II OZ 610/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA - Małgorzata Jaśkowska po rozpoznaniu w dniu 19 lipca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 czerwca 2012 r., sygn. akt VII SA/Wa 1432/11, odmawiające zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 października 2011 r. o oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych powyżej stu złotych w sprawie ze skargi J. B. na postanowienie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...], znak: [...] wydane w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie, 2. przyznać prawo pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 13 października 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił wniosek J. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych powyżej stu złotych. W dniu 9 lutego 2012 r. wpłynął do Sądu I instancji kolejny wniosek J. B. o zwolnienie od kosztów postępowania kasacyjnego w całości, w tym opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku z dnia 25 stycznia 2012 r. Postanowieniem z dnia 19 marca 2012 r. Sąd I instancji odmówił zmiany postanowienia z dnia 13 października 2011 r. wskazując, że sytuacja majątkowa skarżącego nie uległa pogorszeniu. Zostało ono zaskarżone przez J. B. Postanowieniem z dnia 24 maja 2012 r., sygn. akt II OZ 434/12 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu tego orzeczenia Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż opisując sytuację rodzinną i majątkową skarżącego, Sąd I instancji nie ustalił w sposób wyczerpujący, na podstawie złożonego oświadczenia majątkowego oraz posiadanych dokumentów przedstawiających sytuację majątkową skarżącego, jaką faktycznie miesięczną kwotą dysponuje skarżący oraz jakie ponosi wydatki. Sąd I instancji nie sprawdził również, czy i o ile zmienił się stan majątkowy skarżącego po wydaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowienia z dnia 13 października 2011 r., odmawiającego przyznania mu prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Dodatkowo Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę na niekonsekwencje oceny dokonanej przez Sąd I instancji, który pominął okoliczność, że postanowieniem z dnia 5 marca 2012 r., sygn. akt VII SA/Wa 1540/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przy tożsamych okolicznościach wskazanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 15 czerwca 2012 r., sygn. akt VII SA/Wa 1432/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. B. zmiany postanowienia tego Sądu z dnia 13 października 2011 r. o oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych powyżej stu złotych. Zdaniem Sądu I instancji w ponownym wniosku o przyznanie prawa pomocy J. B. nie przedstawił nowych okoliczności, które przemawiałyby za zmianą postanowienia z dnia 13 października 2011 r. Wręcz odwrotnie wykazał, że przy tych samych dochodach, które w skali roku wynoszą 39 432,20 złotych, co daje miesięczne kwotę 3 286 złotych, ponosi mniejsze wydatki, które obecnie w skali jednego miesiąca kształtują się na poziomie 2 724,04 złotych (poprzednio było 3117,91 złotych). Ponadto wnioskodawca wskazał, że obecnie jego łączne zadłużenie wynosi 7 673,60 złotych, które w porównaniu z poprzednio wykazywanym zadłużeniem (ok. 30 000 złotych) uległo znacznemu pomniejszeniu, co oznacza, że wnioskodawca jest w stanie wygospodarować dodatkowe środki pieniężne na spłatę istniejącego zadłużenia. W ocenie Sądu I instancji, po uwzględnieniu wszystkich wydatków, w tym koniecznych dla utrzymania siebie, wnioskodawcy pozostaje miesięcznie wolna kwota w wysokości 227 złotych (poprzednio wykazano 168,10 złotych). Na obecnym etapie postępowania wnioskodawca będzie musiał ponieść koszty sądowe w wysokości łącznej 200 złotych, tj. 100 złotych za sporządzone uzasadnienie od wyroku i 100 złotych od wniesionej skargi kasacyjnej, jako kwoty pozwalające na dalszy udział w postępowaniu sądowym, a więc gwarantujące wnioskodawcy dostęp do sądu. Kwota jaką dysponuje miesięcznie wnioskodawca pozwala na obecnym etapie postępowania na realizację praw wnioskodawcy jako skarżącego i wnoszącego skargę kasacyjną oraz nie powoduje uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie J. B. z dnia 26 czerwca 2012 roku zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy wyjaśnić, że prawo do sądu przewidziane w art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., Nr 78, poz.483 ze zm.) nie ma charakteru absolutnego. Może ono podlegać pewnym ograniczeniom. Należy tu wymienić opłaty sądowe oraz tzw. przymus radcowsko – adwokacki. W przypadku jednak, gdyby ograniczenia te zamykały w konkretnej sprawie prawo dostępu do sądu, każdy ma prawo uzyskania zwolnienia od kosztów postępowania oraz uzyskania pomocy profesjonalnego prawnika z urzędu. Stosownie do treści art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270) powoływanej dalej jako p.p.s.a., zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie przez strony kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest przyznawana osobom znajdującym się w trudnej sytuacji majątkowej. