I OSK 1982/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Ewa Dzbeńska Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Borowiec Sędzia del. WSA Jolanta Rudnicka (spr.) Protokolant st. inspektor sądowy Tomasz Zieliński po rozpoznaniu w dniu 9 marca 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 13 lipca 2011 r. sygn. akt II SA/Ke 416/11 w sprawie ze skargi S. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wyrokiem z dnia 13 lipca 2011r., sygn. akt II SA/Ke 416/11, uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia [...] kwietnia 2011 r., nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta Starachowice Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Starachowicach z dnia [...] stycznia 2011 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wnioskiem z dnia [...] stycznia 2011 r. S. P. wystąpił do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Starachowicach o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad pasierbem M. C. (ur. [...] stycznia 1974 r.), wymagającym stałej opieki z uwagi na orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Starachowicach, działający z upoważnienia Prezydenta Miasta, odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stwierdzając, że wnioskodawca nie spełnia warunków do udzielenia pomocy z uwagi na to, że w świetle przepisów art. 3 pkt 14 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 z późń. zm.) opiekunowi faktycznemu dziecka z nim niespokrewnionemu świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko wówczas, gdy opiekun jednocześnie złoży wniosek o przysposobienie. S. P. warunku tego nie spełnia, gdyż nie wystąpił do Sądu z wnioskiem o przysposobienie pasierba. W odwołaniu od tej decyzji skarżący podniósł, że jego żona zrzekła się opieki nad synem z uwagi na zły stan zdrowia, zaś wyrokiem Sądu Rejonowego w Starachowicach z dnia [...] grudnia 2010 r. skarżący został ustanowiony opiekunem całkowicie ubezwłasnowolnionego pasierba M. C. Skarżący wskazał także, że w dniu [...] stycznia 2011 r. złożył wniosek o przysposobienie pasierba. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne jest udzielane w celu materialnego wsparcia osób, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny i które rezygnują z aktywności zawodowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną – dorosłym lub dzieckiem. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 3 pkt 14 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje opiekunowi faktycznemu dziecka, tj. osobie faktycznie opiekującej się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Kolegium zauważyło, że ubezwłasnowolniony M. C., urodzony [...] stycznia 1974 r., jest obecnie osobą pełnoletnią, co wyłącza w rozpoznawanej sprawie zastosowanie art. 17 ust. 1 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Okoliczność, że w dniu [...] stycznia 2011 r. skarżący złożył wniosek o przysposobienie pasierba pozostaje bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyż w świetle przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowiących, że przysposobić można jedynie osobę małoletnią, jest mało prawdopodobne, by w wyniku postępowania w sprawie przysposobienia M. C. doszło do jego usynowienia przez skarżącego. Po rozpoznaniu skargi S. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia [...] kwietnia 2011 r. zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uchylił tą decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji ze względu na stwierdzenie naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 144 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. – Kodeks Rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z tym, że stosownie do art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. Sąd zwrócił uwagę, że podejmując rozstrzygnięcia organy nie uwzględniły treści art. 144 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych od męża swojej matki, nie będącego jego ojcem, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego. W ocenie Sądu brak jest podstaw do zawężania stosowania tego przepisu tylko do dziecka małoletniego, skoro tym samym pojęciem ustawodawca posługuje się w art. 144 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, regulującym obowiązek alimentacyjny ciążący na dziecku wobec ojczyma (macochy). Sąd podkreślił, że S. P. zawarł związek małżeński z O. P., matką M. C., w dniu [...] sierpnia 2000 r., zatem nie może budzić wątpliwości, że stosownie do art. 144 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego skarżący znajduje się w kręgu osób, na których względem M. C. ciąży obowiązek alimentacyjny. Z akt sprawy wynika, że pasierb skarżącego jest niepełnosprawny od urodzenia i wymaga stałej opieki z uwagi na znacznie ograniczoną możliwość samodzielnej egzystencji. Z akt wynika także, że u żony skarżącego, matki M. C., stwierdzono umiarkowany stopień niepełnosprawności, a ponadto, że z uwagi na stan zdrowia zrezygnowała ona z pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na syna. