IV SA/Po 438/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Donata Starosta (spr) Sędziowie WSA Ewa Kręcichwost - Durchowska WSA Tomasz Grossmann Protokolant st. sekr. sąd. Justyna Frankowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lipca 2011 r. sprawy ze skargi I. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] marca [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta P. z dnia [...] października [...] r. nr [...], 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. IV SA/Po 438/11 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] października 2010 r., nr [...] wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta P., Dyrektor Miejsko Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. orzekł, iż pobrana przez I. Z. w okresie od dnia [...] grudnia 2007 r. do dnia [...] sierpnia 2008 r. kwota [...] zł dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka W. Z. była nienależnie pobranym świadczeniem rodzinnym i podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Jednocześnie organ I instancji orzekł, iż kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami należy zwrócić do kasy Miejsko Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. w terminie 14 dni od daty, w której decyzja stanie się ostateczna lub na konto Miejsko Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w P.. Organ I instancji jako podstawę prawną rozstrzygnięcia wskazał art. 3, art. 5 oraz art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. Z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.). W uzasadnieniu rozstrzygnięcia powołano się na decyzję nr [...] z dnia [...] lipca 2010 r., doręczoną stronie postępowania w dniu [...] lipca 2010 r., na mocy której uchylono decyzję z dnia [...] stycznia 2008 r. (nr [...]) w części dotyczącej przyznania prawa do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka W. Z.. Uchylenie decyzji przyznającej prawo do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka nastąpiło z uwagi na okoliczność, że z wyroku z dnia [...] marca 2010 r., wydanego w sprawie pod sygn. akt: [...], wynika, iż ojcem W. Z. urodzonego w dniu [...] marca 2007 r., którego akt urodzenia sporządzony został w Urzędzie Stanu Cywilnego w P. pod numerem [...], nie jest zmarły mąż strony postępowania Iwony Z., C. Z., a P. G., który żyje i od którego zasądzono świadczenia alimentacyjne. Tymczasem I. Z., występując o przyznanie prawa do powyższego dodatku, wprowadziła organ w błąd, albowiem nie wskazała, że ojcem dziecka nie był zmarły mąż C. Z., którego akt zgonu załączyła do wniosku, a inny mężczyzna. Zgodnie natomiast z art. 11a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych "Dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje samotnie wychowującym dziecko matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, jeżeli nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od drugiego z rodziców dziecka, ponieważ: 1) drugi z rodziców dziecka nie żyje; 2) ojciec dziecka jest nieznany; 3) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone". Organ I instancji, uzasadniając rozstrzygnięcie w przedmiocie uznania dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w łącznej kwocie [...] zł za nienależnie pobrane świadczenie, powołał się na art. 30 ust. 2 pkt 1) ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazał, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Od decyzji powyższej I. Z. odwołała się do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. W uzasadnieniu odwołania wskazano, iż ojcem biologicznym W. Z. jest P. G., który od momentu narodzin dziecka nie łożył na utrzymanie syna. Strona wskazała, że nigdy jednocześnie nie pobierała alimentów oraz dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, a nadto powołując się na ciężką sytuację finansową po śmierci męża, wyjaśniła, że nie będzie w stanie zwrócić kwoty [...] zł. W treści odwołania I. Z. wniosła o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. W następstwie złożonego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu w dniu [...] marca 2011 r. wydało decyzję, którą utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji (punkt 1.) oraz przekazało Burmistrzowi Miasta P. wniosek o umorzenie nienależnie pobranego dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka wraz z ustawowymi odsetkami (punkt 2.). W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy powołał się na przepis art. 30 ust. 2 pkt 2) ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się między innymi świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu I. Z. świadomie wprowadziła organ przyznający świadczenie w błąd w zakresie informacji o ojcu dziecka W. Z.. Organ odwoławczy wskazał, że w odwołaniu skarżąca potwierdziła, iż od początku była świadoma, że ojcem dziecka jest P. G., a nie C. Z.. W dalszej części uzasadnienia wyjaśniono, iż zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z uwagi na powyższe, wniosek o umorzenie zawarty w odwołaniu winien zostać rozpatrzony przez Burmistrza P.. I. Z. