I SA/Wa 458/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Miernik Sędziowie: WSA Dariusz Chaciński (spr.) WSA Joanna Skiba Protokolant specjalista Jolanta Dominiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 sierpnia 2011 r. sprawy ze skargi T. B. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej oddala skargę. G. B. wnioskiem z dnia 11 października 1990 r. złożonym w Urzędzie Miejskim w M. zwróciła się o przyznanie ekwiwalentu za nieruchomość pozostawioną przez jej matkę W. P. we wsi L., poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wniosek ten najpierw został przekazany według właściwości do Urzędu Rejonowego w M., a następnie postanowieniem z dnia [...] maja 2004 r. Starostwo Powiatowe w M. przekazało go zgodnie z właściwością Wojewodzie [...]. G. B. zmarła w dniu [...] sierpnia 2008 r., a spadek po niej nabył w całości T. B., co wynika z postanowienia Sądu Rejonowego w M. z dnia [...] listopada 2008 r., sygn. akt [...]. Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] września 2010 r. nr [...] odmówił potwierdzenia na rzecz T. B. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. P. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej położonej w [...] we wsi L. Wojewoda ustalił, że W. P. repatriowała się na obecne terytorium RP w dniu [...] lutego 1957 r. Ze względu na to, że repatriacja babki T. B. nie nastąpiła na podstawie układów i umów wymienionych w art. 1 ust. 1 i ust. 1 a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) – dalej: ustawa o rekompensacie – strona powinna udowodnić przymus opuszczenia byłego terytorium RP przez właściciela pozostawionych nieruchomości oraz szczególne okoliczności, które uniemożliwiły jej przyjazd do kraju w terminie wcześniejszym. Wojewoda [...] stwierdził, że zebrany w sprawie materiał dowodowy świadczy o tym, że w przedmiotowej sprawie takie okoliczności, będące bezpośrednim następstwem działań wojennych i różnych zdarzeń im towarzyszących, skutkujące przymusowym opuszczeniem przez W. P. byłego terytorium RP, nie wystąpiły. Odwołanie od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] września 2010 r. wniósł T. B. W odwołaniu podniósł niekwestionowane przez organ okoliczności, że wniosek został złożony w terminie i że udowodnione zostało, iż W. P. posiadała gospodarstwo rolne we wsi L. w [...] oraz że posiadała obywatelstwo polskie. Wbrew jednak twierdzeniu Wojewody, W. P. przed repatriacją, która nastąpiła w 1957 r., była poddawana represjom. Jest bowiem rzeczą powszechnie wiadomą, jak byli traktowani Polacy na terenach II Rzeczypospolitej, które po II wojnie światowej weszły w skład ZSRR. Matka T. B. oraz kilkoro jej rodzeństwa byli członkami [...], co dla dwojga z nich zakończyło się wyrokami [...]. Represje wobec dzieci W. P. wskazują, że i ona sama mogła czuć się represjonowana. Ponadto stosowany był wobec niej także przymus ekonomiczny, gdyż w 1950 r. odebrano jej gospodarstwo na rzecz [...] ([...] ha), pozostawiając jedynie [...] ha z zabudowaniami. Za niesłuszną uznaje więc ocenę Wojewody, że babcia nie była zmuszona do opuszczenia terenów dawnej RP. Po rozpatrzeniu tego odwołania Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2010 r. Minister, potwierdzając ustalenia organu I instancji uznał za bezsporne, że W. P. repatriowała się na obecne terytorium RP w dniu [...] lutego 1957 r. oraz że posiadała gospodarstwo rolne we wsi L. i była obywatelką Rzeczypospolitej Polskiej. Na podstawie informacji z ośrodka [...] ustalił, iż brak jest dokumentów, jak również informacji dotyczących represji wobec W. P. W posiadaniu ośrodka są ankiety personalne dotyczące dzieci W. P., tj. A. P. oraz E. P., wypełnione przez te osoby. Wynika z nich, że A. P. pod zarzutem przynależności do [...], E. P. pod zarzutem posiadania[...], zostali w 1948 r. [...], następnie w 1949 r. [...]