodzenie właściwości w drodze poszukiwania instytucji wyłącznie o zbliżonym charakterze jak np. wskazana w art. 58 ust. 1 i 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (jak w wyroku NSA sygn. akt I OSK 607/05, czy postanowieniu NSA sygn. akt I OW 42/06 - dostępne w CBOSA). Na marginesie należy odnotować, iż zarówno Sąd orzekający w tej sprawie jak i organ administracji nie są także związani oceną prawną i wytycznymi, co do dalszego postępowania zawartymi w orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 października 2008 r. (sygn. akt IV SA/Wa 1077/08 – dostępne w CBOSA), gdzie orzekano w przedmiocie nieważności wskazanej wcześniej decyzji z dnia [...] grudnia 1977 r., którą to przejęto gospodarstwo w zamian za rentę. Związanie oceną jak i wytycznymi rozciąga się wprawdzie także na kwestię właściwości, o ile w tym przedmiocie zajęto stanowisko w orzeczeniu. Sąd wskazał w orzeczeniu, uchylając jedynie zaskarżoną decyzję wydaną przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w następstwie wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, iż w związku z żądaniem Strony "organ był zobowiązany do wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności postanowienia sprostowującego a jednocześnie do zawieszenia postępowania". Może to wskazywać, iż w ocenie Sądu organem właściwym do prowadzenia postępowania w trybie nieważności w przedmiocie postanowienia był w I. instancji organ procedujący wówczas w tej samej instancji w przedmiocie nieważności decyzji Naczelnika Gminy w Z. Organem tym był Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, czego w orzeczeniu nie zakwestionowano. Jednak nawet przy takim rozumieniu następstw prawnych orzeczenia o sygn. akt IV SA/Wa 1077/08, zmiana stanu prawnego pomiędzy dniem orzekania przez Sąd w tamtej sprawie (1 października 2008 r.) a wydaniem pierwszego postanowienia w przedmiocie nieważności (z dnia [...] grudnia 2010 r.) jest przypadkiem wyłączającym związanie organu administracji i Sądu oceną prawną w rozumieniu art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). W rozpoznawanej sprawie podstawą wywiedzenia właściwości wojewody do orzekania w I. instancji są przepisy ustawy o wojewodzie i administracji rządowej w województwie. Weszła ona w życie w dniu 1 kwietnia 2009 r. (art. 83 ustawy) znaczy po dniu wyrokowania w sprawie przez Sąd w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 1077/08 a przed wydaniem postanowienia z dnia [...] grudnia 2010 r. Wobec wskazanej wadliwości orzeczenia, przedwczesne byłoby zajmowanie przez Sąd stanowiska w kwestii, czy trafnie uznano, iż postanowienie z dnia [...] stycznia 1979 r. nie jest dotknięte wadą nieważności. Biorąc pod uwagę powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 oraz art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł w pkt 1. Orzekając w pkt. 2 wyroku Sąd miał na względzie, iż zgodnie z art. 200 ustawy w przypadku uwzględnienia skargi, skarżącemu należy się od organu administracji publicznej, który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Na podstawie tego przepisu zasądzono na rzecz skarżącej zwrot wpisu od skargi. W dalszym toku postępowania organ administracji uwzględnieni ocenę prawną zawartą w uzasadnieniu niniejszego wyroku.