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] marca 2011 r. Skarżąca wskazała na ciężką sytuację rodzinną i finansową, uniemożliwiającą zwrot kwoty [...] zł oraz ponownie wniosła o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. podtrzymało stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny ustalił i zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. W pierwszej kolejności warto wskazać, iż uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego. Wskazać również należy, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Przedmiotem kontroli sądu administracyjnego w niniejszej sprawie pozostawała decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] marca 2011 r. utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] października 2010 r. w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne kwoty [...] zł pobranej przez I. Z. w okresie od dnia [...] grudnia 2007 r. do dnia [...] sierpnia 2008 r. tytułem dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka oraz nakazującą zwrot tegoż świadczenia. W ocenie Sądu rozpoznającego sprawę zaskarżona decyzja w zakresie punktu 1., jak również poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, wydane zostały z naruszeniem obowiązujących przepisów. Wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z treścią art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych "Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu". Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się natomiast świadczenia wyszczególnione w art 30 ust. 2 ustawy, tj.: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Analiza powyższych regulacji prowadzi do wniosku, iż skoro w myśl art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych do zwrotu jest obowiązana osoba, która pobrała nienależne świadczenie, to obowiązek zwrotu może zostać orzeczony dopiero wówczas, gdy określone świadczenie uznane zostało w sposób ostateczny za nienależne. Dopiero bowiem, gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można o takim świadczeniu mówić i nakazywać jego zwrot. Nie jest natomiast możliwe orzekanie o tych sprawach równocześnie, czyli tym samym w jednej decyzji. Uchybienie temu obowiązkowi stanowi naruszenie przepisów postępowania, o którym mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Przedstawiony wyżej pogląd znajduje poparcie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z dnia 22 lipca 2010 r. (I OSK 620/10) Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił bowiem, iż "Nakazanie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego nie może być orzeczone w tej samej decyzji, co samo uznanie świadczenia za nienależnie pobrane. Dopiero zatem, gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można o takim świadczeniu mówić i nakazywać jego zwrot". Podobne stanowisko w wyroku z dnia 8 grudnia 2009 r. zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi (II SA/ Łd 804/09), wskazując, że dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy w jej całokształcie, konieczne jest ostateczne zakończenie postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń, dopiero wówczas otwiera się bowiem droga do orzekania w sprawie zwrotu takiego nienależnie pobranego świadczenia. W tym stanie rzeczy, decyzję organu I instancji, jak również decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu w zakresie punktu 1. uznać należy za niezgodne z prawem. W decyzji z dnia [...] października 2010 r. organ I instancji orzekł bowiem, iż wskazane świadczenie było nienależnie pobrane oraz jednocześnie nakazał zwrot tegoż świadczenia. Organ odwoławczy natomiast w punkcie 1. decyzji z dnia [...] marca 2011 r. utrzymał w mocy wadliwe rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W toku ponownego postępowania organ administracji winien mieć na uwadze powyższe rozważania Sądu, a nadto wydając decyzję zadbać, by znajdowała ona oparcie w prawidłowo i precyzyjnie wskazanej podstawie prawnej oraz aby zawierała jasne wyjaśnienie zasadności podjętego rozstrzygnięcia. Organ winien szczególnie wnikliwie zbadać, czy w sprawie doszło do wprowadzenia organu przyznającego świadczenie rodzinne w błąd, a jeżeli tak, to czy skarżąca w sposób świadomy wprowadziła tenże organ w błąd. Z akt sprawy wynika bowiem,że dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka został przyznany skarżącej decyzja z dnia [...]4 stycznia 2008 roku . Natomiast wyrok Sądu Rejonowego w P. w przedmiocie ustalenia ,że to P. G. jest ojcem małoletniego W. Z. urodzonego [...] marca 2007 roku a więc w trakcie trwania małżeństwa z C. Z. ,zapadł dopiero [...] marca 2010 roku. W tym samym wyroku Sąd zasadził od Pawła G. na rzecz małoletniego alimenty w wysokości 400 zł. Oznacza to więc ,że w okresie pobierania świadczenia rodzinnego od dnia 1 grudnia 2007 roku do 31 sierpnia 2008 roku I. Z. mogła nie posiadać wiedzy, na okoliczność, iż jej zmarły mąż nie jest ojcem dziecka. W tym miejscu Sąd Administracyjny przytacza pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który to czyni własnym."Nienależnie pobrane świadczenie, to świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych, albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, na skutek okoliczności leżących po stronie świadczeniobiorcy. (Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 kwietnia 2010 r.I OSK 1710/09LEX nr 595278). W związku z powyższym, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzeczono jak w sentencji. ----------------------- 3