. Żadne z powyższych osób nie wspomina w wypełnionej ankiecie o fakcie represjonowania matki, W. P. Przy rozpatrywaniu przesłanki wynikającej z art. 1 ust. 2 ustawy o rekompensacie (przymusowego opuszczenia przez właścicielkę pozostawionego mienia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej), organ wziął też pod uwagę następujące dokumenty: - uwierzytelnioną kserokopię legitymacji nr [...], wystawioną na nazwisko G. B. przez [...], - uwierzytelnioną kserokopię legitymacji [...] z dnia [...] października 1995 r., na mocy której G. B. przyznano [...], * uwierzytelnioną kserokopię zaświadczenia o uprawnieniach kombatantów i osób represjonowanych, zgodnie z którym G. B. od października 1943 r. do lipca 1944 r. działała w [...], * uwierzytelnioną kserokopię legitymacji nr [...], wystawioną na nazwisko G. B., * uwierzytelnioną kserokopię legitymacji nr [...] z dnia [...] stycznia 2009 r., zgodnie z którą G. B. została [...], * kserokopię artykułu z [...], * oświadczenie T. B. z dnia [...] sierpnia 2010 r., że z opowiadań matki- G. B. wynikało, że rodzina była represjonowana [...], a później przez [...]. " (...) Siłą zmuszano do pracy w [...] oraz [...] (...) wbrew woli W. P. Przeszukiwania domu przez [...] w poszukiwaniach mojej mamy G. B. oraz innych członków rodziny bywały bardzo często. Myślę, że moja babcia W. P. wiele wycierpiała z powodu działań wojennych i zabrania siłą swojej ziemi [...] oraz, że musiała opuścić rodzinne strony bezpowrotnie (...)". W ocenie Ministra Skarbu Państwa Wojewoda [...] w sposób właściwy ustalił stan faktyczny. W. P. opuściła wieś L. w dniu [...] lutego 1957 r., czyli nie przybyła na obecne terytorium RP na podstawie układów lub umów wskazanych w art. 1 ust. 1 i ust. 1 a ustawy o rekompensacie, dlatego w niniejszej sprawie może mieć zastosowanie jedynie przepis art. 1 ust. 2 tej ustawy. Dokonując w związku z tym analizy istnienia przesłanek wynikających z treści art. 1 ust. 2 tej ustawy Minister wyjaśnił, że przepis ten nie precyzuje, co należy uważać za wspomniane w nim "zmuszanie". Zgodnie ze słownikiem języka polskiego słowo "zmusić" czy "zmuszać" oznacza "skłonić, wywierając nacisk, presję, stosując przymus". Pod pojęciem natomiast "represjonować" rozumieć należy: "stosować represje, surowe środki odwetu, zwłaszcza wobec przeciwników politycznych, prześladować, szykanować lub pozbawiać społecznej aprobaty" (vide: Mały słownik języka polskiego. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995 r.). Pojęcie zatem represjonowania odnosi się do przypadków skrajnych, wręcz drastycznych i oczywiście mieści się w pojęciu zmuszanie. To ostatnie jednak określenie ma charakter szerszy i dotyczy bardzo dużej, a jednocześnie rozmaitej ilości sytuacji (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 18 listopada 2008 r., sygn. akt I SA/Wa 1103/08). Trzeba zatem uznać, że przymus, pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczający terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej, może mieć różny charakter (np. przymus bezpośredni, ekonomiczny, uzasadniona obawa o własne lub najbliższych zdrowie i życie itp.). Przy czym przymus ten musi pozostawać w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowo – skutkowym z wojną rozpoczętą w 1939 r. Należy podkreślić, że konkretna przyczyna, skutkująca przymusowym opuszczeniem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez właściciela nieruchomości powinna powstać jako następstwo działań wojennych i różnych zdarzeń im towarzyszących, jak np. deportacje ludności polskiej, aresztowania, [...], czy pobór do wojska. Biorąc powyższe pod uwagę należy uznać, że nie wszystkie repatriacje, w tym mające miejsce po zakończeniu II wojny światowej, zgodnie z wolą ustawodawcy mieszczą się w dyspozycji art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Należy więc odróżnić zdarzenia, będące bezpośrednimi skutkami wojny, których dotyczy art. 1 ustawy, od tych zdarzeń, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni. Stanowisko takie wyraził również Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 20 marca 2008 r., sygn. akt I SA/Wa 1476/07. W przedmiotowej sprawie, wyjazd W. P. nie był następstwem zmuszenia do opuszczenia byłych terenów RP, o czym stanowi art. 1 ust. 2 powołanej ustawy. Zdaniem Ministra z całokształtu materiału dowodowego wynika, iż przyczyną późniejszego opuszczenia byłych terenów RP przez W. P. było m.in. przejęcie na rzecz państwa gospodarstwa rolnego, którego była właścicielką i [...]