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożyło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach, podnosząc w niej - na podstawie art. 173 i art. 174 pkt 1 P.p.s.a. – zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 144 § 1 i art. 114 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego poprzez ich błędną wykładnię. Organ zarzucił Sądowi błędne przyjęcie, że S. P. znajduje się w kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem niebędącego jego dzieckiem M. C., a tym samym, że jest on uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Powołując się na powyższe w skardze kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi oraz zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący organ podniósł, że S. P. jest opiekunem osoby dorosłej, niepodlegającej przysposobieniu, zatem w przedmiotowej sprawie nie będą miały zastosowania art. 17 ust. 1 pkt 2 i pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, które umożliwiają przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi faktycznemu dziecka lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny. Nieuprawnione jest ponadto przyjęcie przez Sąd I instancji, że treść art. 144 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego świadczy o tym, że S. P. znajduje się w kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec pasierba. W ocenie Kolegium, przepis art. 144 § 1 k.r.i.o. nie nakłada na męża matki obowiązku alimentacyjnego względem jej dziecka, a jedynie stwarza możliwość żądania alimentów przez dziecko, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego. Przepis ten nie określa natomiast kręgu osób, na których ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny. Zdaniem Kolegium, brak orzeczenia o przysposobieniu M. C. przez skarżącego, a także to, że na skarżącym nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem pasierba, sprawia, iż skarżący nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Stanowisko takie jest w przekonaniu Kolegium zbieżne z poglądem przyjętym przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 lutego 2011 r., sygn. akt I OSK 1710/10. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniesiona w niniejszej sprawie skarga kasacyjna oparta została na podstawie określonej w art.174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej, jako "P.p.s.a." i podnosi wyłącznie zarzuty naruszenia prawa materialnego. Rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, zgodnie z wymogami art.183 §1 P.p.s.a, Naczelny Sąd Administracyjny rozważał zasadność podniesionego zarzutu naruszenia art.17 ust.1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. ( Dz.U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.) w zw. z art.114 i art.144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, powoływanego dalej, jako " k.r.o.". Istota sporu sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy w świetle art.17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych mąż matki dziecka pełnoletniego, nie będący jego ojcem, może żądać świadczenia pielęgnacyjnego, jeśli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem swej żony, która z uwagi na stwierdzoną niepełnosprawność nie może tej opieki wykonywać. Zacząć należy od wskazania, że z art.17 ust.1 a wynika wprost, iż osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo, gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki. Obowiązek alimentacyjny uregulowany przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, to zobowiązanie polegające na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby środków wychowania, które obciąża krewnych w linii prostej i rodzeństwo. Może jednak dotyczyć także innych osób bliskich, niezwiązanych więzami krwi. Taką sytuację przewiduje art.144 k.r.o., który stanowi podstawę do żądania świadczeń alimentacyjnych od powinowatych, czyli od osób nie związanych węzłem pokrewieństwa. Jest to zatem uregulowanie, które poszerza przewidziany w art.128 k.r.o. krąg osób uprawnionych i zobowiązanych do alimentacji. