I FZ 515/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 18 stycznia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 listopada 2011 r. sygn. akt III SA/Wa 1567/11 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 31 marca 2011 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za okres od stycznia do grudnia 2006 r. postanawia oddalić zażalenie. I FZ 515/11 UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 listopada 2011 r., sygn. akt III SA/Wa 1567/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania J. W. prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 31 marca 2011 r. w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za okres od stycznia do grudnia 2006 r. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał na okoliczności powoływane we wniosku, w tym to, że skarżący obecnie nie posiada wolnych środków ani oszczędności na opłacenie wpisu od skargi, gdyż środki finansowe zaangażowane są w obrót związany z działalnością gospodarczą. Skarżący oświadczył, że w okresie od marca do maja 2011 r. dochód z działalności gospodarczej wynosił 8.314,03 zł. Do swoich stałych miesięcznych wydatków skarżący zaliczył wydatki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą: telefon i Internet – 157 zł., leasing samochodu ok. - 2.268 zł, biuro rachunkowe - 200 zł, a nadto oświadczył, że na jego utrzymaniu pozostaje troje dzieci. Do miesięcznych wydatków rodziny zaliczył opłaty za: wodę – ok. 200 zł, gaz - ok. 150 zł, energię elektryczną – ok. 220 zł, koszty wyżywienia ok. 300 zł na osobę. Podał także, że z uwagi na chorobę poniósł łączny koszt leczenia w okresie od stycznia do czerwca 2011 r. w wysokości 1.800 zł. Z oświadczenia o stanie rodzinnym majątku i dochodach wynika, iż skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z trojgiem pełnoletnich dzieci oraz, że nie posiada majątku, oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Dodatkowo wskazał, że dwoje jego dzieci pracuje dorywczo. W odpowiedzi na wezwanie do przedłożenia dokumentów źródłowych obrazujących sytuację majątkową skarżący nadesłał zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu poniesionej straty (w 2010 r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej osiągnął dochód w kwocie 106.947,23 zł), rachunki miesięcznych opłat, faktury za leczenie, wyciągi z rachunków bankowych: firmowego i prywatnego. Skarżący przedstawił także zawiadomienie banku o najbliższej spłacie kredytu bankowego w kwocie 1.504,79 zł (rata). Ponadto poinformował, że nie korzysta z pomocy społecznej a jedynym jego źródłem utrzymania jest dochód z prowadzonej działalności gospodarczej. Dochód ten nie jest jednolity w każdym miesiącu. Zaznaczył także, że posiada z żoną rozdzielność majątkową oraz że prowadzą oddzielne gospodarstwa domowe. W postępowaniu toczącym się po wniesieniu sprzeciwu skarżący przesłał wydruk z księgi przychodów i rozchodów, poinformował nadto, że wzrost obrotu i dochodu w czerwcu wynika ze sprzedaży samochodu w związku z koniecznością zwrotu zaciągniętych pożyczek. Oświadczył również, że jego zona odmówiła podania i przedstawienia dokumentów o wysokości uzyskiwanego dochodu z uwagi na ustanowioną rozdzielność majątkową, natomiast nie jest możliwe wskazanie i udokumentowanie wysokości dochodów uzyskiwanych przez jego pełnoletnie dzieci, ponieważ prace przez nie wykonywane są pracami dorywczymi, kilkudniowymi (pomoc przy budowie, zbieranie truskawek), a zarobione pieniądze są bieżąco wydatkowane na ich potrzeby. Powołując przesłanki przyznania prawa pomocy z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej P.p.s.a.) jak i wskazując na wyjątkowość instytucji prawa pomocy w świetle ogólnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez tego, kto wnosi do sądu pismo, podlegające opłacie lub powodujące wydatki Sąd pierwszej instancji podkreślił, że ciężar wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy, a dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Analizując dane przedstawione przez skarżącego Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że z nadesłanego wydruku z księgi przychodów i rozchodów wynika, iż skarżący z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w okresie od marca do maja 2011 r. uzyskał miesięczny dochód w kwocie 8.314,03 zł. (co miesięcznie daje kwotę około 2.771 zł.), natomiast w czerwcu 30 552,58 zł, w lipcu 5025,21 zł, a w sierpniu 5091,48 zł. Z oświadczenia skarżącego wynika, że koszty utrzymania związane z działalnością gospodarczą wynoszą łącznie ok. 2.625 