. Fakt późniejszego opuszczenia przez W. P. byłego terytorium RP z przyczyn wyżej wskazanych nie pozostaje w związku przyczynowym z okolicznościami wynikającymi bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r. (decyzję o wyjeździe W. P. podjęła dopiero po utracie własności gospodarstwa w 1950 r.). Należy bowiem odróżnić zdarzenia będące bezpośrednimi skutkami wojny, których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. od tych, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni. Pogorszenie warunków życiowych, polegające na przejęciu przez kołchoz gospodarstwa rolnego W. P. nie wynikało z wojny rozpoczętej w 1939 r., lecz z ustroju panującego na terenie [...]. Taki przypadek, zdaniem Ministra Skarbu Państwa, nie jest objęty zakresem art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Ponadto, skarżący przedstawił jedynie dokumenty na okoliczność przymusowego opuszczenia byłego terytorium RP dotyczące G. B., córki W. P. Nie ma natomiast żadnego dowodu, z zeznań świadków lub z dokumentu, potwierdzających spełnienie przez właścicielkę mienia pozostawionego tj. W. P. przesłanki wynikającej z art. 1 ust. 2 ustawy. Organ odwoławczy podzielił zatem ustalenia Wojewody [...], że z materiału dowodowego nie wynika, że właścicielka nieruchomości starała się o wcześniejszy wyjazd do Polski, oraz by ukrywała się, jak również by wystąpiły inne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. powodujące, iż W. P. była zmuszona opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Określony w art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przymus, pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczając byłe terytorium RP, może mieć różny charakter (przymus bezpośredni, obawa o własne życie, zdrowie), niemniej jednak musi posiadać związek z wojną rozpoczętą w 1939 r., a nie wynikać z istoty rozwiązań prawnoustrojowych na terenie [...]. Skargę na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] grudnia 2010 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł T. B. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 i art. 78 § 1 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie wniosków dowodowych oraz nie ustalenie wszystkich okoliczności faktycznych, na których powinno być oparte rozstrzygnięcie. Podał, iż organy wydające zaskarżone decyzje ustaliły stan faktyczny na podstawie dokumentów, nie biorąc pod uwagę całokształtu sytuacji, w wyniku której W. P. opuściła zajmowane do 1957 r. nieruchomości, położone we wsi L. Prawidłowo zostało ustalone, iż W. P. miała obywatelstwo polskie, posiadała gospodarstwo rolne położone poza obecnymi granicami RP we wsi L., opuściła tamte tereny i przybyła do Polski w 1957 r. Natomiast nieprawidłowo został ustalony fakt represjonowania i związku przyczynowego pomiędzy opuszczeniem przez babkę skarżącego byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej a okolicznościami związanymi z wojną rozpoczętą w 1939 r. Powtórzył argumenty przytoczone wcześniej w odwołaniu od decyzji Wojewody [...], w tym to, iż babcia i niektóre z jej dzieci, m. in. matka skarżącego były zmuszane do świadczenia pracy [...]