II SA/Wa 1486/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Grochowska - Jung Sędzia WSA Iwona Dąbrowska Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.) Protokolant referent – stażysta Eliza Kusy po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 października 2011 r. sprawy ze skargi A. A. – przedstawicielki ustawowej małoletnich: P. i W. A. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] kwietnia 2010 r., 2) określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...] kwietnia 2010 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku A. A., przedstawicielki ustawowej małoletnich P. i W. A., odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu dzieci B. A. Po rozpoznaniu wniosku A. A. o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes ZUS decyzją nr [...] z dnia [...] lipca 2010 r. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 stycznia 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 1418/10, uwzględnił skargę A. A. na powyższą decyzję i uchylił ją oraz orzekł o wstrzymaniu jej wykonania. W motywach uzasadnienia podał, iż organ dopuścił się naruszenia art. 24 § 1 pkt 5 k.p.a. w zw. z art. 127 § 3 k.p.a.. bowiem zarówno pierwszą decyzję, jak i decyzję wydaną po ponownym rozpatrzeniu sprawy, podpisała działająca z upoważnienia organu Wicedyrektor Departamentu Świadczeń Emerytalno-Rentowych E. N. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją nr [...] z dnia [...] maja 2011 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] kwietnia 2010 r. nr [...]. W uzasadnieniu podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: – jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, – nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, – nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, – nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wyjaśnił ponadto, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego osobie zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w art. 83 ustawy odnosi się do osoby zmarłej. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania powołanego przepisu, uważa się zaś wyłącznie zdarzenia lub trwały stan, na który osoba ubezpieczona nie ma wpływu, wykluczający jej aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W ocenie organu w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, wskutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Prezes ZUS wskazał na przerwy w ubezpieczeniu zmarłego, kiedy nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, co wyklucza uznanie, iż spowodowane zostały okolicznościami szczególnymi dotyczącymi stanu zdrowia. Stwierdził też, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] czerwca 2010 r. został on uznany za trwale częściowo niezdolnego do pracy od 2 kwietnia 1997 r. oraz trwale całkowicie niezdolnego do pracy od 24 października 2006 r. Podkreślił, iż częściowa niezdolność do pracy przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy jedynie ograniczała, natomiast nie uniemożliwiała całkowicie wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Organ podniósł ponadto, że przyznanie świadczeń przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne, a zatrudnienie, brane pod uwagę przy przyznawaniu świadczenia, powinno obejmować znaczący okres. Natomiast jak wynika z akt sprawy, ojciec dzieci na przestrzeni 48 lat życia posiada udokumentowany okres składkowy w wysokości 13 lat i 1 dnia, który jest nieadekwatny do jego wieku. Jednocześnie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zauważył, że przedmiotowe świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A. A. podniosła, że zostały spełnione wszystkie warunki określone w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wymagane do przyznania świadczenia. Ponadto zarzuciła, że organ nie wziął pod uwagę wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 stycznia 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 1418/10, którym Sąd uchylił zaskarżoną decyzję. Podkreśliła równieżbardzo trudną sytuację materialną i bytową rodziny. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał w całości swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne oraz prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skargo oceniana w świetle powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zwanej dalej ustawą emerytalno-rentową. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskanie prawa do emerytury lub renty, i którzy nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia z ubezpieczenia społecznego przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania go w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również n tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Jednakże uznaniowość nie oznacza wcale pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, gdyż jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej, z drugiej zaś przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., stosownie do treści art. 124 ustawy emerytalno-rentowej. Zatem Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia e drodze wyjątku, jest zobowiązany do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzeć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpoznawanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przekroczył tak określone granice uznania administracyjnego, przez co jego rozstrzygnięcia noszą cechy dowolności. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku długość stażu ubezpieczeniowego wnioskodawcy nie ma bezpośredniego wpływu na treść rozstrzygnięcia. Decydujące znaczenie mają natomiast przyczyny, z powodu których ubezpieczony nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ustalenia wymaga zatem kwestia, czy nienabycie uprawnień do świadczenia zwykłego spowodowane zastało okolicznościami szczególnymi w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej. Przy czym podkreślić należy , iż przesłankę tę należy odnosić do osoby zmarłej, albowiem, jak trafnie wskazał organ, renta rodzina jest pochodną świadczenia tej osoby. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, okolicznością szczególną na potrzeby stosowania powołanego przepisu jest zdarzenie bądź trwały stan, wykluczający aktywność zawodową danej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Przez okoliczność szczególną rozumie się także wydarzenie o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowi niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia i związanego z nim opłacania składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 436/05, Lex nr 191799). W niniejszej sprawie bezsporne jest, iż ojciec dzieci orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] czerwca 2010 r. został uznany za trwale częściowo niezdolnego do pracy od 2 kwietnia 1997 r. oraz za trwale całkowicie niezdolnego do pracy od 24 października 2006 r. Częściowa trwała niezdolność do pracy, a więc związana ze stanem zdrowia, niewątpliwie ma wpływ na konkurencyjność osoby, wobec której ją orzeczono, na rynku pracy. Osoba taka ma bowiem ograniczoną możliwość zatrudnienia ze względu na stan zdrowia, który co prawda nie wyklucza aktywności zawodowej, to jednak winien być rozważony przez organ pod kątem okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1. Jak wskazuje się bowiem w orzecznictwie, nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością, jako że jest stanem udaremniającym i wykluczającym jej aktywność zawodową, lecz także częściowa niezdolność do pracy, poprzez to, że ogranicza i utrudnia możliwość zatrudnienia, może być, przy uwzględnieniu wszelkich aspektów stanu faktycznego sprawy, kwalifikowana w kategoriach szczególnych okoliczności (por. wyrok NSA z dnia 16 lipca 2010 r., sygn. akt I OSK 687/10, Lex nr 595471). Prezes ZUS takich rozważań nie poczynił, aczkolwiek miał świadomość, co wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, o ograniczeniu wykonywania zatrudnienia przez zmarłego. Powyższe świadczy o zbyt pobieżnym rozpatrzeniu i ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego, co stanowi naruszenia przepisów art. 77 § 1 i 80 k.p.a. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji Sąd orzekł w oparciu o przepis art. 152 powołanej ustawy.