zł, natomiast koszty miesięcznego utrzymania rodziny skarżący określił na łączną kwotę około 4.000 zł (wyżywienie 1.200 zł – 300 zł na osobę, media około 927 zł, rata kredytu w banku 1.504,79, koszty leczenia około 300 – 400 zł). Sąd zauważył nadto, że na prywatnym rachunku bankowym skarżącego widnieją wpłaty w okresie od marca do czerwca na łączną kwotę 27.560,27 zł. Na podstawie tych danych Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarżący nie wykazał, iż znajduje się w sytuacji materialnej uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zwrócono uwagę, iż skarżący na swoje konto bankowe otrzymuje wysokie kwoty, natomiast prowadzona przez niego działalność przynosi dochody - w ostatnich miesiącach wskazanych na nadesłanym wydruku dochód przekroczył 5.000 zł, a w czerwcu dochód skarżącego przekroczył 30.000 zł. Sąd pierwszej instancji podkreślił też, że spłata rat kredytu nie uzasadnia twierdzenia, że jest to wydatek, którego ponoszenie należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Sąd zwrócił uwagę na ukształtowane w orzecznictwie sądowym stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (np. postanowienie NSA z 7 lutego 2006 r., I OZ 83/06). Podkreślono również, że instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich". Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Tymczasem skarżący ma możliwość pozyskania środków na udział w postępowaniu przed sądem administracyjnym na takich samych zasadach, na jakich pozyskuje środki na regulowanie zobowiązań w sferze prywatnej. Przyznania prawa pomocy nie może bowiem uzasadniać chęć zaspokojenia w pierwszej kolejności innych zobowiązań, preferencyjnie traktowanych przez skarżącego. Nie sposób również zdaniem Sądu przyjąć, aby uprawnione i społecznie usprawiedliwione było przenoszenie ciężaru ryzyka spłaty kredytu na ogół społeczeństwa. W konsekwencji Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że okoliczności podnoszone we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz informacje wynikające z akt sprawy nie uzasadniają twierdzenia, że skarżący nie jest w stanie zgromadzić środków niezbędnych do uiszczenia wpisu sądowego (w wysokości 2000 zł). Brak jest więc podstaw do zastosowania w tym przypadku wyjątku od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego zmianę przez przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od wpisu od skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść rozstrzygnięcia oraz błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że nie posiada wolnych środków finansowych na opłacenie podanego wpisu sądowego od skargi z uwagi na to, że nie posiada oszczędności, a środki finansowe zaangażowane są w obrocie związanym z działalnością jego firmy. Firma ta w okresie od marca do maja 2011 r. wygenerowała dochód w wysokości 8.314,03 zł, który został zaangażowany w prowadzoną działalność gospodarczą oraz przeznaczony na utrzymanie rodziny. Ponownie wskazano na wysokość kosztów ponoszonych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, konieczność utrzymania trójki dzieci oraz koszty związane z leczeniem (w okresie od 6 stycznia 2011 r. do 15 czerwca 2011 r. ok. 1.800 zł). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wynika – jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji – że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jej pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wnioskodawca w przedmiotowej sprawie nie wykazał – jak wymaga tego przepis – że jego sytuacja świadczy o spełnieniu przesłanek do przyznania prawa pomocy. Przede wszystkim zwrócić uwagę należy na to, że nie znajduje uzasadnienia w przepisach stanowisko, które zdaje się prezentować skarżący, tj. że prawo pomocy przysługuje stronie wtedy, gdy nie dysponuje ona "wolnymi" środkami finansowymi. Wbrew mniemaniu strony nie stanowi spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. sytuacja, w której skarżący najpierw rozdysponowywuje posiadanymi środkami np. angażując je w prowadzoną działalność gospodarczą, a dopiero później, z ewentualnych "pozostałych" środków uiszcza wpis sądowy. Art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stanowi o niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że strona powinna podjąć wszelkie wysiłki w celu zgromadzenia środków do sfinansowania swojego udziału w postępowaniu w zakresie wykraczającym ponad granice wskazanego w przepisie utrzymania koniecznego. Bliżej niesprecyzowane angażowanie środków w prowadzoną działalność gospodarczą nie może zostać uznane