. Poza represjami politycznymi wobec rodzeństwa matki i ekonomicznymi wobec babci stosowano także rewizje i przesłuchania przeprowadzane o różnych porach dnia i nocy. Babcia skarżącego żyła w ciągłym strachu o bezpieczeństwo swoje i dzieci. Według skarżącego nie trzeba szczególnych dowodów, aby uznać, że rodzina, w której byli członkowie [...] (a dwoje z nich dostało wyroki) nie mogła czuć się bezpiecznie i dobrze na terenie [...]. Za [...] A. P. s. Wiktorii oraz G. B. c. W. zostali [...]. Sytuacja rodziny skarżącego była trudna. Może o tym świadczyć chociażby korespondencja, jaką matka prowadziła w celu uzyskania świadczeń począwszy od 1990 r. Jest ona dołączona do akt sprawy. Wynika z niej np., że wysokość podatku i nałożonych kontyngentów były tak duże, iż nie starczało środków nie tylko na utrzymanie, ale także na same obciążenia. W związku z tym odebrano sądownie meble i cenniejsze ruchomości z domu. W. P. zmuszona została szantażem do [...]. Biorąc pod uwagę powyższe W. P. należy uznać za osobę, która miała prawo czuć się zmuszona do opuszczenia terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej ze względu na obawę o bezpieczeństwo swoje oraz swoich dzieci, a przede wszystkim ze względu na brak środków do życia spowodowany zabraniem w 1950 r. [...], która stanowiła źródło utrzymania rodziny. Przejęcie [...] gospodarstwa rolnego W. P. było elementem represji. Fakt, iż stosowane przez [...] czynności wynikały z rozwiązań ustrojowych na terenie [...] nie wyklucza, że były to jednocześnie elementy represji. W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W ocenie sądu skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw. Za bezsporne należy uznać, iż wniosek złożony przez G. B. został złożony w terminie, o jakim mowa w art. 5 ust. 1 ustawy o rekompensacie i że udowodnione zostało, iż W. P. posiadała gospodarstwo rolne we wsi L. w [...] oraz że była obywatelką polską. Bezsporne jest też to, że W. P. repatriowała się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu [...] lutego 1957 r. Tak późna data repatriacji powoduje, iż rację ma organ II instancji twierdząc, że nie przybyła ona na obecne terytorium RP na podstawie układów lub umów wskazanych w art. 1 ust. 1 i ust. 1 a ustawy o rekompensacie. Dlatego w niniejszej sprawie może mieć zastosowanie jedynie przepis art. 1 ust. 2 tej ustawy. W tym kontekście zauważyć po pierwsze należy, iż skarżący stawiając zarzut naruszenia art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 i art. 78 § 1 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie wniosków dowodowych oraz nie ustalenie wszystkich okoliczności faktycznych, na których powinno być oparte rozstrzygnięcie, nie wskazał, jakich wniosków dowodowych organy nie uwzględniły oraz jakich okoliczności faktycznych nie wzięły pod uwagę. Z uzasadnień obydwu decyzji wynika, iż przy ocenie przesłanki wynikającej z art. 1 ust. 2 ustawy o rekompensacie (przymusowego opuszczenia przez właścicielkę pozostawionego mienia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej), organy wzięły pod uwagę siedem dokumentów przedstawionych przez stronę, począwszy od uwierzytelnionej kserokopii legitymacji nr [...] wystawionej na nazwisko G. B. przez [...], a skończywszy na oświadczeniu T. B. z dnia [...] sierpnia 2010 r. Organ z urzędu zasięgnął też informacji z ośrodka [...], specjalizującego się w zbieraniu informacji o prześladowaniach Polaków na Wschodzie. Na podstawie tych dokumentów organy jedynie inaczej niż skarżący oceniły, czy wyjazd W. P. ze wsi L. był dokonany pod przymusem, który miał związek z wojną rozpoczętą w 1939 r. Dokonując w związku z tym analizy istnienia przesłanek wynikających z treści art. 1 ust. 2 tej ustawy należy wyjaśnić, że przepis ten nie precyzuje, co należy uważać za wspomniane w nim "zmuszanie". Trzeba zatem uznać, że przymus, pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczający terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej, może mieć różny charakter (np. przymus bezpośredni, ekonomiczny, uzasadniona