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W zakresie częściowym zaś wtedy, gdy wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu błędnie ocenił sytuację majątkową i możliwości płatnicze J. B. We wniosku z dnia 9 lutego 2012 r. wnioskodawca oświadczył, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe i utrzymuje się z dochodu uzyskiwanego z tytułu renty inwalidzkiej w wysokości 145,64 złotych miesięcznie. Dodatkowo posiada dom o powierzchni 70 m², nieruchomość rolną o powierzchni 21,1142 ha, w tym 2,06 dzierżawione od G. S. oraz las o powierzchni 3,68 ha. Nie posiada jednocześnie żadnych oszczędności pieniężnych poza środkami na niezbędne utrzymanie siebie i gospodarstwa rolnego. Wskazał, że jedyne wartościowe przedmioty, które posiada to ciągniki i maszyny rolnicze, w łącznej ilości 13 sztuk, których średnia wieku wynosi około 20 lat, a ich łączna wartość to 74 500,00 złotych według Urzędu Skarbowego i faktur. Wnioskodawca oznajmił, że zamieszkuje z nim matka, ale prowadzi ona własne gospodarstwo domowe i jej stan majątkowy nie jest mu znany poza tym, że utrzymuje się z emerytury rolniczej. J. B. oświadczył również, że wysokość i źródła uzyskiwanych przez niego dochodów w latach 2010/2011 wynosiły: z tytułu gospodarstwa rolnego w wysokości 18 485,28 złotych, z dotacji z Unii Europejskiej w wysokości 19 264,28 złotych, z tytułu renty inwalidzkiej w wysokości 1 682,64 złotych. Sumy te dają łączny dochód w wysokości 39 432,20 złotych. Wnioskodawca zaznaczył, iż koszty uzyskania dochodów w skali roku wynoszą z tytułu zakupu nasion w wysokości 905,63 złotych, zakupu nawozów w wysokości 3 361,38 złotych, środków ochrony roślin w wysokości 1 019,00 złotych, na zakup paliwa w wysokości 7 159,78 złotych, z tytułu opłat za energię elektryczną w wysokości 1 328,19 złotych, kosztów związanych z utrzymaniem (tu: wyżywienie, ubranie, środki higieny osobistej) w wysokości 8 395,00 złotych, z tytułu podatku rolnego w wysokości 1 356,00 złotych, z tytułu ubezpieczenia wypadkowego + opłaty pocztowe za przekaz w wysokości 178,00 złotych, ubezpieczenia budynków w wysokości 413,00 złotych, OC ciągników i przyczepy w wysokości 125,00 złotych, dzierżawy gruntu gminnego w wysokości 53,33 złotych, wynajmu kombajnu w wysokości 2 100,22 złotych, amortyzacji maszyn w wysokości 7 838,56 złotych, opłat za telefon w wysokości 200,00 złotych, opłat za wodę w wysokości 115,07 złotych, zakup butli z gazem w wysokości 720,00 złotych, na wydatki ogólnogospodarcze w wysokości 900,00 złotych, na zakup lekarstw w wysokości 500,00 złotych, opłaty za zajęcie pasa drogowego w wysokości 40,00 złotych, co łącznie stanowi kwotę w wysokości 36 708,16 złotych. Z zawartego we wniosku z dnia 9 lutego 2012 r. rozliczenia wynika, że faktyczny dochód wnioskodawcy wynosi zatem 2 724,04 złotych w skali roku, co stanowi miesięcznie kwotę w wysokości 227,00 złotych, z których to kwot spłacane jest również istniejące zadłużenie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, z przedstawionego przez J. B. we wniosku z dnia 9 lutego 2012 roku stanu majątkowego wynika, że powinien on zostać zwolniony od kosztów sądowych. Kwota 227,00 złotych pomimo, iż jest większa od poprzednio ustalonej przez Sąd I instancji kwoty 168,10 zł miesięcznego dochodu nie jest - w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego - wystarczająca na pokrycie przez wnioskodawcę kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu przy uwzględnieniu spłat zadłużenia, które ma - jak wynika z akt - charakter publicznoprawny (m. in. zobowiązania podatkowe). Odmienna ocena sytuacji majątkowej wnioskodawcy dokonana w zaskarżonym (i wcześniejszych) postanowieniu jest tym bardziej niezrozumiała z uwagi na przyznanie w innym postępowaniu - postanowieniem z dnia 5 marca 2012 r., sygn. akt VII SA/Wa 1540/11 - prawa pomocy na podstawie takiego samego stanu majątkowego. W uzasadnieniu tego postanowienia stwierdzono, że ocena zasadności przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w kontekście przedstawionego we wniosku żądania uzasadnia jego uwzględnienie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, taka sytuacja nie wpływa pozytywnie na budowanie zaufania obywatela do Sądu. Wprawdzie przesłanki przyznania prawa pomocy należy oceniać w każdej indywidualnej sprawie wnioskodawcy, zaś przyznanie prawa pomocy w jednej sprawie nie determinuje "automatycznie" rozstrzygnięcia o takiej samej treści w innej sprawie, to jednak rozbieżna kwalifikacja w poszczególnych sprawach kondycji finansowej tego samego wnioskodawcy - na gruncie przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy - w sytuacji, gdy w żadnej z tych spraw nie doszło do zmiany sytuacji materialnej strony, godzi w zasadę zaufania obywatela do Państwa wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej (zob. postanowienie NSA z 24 stycznia 2012 r., sygn. akt I FZ 1/12, publ. LEX nr 1103913). W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.