za usprawiedliwiające obciążenie ogółu obywateli kosztami sprawy wszczętej przez skarżącego. Zwrócić uwagę należy również na to, że z zasad rozliczania dochodów uzyskiwanych w związku prowadzoną działalnością gospodarczą wynika, że wynik gospodarczy tej działalności (dochód/strata) jest rezultatem wielkości składających się na przychód i odliczanych od tego przychodu tzw. kosztów uzyskania przychodów. Do tej kategorii niewątpliwie zaliczają się stałe koszty związane z prowadzeniem działalności. Skoro zostały one uwzględnione w ramach ustalania, czy działalność skarżącego przynosi stratę czy zysk (niekwestionowane jest, że w 2010 r. uzyskany przez skarżącego z tego tytułu dochód – nie przychód – wyniósł ponad 100.000 zł, podobnie z dochodem mamy do czynienia w okresach, za które skarżący przedstawił dane podlegające analizie w związku z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy), niezasadne jest ponowne uwzględnianie ich w ramach wydatków ponoszonych przez skarżącego z już uzyskanego dochodu. Również analiza wydatków ponoszonych na utrzymanie skarżącego i jego rodziny wskazuje na brak spełnienia przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Podkreślenia wymaga, że nawet uwzględnienie okoliczności (niewykazanej żadnym dokumentem) rozdzielności małżeńskiej skarżącego i jego żony nie może skutkować automatyczną akceptacją twierdzeń skarżącego, z których wynika, że ponosi on wszystkie koszty związane z utrzymaniem domu i trójki dzieci. Skoro z akt sprawy wynika, że małżonka skarżącego, mimo prowadzenia oddzielnego gospodarstwa domowego, zamieszkuje pod tym samym adresem (adres ten podany jest np. przy wpłacie dokonanej przez nią na rachunek skarżącego – k. 91 akt WSA), a nadto należy wnioskować, że uzyskuje ona jakieś dochody (wpłata na rachunek skarżącego w wysokości 2.500 zł, oświadczenie skarżącego o odmowie przedstawienia dokumentów o wysokości uzyskiwanego dochodu), uznać należy, że w jakimś zakresie uczestniczy ona w zaspokajaniu potrzeb rodziny, a nie tylko swoich własnych (nadto przy ponoszeniu wszystkich kosztów związanych z mediami itp. przez męża). Niezależnie od przyczyn pozaprawnych obowiązki w tym zakresie nakładają na nią choćby przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (por. art. 23, art. 27) – obowiązki te niezależne są przy tym od obowiązującego między małżonkami ustroju majątkowego, co wynika z systematyki przepisów Kodeksu. Nawet jednak jeśli uznać kwoty podawane w tym zakresie przez skarżącego jako adekwatne dla ustalenia wysokości ponoszonych przez niego wydatków, wskazać należy, że wydatki w wysokości ok. 4.000 zł miesięcznie przy dochodach wynoszących ok. 5.000 zł miesięcznie (suma ta, wskazana również przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, wynika choćby z podsumowania księgi przychodów i rozchodów za okres styczeń – sierpień 2011 r. – takie dochody dotyczą ostatnich zobrazowanych miesięcy – lipca i sierpnia 2011 r. i nie zostały zakwestionowane przez skarżącego) wskazują na to, że kwota należna z tytułu wpisu od skargi w przedmiotowej sprawie, czyli 2.000 zł, nie przekracza możliwości finansowych skarżącego (możliwa jest do zaoszczędzenia w przeciągu dwóch miesięcy). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z danych i dokumentów przedstawianych przez skarżącego w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy nie wynika, by uiszczenie wpisu w wysokości 2.000 zł nie było możliwe bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego skarżącego i jego rodziny. Podkreślić należy przy tym, że w zażaleniu nie podniesiono żadnych nowych okoliczności, które podważałyby zaskarżone rozstrzygnięcie, przy czym strona nie odniosła się do żadnych z argumentów powołanych przez Sąd pierwszej instancji jako przemawiających przeciwko przyznaniu jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W związku z tym nie sposób w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uznać, by ogół przedstawionych przez skarżącego okoliczności świadczył o tym, by konieczność poniesienia kosztów sądowych stanowiła dla skarżącego barierę w dostępie do sądu. Stan majątkowy skarżącego, a w szczególności uzyskiwane dochody w zestawieniu z wysokością ponoszonych wydatków, wskazuje na to, że nie zostało wykazane, by strona nie mogła ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. W konsekwencji słusznie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nie zostały spełnione określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji. ----------------------- 1