obawa o własne lub najbliższych zdrowie i życie itp.). Przy czym przymus ten musi pozostawać w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z wojną rozpoczętą w 1939 r. Należy podkreślić, że konkretna przyczyna, skutkująca przymusowym opuszczeniem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez właściciela nieruchomości powinna powstać jako następstwo działań wojennych i różnych zdarzeń im towarzyszących, jak np. deportacje ludności polskiej, aresztowania, [...], czy pobór do wojska. Biorąc powyższe pod uwagę należy uznać, że nie wszystkie repatriacje, w tym mające miejsce po zakończeniu II wojny światowej, zgodnie z wolą ustawodawcy mieszczą się w dyspozycji art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Przyjęcie innej koncepcji czyniłoby obecność przepisu o takiej treści całkowicie zbędnym. Należy więc odróżnić zdarzenia, będące bezpośrednimi skutkami wojny, których dotyczy art. 1 ustawy, od tych zdarzeń, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni. W tym znaczeniu za nie pozbawione racji sąd uznał stanowisko Ministra Skarbu Państwa, iż z materiału dowodowego nie wynika, aby właścicielka nieruchomości starała się o wcześniejszy wyjazd do Polski, oraz by ukrywała się, jak również by wystąpiły inne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r., powodujące, iż W. P. była zmuszona opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Wprawdzie za działanie pod przymusem można uznać także represje wobec członków rodziny właściciela nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa, jednakże w tym przypadku należy mieć na uwadze datę represji wobec dzieci W. P., które miały miejsce w 1948 r. ([...] A. P. oraz E. P.). Od tego czasu do dnia jej wyjazdu z terenów [...] minęło blisko [...] lat. W takiej sytuacji trudno uznać, że wyjazd był bezpośrednim skutkiem represji stosowanych wobec jej dzieci. Jak z samej treści skargi wynika, W. P. wyjechała ze wsi L. "przede wszystkim ze względu na brak środków do życia spowodowany zabraniem w 1950 r. [...], która stanowiła źródło utrzymania rodziny". Z podobnego jak w poprzedniej sytuacji powodu, czyli braku bezpośredniego związku między ewentualną przyczyną a jej skutkiem, za mieszczące się w granicach racjonalnej oceny należy uznać wnioskowanie organu, że przymus ekonomiczny w postaci przejęcia większości gospodarstwa W. P. [...], nie ma bezpośredniego związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., a wynika jedynie z istoty rozwiązań prawnoustrojowych na terenie [...]. Sytuacja taka była udziałem wszystkich, którzy wbrew swojej woli zostali [...] i przypadek W. P. zapewne nie jest odosobniony, ani ze względu na jej osobę, ani na jej narodowość. Wojna rozpoczęta w 1939 r. nie była wszak bezpośrednim powodem utworzenia [...], a trudną sytuację ekonomiczną, w jakiej znalazła się W. P. wraz z rodziną po [...], trudno uznać za bezpośredni skutek wojny. Nawet gdyby przyjąć za prawdziwą tezę przeciwną (czego sąd nie aprobuje), to zauważyć należy, że od przejęcia gospodarstwa [...] do dnia wyjazdu upłynęło 7 lat. W tej sytuacji sąd uznał, że nie jest uzasadniony zarzut skarżącego, że organy pominęły istotne dla sprawy dowody lub okoliczności, lecz wyciągnęły inne niż skarżący wnioski, na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego. Kontrolując zgodność decyzji z prawem sąd nie stwierdził, aby ocena organu była w okolicznościach tej sprawy dowolna. Rozstrzygając w granicach sprawy (art. 134 § 1 P.p.s.a.) sąd nie znalazł także innych przesłanek do uchylenie zaskarżonej decyzji. Zgodnie natomiast z art. 7 ust. 2 ustawy o rekompensacie, w przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2 (którego pkt 1 w zakresie przyczyn opuszczenia byłego terytorium RP odsyła do art. 1), organ wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty. Działając zatem na podstawie art. 151 P.p.s.a. sąd skargę oddalił.