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 4 kwietnia 1968 r., III CZP 27/68, ONSC 1969, Nr 1, s.6) obowiązek alimentacyjny ojczyma ( macochy) winien być traktowany na równi z obowiązkiem rodziców dziecka, nie może jednak wyprzedzać obowiązku alimentacyjnego rodziców dziecka. Jedyny warunek, który musi być spełniony po myśli art.144 §1 k.r.o., aby powstał obowiązek alimentacyjny ojczyma lub macochy, to sytuacja, gdy roszczenie alimentacyjne pasierba odpowiada ogólnemu poczuciu słuszności, znajdującemu uzasadnienie w istniejących regułach moralności i dobrych obyczajach społeczeństwa, czyli zasadom współżycia społecznego. Mąż matki dziecka nie będący jego ojcem może być zobowiązany do świadczeń alimentacyjnych przewidzianych w art.144§1 k.r.o., a do obowiązku tego stosuje się przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi. Prowadzi to do wniosku, że skarżący kasacyjnie organ nietrafnie wywodzi, że skoro art.144 § 1 k.r.o. stwarza jedynie możliwość żądania alimentów przez dziecko, to niespełniony jest wymóg z art.17 ust.1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi o przyznaniu świadczenia osobom, na których ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny. Odnosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że Sąd I instancji trafnie uznał, że organy administracji przy rozpoznawaniu wniosku S. P. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie uwzględniły regulacji przewidzianej w art.17 ust.1a ustawy o świadczeniach rodzinnych i w art.144 §1 k.r.o. Jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego S. P. zawarł związek małżeński z O. P., matką M. C., w dniu [...] sierpnia 2000 r., a zatem znajduje się w kręgu osób, na których względem syna jego żony ciąży obowiązek alimentacyjny. Nie budzi też wątpliwości, że pasierb S. P. jest osobą niepełnosprawną od urodzenia, zaś jego matka O. P. nie może wykonywać opieki z uwagi na stan jej zdrowia, co także zostało udokumentowane. Dokonana przez Sąd I instancji wykładnia zaskarżonych skargą kasacyjną przepisów jest zgodna z prawem i prokonstytucyjna. Nie może bowiem ujść uwadze, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r., sygn. P 23/05, publ. OTK-A 10/2006/151, stwierdził, że art. 27 ust.1, 2 i 3 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej ( tekst jedn.: Dz.U. z 1998 r., Nr 64, poz. 414 z późń.zm.) w zakresie, w jakim przepis ten uniemożliwia nabycie prawa do zasiłku stałego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki na innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art.32 ust.1 Konstytucji. Argumentacja zawarta w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, mimo uchylenia ustawy o pomocy społecznej z 29 listopada 1990 r. okazuje się przydatna dla interpretacji aktualnie obowiązującej ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wraz z wejściem z życie ustawy o świadczeniach rodzinnych, z dniem 1 maja 2004 r., prawo do zasiłku stałego zostało zastąpione uprawnieniem do zasiłku pielęgnacyjnego ( art.58 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych). We wskazanym wyroku Trybunał podniósł, że regulacja art.27 ust.1, 2 i 3 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej musi być uznana za krzywdzącą i godzącą w konstytucyjną zasadę równości, skoro członek najbliższej rodziny ( brat, siostra, dziadek, babka, czy też syn, córka) wywiązuje się ze swych moralnych obowiązków i wymaga to rezygnacji z zatrudnienia, to powinien otrzymać wsparcie od państwa. Wybranie z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji jedynie rodziców ( naturalnych, przysposabiających, zastępczych) i przyznanie im wyłącznie prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości a także zasadę sprawiedliwości społecznej. Uwagi Trybunału zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku można także odnieść do zobowiązanych do alimentacji ojczyma lub macochy dziecka dorosłego, które nie może być przysposobione z uwagi na pełnoletniość. Niewątpliwie z konstytucyjnej zasady równości wynika nakaz jednakowego traktowania podmiotów prawa należących do określonej kategorii. Wymaga zatem podkreślenia, że z tych samych powodów prokonstytucyjnych wykluczenie z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego zobowiązanego do alimentacji powinowatego męża matki dziecka niepełnosprawnego pozostawałoby w sprzeczności z treścią art.144§1 k.r.o. w zw. z art.17 ust.1 pkt 2 i ust.1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Podnoszony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art.114 k.r.o., jako dotyczący przysposobienia wyłącznie osoby małoletniej, nie miał znaczenia przy rozpatrywaniu niniejszej sprawy, skoro art.17 ust.1 i 1 a i art.144 k.r.o. nie zawiera ograniczenia w postaci wieku osoby, względem której jest sprawowana opieka. Wskazany w skardze kasacyjnej wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego został wydany w innych okolicznościach faktycznych, dotyczył wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osoby ustanowionej opiekunem prawnym dziecka, lecz nienależącej do kręgu osób wymienionych w art.17 ust.1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 P.p.s.a. orzekł, jak w wyroku.